Kısaca
Sıkı oturan bir solunum koruyucunun koruması filtresinden çok yüzle maske arasındaki sızdırmazlığa bağlıdır; maske uyum testi bu sızdırmazlığı belirli bir model ve beden için ölçer. Kalitatif testte çalışan tat veya koku ile sızıntıyı fark eder; kantitatif testte cihaz maskenin içi ve dışındaki parçacıkları sayarak bir uyum faktörü hesaplar. Sakal ve birkaç günlük tıraş sızdırmazlığı bozar; uyum testi bir kez yapılır ve belirli aralıklarla tekrarlanır, sızdırmazlık kontrolü ise maskenin her takılışında yapılır.
Maske uyum testi nedir, neden gerekir?
Bir FFP3 maskenin filtresi havadaki parçacıkların çok büyük bölümünü tutabilir; ancak hava filtreden geçmek yerine burun kenarındaki bir boşluktan giriyorsa bu performansın bir anlamı kalmaz. Çalışan nefes aldığında hava en kolay yolu seçer ve o yol çoğu zaman yanak, çene veya burun kökündeki küçük bir açıklıktır. Maske uyum testi (fit test), belirli bir maske modelinin ve bedeninin belirli bir kişinin yüzüne sızdırmaz biçimde oturup oturmadığını ölçen testtir.
Türk mevzuatında uyum testinin yöntemini veya sıklığını belirleyen ayrı bir hüküm yoktur. Ancak Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik md. 6, her kişisel koruyucu donanımın kullananın ergonomik gereksinimlerine ve sağlık durumuna uygun olmasını ve gerekli ayarlamalar yapıldığında kullanana tam uymasını ister; aynı madde, KKD kullanımı konusunda uygulamalı eğitim verilmesini de şart koşar. Sıkı oturan bir maskenin “tam uyduğunu” göstermenin nesnel yolu uyum testidir. Uluslararası uygulamada en çok başvurulan kaynak, ABD İş Güvenliği ve Sağlığı İdaresinin (OSHA) solunum koruma standardı 29 CFR 1910.134 ve ekidir; aşağıdaki yöntem bilgileri bu kaynağa dayanır.
Hangi maskelerde uyum testi yapılır?
Uyum testi, yüze sıkı oturan ve sızdırmazlığı yüze bağlı olan solunum koruyucular için yapılır:
| Koruyucu türü | Örnek standart | Uyum testi gerekir mi? |
|---|---|---|
| Filtreli yüz maskesi (FFP1, FFP2, FFP3) | TS EN 149 | Evet |
| Değiştirilebilir filtreli yarım yüz maskesi | TS EN 140 | Evet |
| Tam yüz maskesi | TS EN 136 | Evet; kantitatif yöntem tercih edilir |
| Başlıklı veya gevşek oturan motorlu filtreli koruyucu | İlgili ürün standardı | Yüz sızdırmazlığına dayanmadığı için uyum testi gerekmez |
| Cerrahi maske | Tıbbi ürün | Solunum koruyucu değildir; uyum testi uygulanmaz |
Sağlık kuruluşlarında aerosol oluşturan işlemler ve hava yoluyla bulaşan enfeksiyon şüphesi olan hastalarla çalışma; sanayide toz, duman ve kimyasal buhar işleri uyum testinin en sık gündeme geldiği alanlardır. Toz maskesi sınıfları için FFP1, FFP2 ve FFP3, gaz ve buhar filtreleri için gaz maskesi filtre renk kodları yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kalitatif fit test nasıl yapılır?
Kalitatif fit test, çalışanın tat veya koku duyusuyla sızıntıyı fark etmesine dayanır; sonuç “geçti” veya “kaldı” şeklindedir. OSHA’nın kabul ettiği kalitatif yöntemler izoamil asetat (muz kokusu), sakarin (tatlı tat), Bitrex (acı tat) ve tahriş edici duman yöntemleridir. İşyerlerinde en yaygın olanları sakarin ve Bitrex yöntemleridir. Uygulama şöyle ilerler:
- Hazırlık: Çalışan testten önceki 15 dakika boyunca su dışında bir şey yiyip içmez, sigara içmez ve sakız çiğnemez.
- Duyarlılık testi: Maske takılmadan, başına geçirilen şeffaf bir başlığın içine seyreltik çözelti püskürtülür; çalışanın tadı fark edip etmediği kontrol edilir.
- Maskenin takılması: Çalışan maskeyi talimata uygun takar ve test öncesinde en az 5 dakika takılı tutar.
- Egzersizler: Başlık içine test çözeltisi düzenli aralıklarla püskürtülürken çalışan sırasıyla normal nefes alma, derin nefes alma, başı sağa sola çevirme, başı aşağı yukarı hareket ettirme, yüksek sesle konuşma, öne eğilme ve yeniden normal nefes alma hareketlerini birer dakika yapar.
- Sonuç: Test boyunca tat alınmazsa model ve beden uygundur. Tat alınırsa maske yeniden takılır veya başka beden ya da model denenir.
OSHA, kalitatif testi yalnız uyum faktörü 100 veya altında yeterli olan negatif basınçlı maskeler, yani filtreli yüz maskeleri ve yarım yüz maskeleri için kabul eder. Tam yüz maskelerinde daha yüksek koruma beklendiği için kantitatif test gerekir.
Kantitatif fit test ve uyum faktörü
Kantitatif testte bir cihaz, maskenin dışındaki ve içindeki parçacık sayısını karşılaştırır ya da maskenin içinde kontrollü bir negatif basınç oluşturarak sızıntıyı ölçer. Sonuç bir sayı olarak, uyum faktörü şeklinde verilir: dışarıdaki konsantrasyonun maske içine kaç kat azaltılarak ulaştığı. OSHA’nın geçme kriteri, sıkı oturan yarım yüz maskelerinde en az 100, tam yüz maskelerinde en az 500’dür.
Kantitatif testte egzersizlere 15 saniyelik bir yüz buruşturma hareketi de eklenir; bu hareket maskeyi bilerek zorlar ve sonraki egzersizlerden önce maskenin yeniden oturmasını gözlemlemeyi sağlar. Kantitatif testin avantajı, sonucun kişinin tat duyusuna bağlı olmaması ve hangi hareketlerde sızıntının arttığını göstermesidir.
Sakal ve maske, yüz şekli ve diğer etkenler
Uyum testinde en sık başarısızlık nedeni yüzdeki kıllardır. Sakal ve maske birlikte çalışmaz: OSHA, sızdırmazlık yüzeyi ile yüz arasına giren veya valf işlevini bozan yüz kılı olan çalışanların sıkı oturan maske kullanmasına izin vermez. Bu kural yalnız uzun sakalı değil, favorileri ve birkaç günlük tıraşı da kapsar. Uygulamada iki seçenek vardır:
- Maske kullanılacak vardiyadan önce sızdırmazlık bölgesinin tıraş edilmesi,
- Sakalı tıraş edemeyecek veya etmek istemeyen çalışan için yüz sızdırmazlığına dayanmayan başlıklı motorlu filtreli koruyucu sağlanması.
Yüz şekli de belirleyicidir. Tek bir model ve bedenle bütün çalışanların korunması nadiren mümkündür; bu yüzden en az iki farklı model veya beden bulundurmak ve testte çalışana seçenek sunmak gerekir. OSHA’ya göre yüzde belirgin yara izi, diş değişikliği, estetik cerrahi veya bariz kilo değişimi gibi uyumu etkileyebilecek bir değişiklik olduğunda test tekrarlanır. Gözlük kullanan çalışanın testi de gözlükle yapılmalıdır; çünkü gözlük sapı ve burun köprüsü maskenin oturmasını değiştirebilir.
Maske sızdırmazlık kontrolü: her takışta
Uyum testi belirli aralıklarla yapılır; maske sızdırmazlık kontrolü ise çalışanın maskeyi her taktığında kendi yaptığı kısa bir kontroldür. OSHA, sıkı oturan maskelerde her takışta bu kontrolü zorunlu tutar.
- Pozitif basınç kontrolü: Valfli yarım maskede nefes verme valfi avuçla kapatılır ve hafifçe nefes verilir; maske yüzden ayrılmadan hafifçe şişmelidir.
- Negatif basınç kontrolü: Filtre girişleri avuçla kapatılıp hafifçe nefes alınır; maske yüze doğru hafifçe çökmeli ve birkaç saniye öyle kalmalıdır.
- Filtreli yüz maskelerinde: Maske iki elle kapatılarak nefes alınıp verilir; kenarlardan, özellikle burun köprüsünden hava kaçışı hissedilmemelidir. Kaçış varsa burun teli yeniden şekillendirilir ve askılar ayarlanır.
Sızdırmazlık kontrolü uyum testinin yerine geçmez; yalnız, testte uyumu kanıtlanmış maskenin o gün doğru takıldığını gösterir. Bu kontrolü uygulamalı eğitimde her çalışana yaptırın.
Uyum testi programı: kim, ne zaman, nasıl kayıt?
Uyum testini tek seferlik bir etkinlik olarak değil, KKD programının parçası olarak kurun:
- Ne zaman: Maske ilk kez kullanılmadan önce, model veya beden değiştiğinde, yüzde uyumu etkileyen bir değişiklik olduğunda ve çalışan uyumdan şikâyet ettiğinde. OSHA ayrıca testin en az yılda bir tekrarlanmasını ister; bu aralığı programınıza yazmanız iyi bir uygulamadır.
- Kim: Testi, yöntemi bilen ve test kitini veya cihazını doğru kullanan eğitimli bir kişi yapar. İşyeri hekimi, sıkı oturan maske kullanacak çalışanın solunum yükünü taşıyıp taşıyamayacağını değerlendirir; gerekirse solunum fonksiyon testi gibi tetkikleri yetkili sağlık kuruluşlarıyla planlarız.
- Kayıt: Tarih, çalışanın adı, maske markası, modeli ve bedeni, yöntem, sonuç, testi yapan kişi ve bir sonraki test tarihi. Bu kaydı KKD zimmet ve değişim takibi dosyasıyla birleştirin.
Sağlık kuruluşlarında hava yoluyla bulaşan enfeksiyonlara karşı korunma için mesleki enfeksiyonlar yazımıza ve sağlık kuruluşları sayfamıza bakabilirsiniz. KKD seçiminden uyum testine kadar programı iş güvenliği uzmanlığı ve işyeri hekimliği hizmetlerimizle birlikte kuruyoruz. Uygun KKD vermemenin 2026 temel idari para cezası çalışan başına 8.980 TL’dir; İSG idari para cezaları aracından hesaplayabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Fit test nedir?
Fit test, yani maske uyum testi, sıkı oturan bir solunum koruyucunun belirli bir model ve bedeninin kişinin yüzüne sızdırmaz oturup oturmadığını ölçen testtir. Kalitatif yöntemde tat veya koku, kantitatif yöntemde cihazla ölçülen uyum faktörü kullanılır.
Maske uyum testi Türkiye’de zorunlu mu?
Mevzuatta uyum testinin yöntemini ve sıklığını belirleyen ayrı bir hüküm yoktur. Ancak KKD Kullanımı Yönetmeliği, donanımın ayarlandığında kullanana tam uymasını ister; sıkı oturan maskelerde bunu göstermenin nesnel yolu uyum testidir.
Sakallı çalışan toz maskesi kullanabilir mi?
Sızdırmazlık yüzeyine giren sakal veya birkaç günlük tıraş, maskenin yüze oturmasını engeller. Bu çalışan için çözüm, sızdırmazlık bölgesini tıraş etmek ya da yüz sızdırmazlığına dayanmayan başlıklı motorlu filtreli koruyucu kullanmaktır.
Sızdırmazlık kontrolü uyum testinin yerine geçer mi?
Geçmez. Sızdırmazlık kontrolü, uyumu testle kanıtlanmış maskenin o gün doğru takıldığını gösteren kısa bir kontroldür. Hangi model ve bedenin kişiye uyduğunu ancak uyum testi gösterir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.