Kısaca
Şirket aracını kullanan çalışan için yol, işyerinin bir parçasıdır; görevle yoldayken yaşanan kaza iş kazası sayılabilir. Risk değerlendirmesi sürücünün sağlığını, sürüş ve dinlenme sürelerini, aracın durumunu ve yükleme-boşaltmayı birlikte ele almalıdır. Karayolları Trafik Yönetmeliği md. 98’e göre kapsamdaki ticari araçlarda 24 saatte en fazla 9 saat, kesintisiz en fazla 4,5 saat sürülür ve ardından en az 45 dakika mola verilir.
Şoförlerde iş güvenliği: araç da bir çalışma alanıdır
Dağıtım kamyoneti kullanan bir teslimat elemanı, müşteri ziyaretine giden bir satış temsilcisi, fabrikalar arasında parça taşıyan bir kamyon şoförü ya da personel servisi kullanan bir sürücü… Hepsinin ortak noktası, işin önemli bir kısmının yolda geçmesidir. Şoförlerde iş güvenliği bu yüzden yalnız trafik kurallarına uymakla sınırlı değildir; sürücünün sağlığı, çalışma süresi, aracın durumu ve yükleme-boşaltma da 6331 sayılı Kanun kapsamındaki risk değerlendirmesine girer.
Konunun sigorta boyutu da açıktır. 5510 sayılı Kanun md. 13, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle, görevli olarak işyeri dışına gönderilme sırasında ve işverence sağlanan taşıtla işe gidiş-gelişte yaşanan olayları iş kazası sayar. Yani şirket aracı kazası çoğu durumda bir iş kazasıdır. Hangi hâllerin kapsama girdiğini iş kazası sayılan hâller yazımızda ayrıntılı anlattık.
Bu yazıda iki mevzuat katmanını birlikte ele alıyoruz: trafik mevzuatının sürücüye ve araca getirdiği kurallar ve İSG mevzuatının işverene yüklediği değerlendirme yükümlülüğü.
Sağlık ve psikoteknik değerlendirme
Sürücü belgesi için alınan sağlık raporu, kişinin araç kullanabilmesi için aranan genel sağlık şartlarını gösterir. İşe uygunluk raporu ise farklı bir sorunun cevabıdır: bu kişi, bu işte, bu vardiya düzeninde ve bu yükle güvenle çalışabilir mi? 6331 md. 15’e göre tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde işe uygunluk raporu olmadan çalışan işe başlatılamaz ve rapor işyeri hekiminden alınır.
İşyeri hekimi sürücülerde muayenede özellikle şu konuları değerlendirir:
- Görme ve işitme, özellikle gece sürüşü yapanlarda,
- Uyku düzeni, horlama ve gündüz uykululuk hâli,
- Kullanılan ve uyku hâli yapabilen ilaçlar,
- Ani bilinç kaybına yol açabilecek hastalıklar ve kan şekeri dengesi,
- Ağır yük kaldırma gerektiren işlerde kas-iskelet sistemi.
Sürücü psikoteknik değerlendirmesi ise trafik mevzuatına dayanır. Karayolları Trafik Yönetmeliği md. 79, psikoteknik değerlendirmeyi kanunda sayılan trafik ihlallerini yapan sürücüler ile başka mevzuatla psikoteknik şartı aranan sürücüler için düzenler; raporlar elektronik sistemde on yıl saklanır. İşveren olarak yapmanız gereken, sürücünün çalışacağı iş için bu belge aranıyorsa işe alımda geçerli belgeyi istemek ve süresini takip etmektir. Belge zorunlu olmayan işlerde ise risk değerlendirmesi ve işyeri hekiminin önerisi belirleyicidir.
Azami ağırlığı 3,5 tonu aşan ticari yük araçları ile şoför dahil 9 kişiden fazla yolcu taşıyan ticari araçların şoförleri, aynı yönetmeliğin 98. maddesine göre mesleki yeterlilik belgesiyle araç kullanır. İşe alım dosyasına sürücü belgesinin sınıfını ve geçerlilik tarihini, varsa mesleki yeterlilik ve psikoteknik belgelerini ekleyin. Sağlık raporunun nereden alınacağını işe giriş sağlık raporu yazımızda anlattık.
Takograf sürüş süresi ve dinlenme kuralları
Karayolları Trafik Yönetmeliği md. 98, azami ağırlığı 3,5 tonu aşan ticari yük araçlarının ve şoför dahil 9 kişiyi aşan ticari yolcu araçlarının şoförlerine ve bu araçları işletenlere şu kuralları getirir:
| Kural | Sınır |
|---|---|
| 24 saatte toplam sürüş | En fazla 9 saat |
| Kesintisiz sürüş | En fazla 4,5 saat |
| Mola | 4,5 saatlik sürüşün sonunda en az 45 dakika; bu süre 4,5 saat içinde en az 15’er dakikalık parçalar hâlinde de kullanılabilir. Molada başka iş yapılmaz |
| Günlük dinlenme | Her 24 saatte 11 saat kesintisiz; biri en az 8 saat olmak üzere bölünürse toplam 12 saat. Haftada en fazla üç kez 9 saate indirilebilir |
| Hafta tatili | En fazla 6 günlük sürüşten sonra en az 24 saat |
| Takograf kayıtları | Kayıt tarihinden itibaren 1 ay araçta, 5 yıl işyerinde saklanır |
Aynı madde işletenlere ayrıca şu yükümlülükleri verir: zorunlu araçlarda takografı çalışır durumda tutmak, aracın plakasını, şoförün kimliğini ve çıkış bilgilerini gösteren bir defter veya liste tutmak, şoförlerin çalışma sürelerini izlemek, kurallara sürekli aykırı davranan şoförleri eğitmek ve şehirlerarası seferlerde gerekli yedek şoförü hazır bulundurmak.
Sürücü yorgunluğu: planlama hatası olarak ele alın
Sürücü yorgunluğu çoğu zaman sürücünün değil, planın sorunudur. Gerçekçi olmayan teslimat saatleri, gece vardiyasından sonra yapılan uzun dönüş yolculukları ve mola yerinin önceden belirlenmemesi, yorgun sürüşü kaçınılmaz hâle getirir. Rota planlarken şunlara dikkat edin:
- Teslimat penceresini trafik ve yükleme sürelerini hesaba katarak belirleyin.
- Uzun yolculuklarda mola noktalarını rotaya önceden yazın.
- Gece sürüşünü zorunlu olmadıkça planlamayın; gece vardiyası sonrasında uzun sürüş vermeyin.
- Sürüş sırasında telefonla konuşmayı ve mesajlaşmayı şirket kuralıyla yasaklayın; acil aramalar için mola beklenir.
- Sürücünün “yoruldum, devam edemem” demesini disiplin konusu değil, güvenlik bildirimi olarak kabul edin.
Esneme, göz kapaklarında ağırlık, şerit içinde kayma ve son birkaç kilometreyi hatırlamamak yorgunluğun belirtileridir. Bunları vardiya başı konuşmalarında anlatın. Çalışma temposu ve vardiya düzeninin etkileri için psikososyal risk etmenleri yazımıza bakabilirsiniz.
Araç kontrolü: sürüş öncesi kısa liste
Araç muayenesi belirli aralıklarla yapılır; ama günlük güvenlik sürücünün yola çıkmadan yaptığı kısa kontrolle başlar. Şu listeyi araçta bir kart olarak bulundurun:
- Lastiklerin görünür hasarı, diş derinliği ve basıncı,
- Fren, far, stop, sinyal ve geri vites ikazı,
- Silecek, ön cam ve aynalar,
- Yağ, soğutma suyu ve cam suyu seviyesi,
- Yük sabitleme kayışları ve kasa kapıları,
- İlkyardım çantası, yangın söndürücü ve reflektör,
- Ruhsat, sigorta ve varsa takograf kartı.
Kontrolde bulunan bir eksiklik için “araç yola çıkmaz” kuralını ve eksikliği kime bildireceğini yazılı hâle getirin. Kış koşullarındaki ek hazırlıkları kış aylarında iş güvenliği yazımızda bulabilirsiniz.
Yükleme ve boşaltmada riskler
Pek çok şoför kazası direksiyon başında değil, araç dururken olur. Yükleme ve boşaltmada öne çıkan riskler ve önlemler:
| Risk | Önlem |
|---|---|
| Kasadan veya rampadan düşme | Kasaya inip çıkarken üç nokta teması, basamak ve tutamak; rampada kenar koruması |
| Aracın rampadan kayması | El freni, takoz ve aracın sabitlendiğini gösteren bir kural; araç sabitlenmeden forklift kasaya girmez |
| Elle taşımada bel yaralanması | Transpalet ve el arabası; ağır kolilerde iki kişi; kaldırma tekniği eğitimi |
| Kapı açılırken yük düşmesi | Yükün yola çıkmadan sabitlenmesi; kapının yük kontrol edilerek açılması |
| Müşteri sahasında forklift trafiği | Müşterinin saha kurallarına uyum; yaya yolu ve bekleme alanı |
Elle taşıma sınırlarını ve tekniğini elle taşıma ve kaldırma yazımızda, depoda araç ve yaya ayrımını forklift-yaya trafik planı yazımızda anlattık. Lojistik işletmelerine özgü diğer riskler için lojistik ve depo sayfamıza bakabilirsiniz.
Kaza olursa: bildirim ve öğrenme
Görev sırasında yaşanan trafik kazası, iş kazası olarak SGK’ya kazadan sonraki 3 iş günü içinde bildirilir. Kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde olduğunda süre, kazanın öğrenildiği tarihten başlar. Bildirim adımlarını SGK iş kazası e-bildirim yazımızda bulabilirsiniz.
Kazayı yalnızca bildirmek yetmez. Rota, saat, sürüş süresi, araç bakımı ve sürücünün o günkü durumu incelenmeli; benzer bir olayın tekrarını önleyecek önlem risk değerlendirmesine işlenmelidir. Ramak kala olayları da kayda alın: sert fren, şerit dışına çıkma ya da yükleme rampasında kayan bir palet. Sürücü sağlığını, sürüş sürelerini ve yükleme-boşaltmayı tek bir planda toplamak için iş güvenliği uzmanlığı ve işyeri hekimliği hizmetlerimizin kapsamına bakabilirsiniz. Muayene ve belge yenileme tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Şirket aracıyla müşteriye giderken yaşanan kaza iş kazası mı?
Genellikle evet. 5510 sayılı Kanun md. 13, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle ve görevli olarak işyeri dışına gönderilme sırasında yaşanan olayları iş kazası sayar. Kaza SGK’ya 3 iş günü içinde bildirilir; işverenin kontrolü dışındaki yerde olan kazada süre öğrenme tarihinden başlar.
Hafif ticari araç kullanan personele takograf kuralları uygulanır mı?
Karayolları Trafik Yönetmeliği md. 98, azami ağırlığı 3,5 tonu aşan ticari yük araçlarını ve şoför dahil 9 kişiyi aşan ticari yolcu araçlarını kapsar. Bunun altındaki araçlarda bu sınırlar doğrudan uygulanmaz; ancak yorgunluk riski için benzer kuralları şirket politikası olarak koymanız yerinde olur.
Şoförlerden psikoteknik belge istemek zorunlu mu?
Psikoteknik değerlendirme, trafik mevzuatında sayılan ihlalleri yapan sürücüler ile başka mevzuatla bu şartın arandığı sürücüler için zorunludur. Çalıştıracağınız iş bu kapsamdaysa belgeyi işe alımda isteyin ve süresini takip edin. Kapsam dışındaki işlerde gerekliliği risk değerlendirmesi ve işyeri hekimi belirler.
Takograf kayıtları ne kadar saklanır?
Kayıt tarihinden itibaren 1 ay araçta, 5 yıl işyerinde saklanır. İşyeri yoksa kayıtlar araçta tutulur.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.