Uzuv Kopması ve Ezilmede İlkyardım

Pres kazasında ilk dakikalar neden belirleyici?

Pres, giyotin, merdane ve dişli sistemleri olan makinelerde yaşanan kazalar çoğu zaman el ve parmakta kopma ya da ezilmeyle sonuçlanır. Bu yaralanmalarda yaralının sonraki hayatını büyük ölçüde ilk dakikalardaki uygulama belirler: kanamanın ne kadar hızlı durdurulduğu, kopan parçanın nasıl korunduğu ve yaralının ne kadar sürede hastaneye ulaştığı. Uzuv kopmasında ilkyardım bu yüzden bir “hızlı hareket et” talimatı değil, sırası önceden öğrenilmiş bir dizi adımdır.

Bu yazı, sahadaki ilkyardımcının uygulayacağı sırayı anlatır. Bursa ve çevresindeki metal işleme, otomotiv yan sanayi ve makine imalatı tesislerinde pres hatları yaygındır; anlatılan adımlar bu tesislerin acil durum planına doğrudan eklenebilir. Yazı ilkyardım eğitiminin yerine geçmez; uygulamaları ancak belgeli ilkyardımcıların yapması gerekir. Belge süreci için ilkyardım sertifikası nasıl alınır yazımıza bakabilirsiniz.

Önce güvenlik: makineyi durdurun, enerjiyi kesin

İlkyardımın ilk ilkesi korumadır: olay yerindeki tehlike devam ediyorsa yardım eden kişi de yaralanabilir. Pres kazasında ilk 60 saniyede şunlar yapılır:

Acil durdurma butonuna basın. Makine çevriminin durduğundan emin olun.
Enerjiyi kesin ve kilitleyin. Elektrik, hidrolik ve pnömatik enerjiyi ana şalterden ve vanalardan kesin; mümkünse kilitleme ve etiketleme yapın. Ayrıntılar için LOTO yazımıza bakın.
Koçu kendiniz geri almaya çalışmayın. El kalıp arasında sıkışmışsa, koçun kontrolsüz inmesini önleyecek emniyet bloğu ve kalıbın güvenli açılması için bakım sorumlusunu çağırın. Yanlış yöne yapılan bir hareket yaralanmayı ağırlaştırabilir.
112’yi arayın. Olay yerini, yaralanma türünü (“parmak kopması”, “el preste sıkışmış”) ve yaralının bilinç durumunu net söyleyin. Arama sırasında hattı kapatmayın; 112’nin yönlendirmesini uygulayın.
İşyerinin ilkyardım ekibini çağırın ve bir kişiyi ambulansı fabrika kapısında karşılamakla görevlendirin.

Uzuv kopmasında ilkyardım: kanama kontrolü

Kopma veya ağır ezilmede en büyük tehlike kanamadır. Eldiven giydikten sonra şu sırayı izleyin:

Doğrudan baskı: Yaranın üzerine temiz gazlı bez veya temiz bir bez koyup avucunuzla sıkıca bastırın. Bez kanla ıslanırsa kaldırmayın; üstüne yenisini ekleyip baskıya devam edin.
Baskılı sargı: Kanama yavaşlayınca bezi sargıyla sabitleyin; parmak uçlarındaki dolaşımı kontrol edin.
Turnike: Kol veya bacakta kopma varsa ya da kanama doğrudan baskıyla durdurulamıyorsa turnike uygulanır. Uygulama saatini not edin ve sağlık ekibine söyleyin; turnikeyi kendiniz gevşetmeyin.
Şok önlemleri: Yaralıyı yatırın, üzerini örtün, konuşarak sakin tutun ve bilinci ile solunumunu izleyin.

Parmak kopmalarında kanama çoğu zaman doğrudan baskıyla kontrol edilebilir. Turnike kararını ilkyardım eğitiminde öğretilen ölçütlere göre verin.

Kopan parçanın korunması ve taşınması

Kopan parçanın doğru korunması, cerrahi ekibin seçeneklerini açık tutar. Kopan parçanın taşınması için şu adımlar uygulanır:

Parçayı bulun; makine üzerinde veya talaş haznesindeyse enerji kesildikten sonra alın.
Ovalamadan, kimyasalla temizlemeden temiz bir gazlı beze veya temiz bir beze sarın.
Sarılı parçayı temiz bir naylon poşete koyup ağzını kapatın.
Bu poşeti, içinde buz ve su bulunan ikinci bir poşete veya kaba yerleştirin.
Kabın üzerine yaralının adını ve kazanın saatini yazın.
Parçayı yaralıyla aynı araçta gönderin ve sağlık ekibine teslim edin.

Yapın	Yapmayın
Parçayı temiz beze sarıp poşetleyin	Parçayı doğrudan buzun üzerine koymayın
Poşeti buzlu su dolu ikinci kaba koyun	Parçayı dondurmayın, alkol veya kolonyaya batırmayın
Kısmi kopmada parçayı doğal konumunda destekleyip sarın	Kısmen bağlı dokuyu koparmayın, yerine oturtmaya çalışmayın
Kabı etiketleyip yaralıyla gönderin	Parçayı ayrı bir araçla ya da sonradan göndermeyin
Kazanın saatini not edin	Parçayı aramak için yaralının bakımını aksatmayın

Görev paylaşımı burada önem kazanır: bir ilkyardımcı kanamayla ilgilenirken ikincisi kopan parçayı hazırlar.

Ezilme yaralanması ve ezilme sendromu

Ezilme yaralanması, ağır bir yükün ya da makine parçasının vücudun bir bölümünü sıkıştırmasıyla oluşur. Dışarıdan küçük görünen bir ezilme, kas, damar ve kemiklerde ciddi hasar taşıyabilir. Kişi uzun süre sıkışmış kaldıysa ayrıca ezilme sendromu riski vardır: hasarlı kaslardan açığa çıkan maddeler, sıkışma kalktığında dolaşıma karışarak kalp ritmini ve böbrekleri etkileyebilir.

Sahadaki ilkyardımcı için pratik sonuçlar şunlardır:

Sıkışma süresini not edin. 112’ye ve sağlık ekibine kişinin ne kadar süredir sıkışık olduğunu bildirin.
Yükü kaldırma zamanlamasını mümkünse 112’nin yönlendirmesiyle yapın. Uzun süren sıkışmalarda yükün kaldırılması ani bir kötüleşmeye yol açabilir; sağlık ekibi buna hazırlıklı gelmek ister.
Hayati tehlike varsa kurtarmayı geciktirmeyin. Yangın, gaz kaçağı, ikinci bir çökme veya makinenin hareket etme ihtimali varsa kişi derhal güvenli alana alınır.
Yiyecek ve içecek vermeyin. Yaralı ameliyata alınabilir.
Görünür yara küçük olsa da hastaneye gönderin. Ezilen el veya ayakta iç hasar ilk anda fark edilmeyebilir.

Sahada görev dağılımı

Kaza anında herkes aynı anda yaralıya koşarsa kritik işler atlanır. Acil durum planında rolleri önceden yazın:

Rol	Görev	Kim üstlenir?
Makine sorumlusu	Acil durdurma, enerji kesme, koçun güvenli hâle getirilmesi	Hat şefi veya bakım teknisyeni
1. ilkyardımcı	Kanama kontrolü, şok önlemleri, bilinç ve solunum takibi	Belgeli ilkyardımcı
2. ilkyardımcı	Kopan parçanın hazırlanması, sıkışma süresinin kaydı	Belgeli ilkyardımcı
Haberleşme	112 araması, ambulansın kapıda karşılanması	Vardiya amiri veya güvenlik görevlisi
Alan sorumlusu	Kalabalığın uzaklaştırılması, olay yerinin korunması	Hat şefi

İlkyardım Yönetmeliği uyarınca az tehlikeli işyerlerinde her 20, tehlikeli işyerlerinde her 15, çok tehlikeli işyerlerinde her 10 çalışana bir ilkyardımcı bulunmalıdır. İlkyardımcı belgesi 3 yıl geçerlidir; güncelleme eğitimi geçerlilik bitmeden önceki 3 ay içinde alınır. Vardiyalı tesislerde bu sayıyı her vardiya için ayrı düşünün; gece vardiyasında belgeli kimsenin olmaması sık rastlanan bir açıktır. Belgelerin bitiş tarihlerini ve güncelleme eğitimi dönemini İSG takvimi aracımıza işleyebilirsiniz.

Gazlı bez, sargı, turnike, eldiven ve poşetlerin her hat yakınında hazır olması gerekir. Malzeme listesi için ilkyardım dolabı malzemeleri yazımıza, senaryolu uygulama için acil durum tatbikatı rehberimize bakabilirsiniz.

Senaryoyu tatbikatta nasıl çalışırsınız?

Rol tablosu kâğıtta kaldığında kaza anında işe yaramaz. Yılda en az bir kez yapılması gereken acil durum tatbikatlarından birini, pres hattında bir parmak kopması senaryosuna ayırabilirsiniz. Kısa bir masa başı provası ve ardından sahada 15–20 dakikalık bir uygulama çoğu zaman yeterlidir:

Senaryoyu yazın: “Gece vardiyasında 3 numaralı preste operatörün sağ işaret parmağı koptu.” Vardiya ve hat bilgisi gerçekçi olsun.
Makine adımını prova edin: Hat şefi acil durdurmayı, enerji kesmeyi ve koçu emniyet bloğuyla sabitlemeyi gerçek makinede gösterir.
İlkyardım adımlarını prova edin: Mankende veya gönüllüde doğrudan baskı, sargı ve turnike uygulanır; ikinci ilkyardımcı bir model parçayı poşetler ve etiketler.
Haberleşmeyi test edin: 112 aranmaz ama arama metni yüksek sesle söylenir; ambulansı karşılayacak kişi kapıya gider ve süre tutulur.
Malzemeyi kontrol edin: Turnike, eldiven, poşet ve buz kaynağı gerçekten hat yakınında mı?
Değerlendirin: Hangi adım gecikti, kim neyi bilmiyordu? Sonuçları tatbikat formuna ve acil durum planına işleyin.

Gece vardiyası ve hafta sonu ekipleri, tatbikatın en çok atlandığı gruplardır; senaryoyu dönüşümlü olarak bu vardiyalarda da yapın.

Kazadan sonra: bildirim, inceleme ve önleme

Yaralı hastaneye ulaştıktan sonra iş bitmez:

Bildirim: İş kazası, kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir (6331 md. 14/2). Adımlar için iş kazası sonrası yapılacaklar yazımıza bakın.
İnceleme: Koruyucunun neden devre dışı kaldığı, kalıp değişiminde enerji izolasyonunun yapılıp yapılmadığı, çevrim süresi baskısı gibi kök nedenler araştırılır. Makine tarafındaki önlemler için pres güvenliği ve makine koruyucuları yazılarımız yol gösterir.
Risk değerlendirmesi: İş kazası, risk değerlendirmesinin süre beklenmeden yenilenmesini gerektiren durumlardandır.
İşe dönüş: Yaralı işe dönmeden önce kazanın nedenleri ve korunma yolları hakkında ilave eğitim alır (6331 md. 17/4); işyeri hekimi, işe dönüşte görev uygunluğunu değerlendirir.

İşyeri hekimliği hizmetimizde ilkyardım organizasyonunu ve ilkyardımcı planlamasını, acil durum planı hizmetimizde ise makine kazası senaryolarını ve rol dağılımını işletmeyle birlikte hazırlarız. Metal ve makine imalatına özgü riskler için metal ve makine sektörü sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kopan parmak buzun içine konur mu?

Doğrudan konmaz. Parmak temiz bir beze sarılıp ağzı kapalı bir poşete konur; bu poşet buzlu su dolu ikinci bir kaba yerleştirilir. Buzla doğrudan temas dokuya zarar verebilir.

Parmak kopmasında turnike gerekir mi?

Çoğu parmak kopmasında kanama doğrudan baskıyla kontrol edilebilir. Kol veya bacakta kopma varsa ya da kanama baskıyla durmuyorsa turnike uygulanır. Uygulama saati not edilir ve turnike sağlık ekibi gelene kadar gevşetilmez.

Preste sıkışan eli hemen çıkarmalı mıyız?

Önce makinenin enerjisi kesilmeli ve koçun inmesi engellenmelidir. Kalıbı açma işini bakım sorumlusu yapar. Kişi uzun süredir sıkışıksa yükü kaldırma zamanlamasını mümkünse 112 ile birlikte belirleyin; yangın veya ikinci bir tehlike varsa kurtarmayı geciktirmeyin.

Ezilen ama kanaması olmayan çalışanı hastaneye göndermek gerekir mi?

Evet. Ezilmede kas, damar ve kemik hasarı ilk anda görünmeyebilir; uzun süre sıkışmada ezilme sendromu riski de vardır. Yaralı sağlık kuruluşunda değerlendirilmelidir.