Mesleki Enfeksiyonlar: Hepatit, Bruselloz, Verem

Mesleki enfeksiyonlar hangi işlerde görülür?

Bir hemşirenin iğne batmasından sonra hepatit B ile karşılaşması, bir mezbaha çalışanının bruselloza yakalanması veya bir laboratuvar teknisyeninin tüberküloz kültürüyle çalışırken enfekte olması aynı kategoriye girer: mesleki enfeksiyonlar, kişinin işi gereği maruz kaldığı biyolojik etkenlerden kaynaklanır. Ortak noktaları, toplumdaki genel riskin üzerinde bir maruziyetin ve bu maruziyeti azaltabilecek önlemlerin bulunmasıdır.

Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik Ek-I, biyolojik etkenlere maruziyetin olabileceği işleri şöyle sayar: gıda üretilen fabrikalar, tarım, hayvanlarla ve hayvan kaynaklı ürünlerle çalışma, sağlık hizmetleri ve morglar, mikrobiyolojik teşhis laboratuvarları dışındaki klinik, veteriner ve teşhis laboratuvarları, atıkları yok eden tesisler ile kanalizasyon ve arıtma tesisleri.

Sektör	Öne çıkan etkenler	Başlıca bulaş yolu	Temel önlem
Hastane, poliklinik, diş kliniği	Hepatit B ve C, HIV, tüberküloz	Kan ve vücut sıvısı, kesici-delici yaralanma, hava yolu	Aşı, güvenli kesici, izolasyon, solunum koruyucu
Laboratuvar	Numune ve kültürdeki etkenler	Aerosol, sıçrama, kesici yaralanma	Koruma düzeyi, güvenlik kabini, KKD
Hayvancılık, mezbaha, veteriner	Brucella, Q ateşi etkeni	Doğum atıkları, kan, çiğ süt, aerosol	Eldiven, yüz koruması, hijyen, atık bertarafı
Atık, geri dönüşüm, arıtma	Kanla kirli kesiciler, kirli su kaynaklı etkenler	Kesici yaralanma, kirli suyla temas	Delinmeye dayanıklı eldiven, aşı, hijyen
Tarım ve gıda üretimi	Toprakla bulaşan tetanoz, hayvansal ürünlerdeki etkenler	Yara, kirli el	Tetanoz aşısı, yara bakımı, hijyen

Risk gruplarının ayrıntısı için biyolojik etkenler ve risk grupları yazımıza bakabilirsiniz. Bu yazı en sık karşılaşılan üç enfeksiyona ve ortak önlemlere odaklanır.

Hepatit B: kanla bulaşan iş kaynaklı enfeksiyon

Hepatit B virüsü kan ve vücut sıvılarıyla bulaşır. Sağlık çalışanında en sık yol iğne batması ve kesici-delici alet yaralanmasıdır; atık toplama, temizlik ve çamaşırhane çalışanları da torbadan çıkan bir iğneyle aynı riske maruz kalır. Yönetmelik hepatit B virüsünü Grup 3 etkenler arasında sayar ve etkili aşısı bulunan etkenleri ayrıca işaretler.

Hepatit B, aşıyla önlenebilen bir mesleki enfeksiyondur. Yönetmeliğin Ek-VII’sine göre koruyucu aşılamada şu esaslar uygulanır:

Biyolojik etkene maruz kalanlar, etkene karşı etkili bir aşı varsa aşılanır.
Çalışanlar aşılanmanın ve aşılanmamanın yararları ve sakıncaları hakkında bilgilendirilir.
Aşılama bedeli çalışana yüklenmez.
Her çalışan için, istendiğinde yetkililere gösterilecek bir aşılama belgesi düzenlenir.

İşyeri hekimi işe girişte çalışanın aşı ve bağışıklık durumunu değerlendirir; aşı sonrası koruyucu yanıtın kontrol edilip edilmeyeceğine riske göre karar verir. Hepatit C ve HIV için aşı yoktur; korunma, güvenli kesici kullanımı ve temas sonrası hızlı değerlendirmeye dayanır. İğne batmasından sonraki ilk adımlar için kesici-delici alet yaralanması yazımıza bakın.

Hepatit B meslek hastalığı olarak değerlendirilebilir. Meslek hastalıkları listesinin “mesleki bulaşıcı hastalıklar” grubunda viral hepatit; hastane, dispanser, poliklinik ve laboratuvar çalışmaları gibi işlerle birlikte yer alır. Listenin yapısı için meslek hastalıkları listesi yazımıza bakabilirsiniz.

Tüberküloz: sağlık çalışanında hava yolu riski

Tüberküloz (verem), hasta kişinin öksürmesi ve konuşmasıyla havaya karışan damlacık çekirdeklerinin solunmasıyla bulaşır. Tüberküloz sağlık çalışanı için en büyük risk, tanısı henüz konmamış hastayla korunmasız geçen süredir: acil servis, göğüs hastalıkları polikliniği, bronkoskopi ve balgam alma işlemleri bu açıdan öne çıkar. Mycobacterium tuberculosis yönetmelikte Grup 3’tedir; tüberküloz kültürüyle çalışan laboratuvarlar da yüksek risk taşır.

Önlemler üç katmanda düşünülür:

Yönetimsel: Öksüren hastanın erken fark edilmesi, maske verilmesi ve ayrı bir alana alınması; tanı ve izolasyon kararlarının hızlandırılması.
Mühendislik: İzolasyon odalarında yönetmeliğin Ek-V’indeki esaslara uygun önlemler, havalandırma ve işlem odalarının düzeni.
Kişisel koruma: Bulaş riski olan işlemlerde en az FFP2 sınıfı, yüze oturan bir solunum koruyucu ve kullanıcının maskeyi doğru takmayı öğrenmesi. Sınıflar arasındaki fark için toz maskesi FFP1, FFP2, FFP3 yazımıza bakın.

Mevzuat sağlık çalışanında tüberküloz taraması için sabit bir sıklık belirlemez. İşyeri hekimi işe girişte ve temas sonrasında taramayı planlar, periyodik değerlendirmenin aralığını birimin riskine göre belirler. Tüberküloz da meslek hastalıkları listesinde viral hepatitle aynı grupta yer alır.

Bruselloz: hayvancılık, mezbaha ve süt işleme

Bruselloz hayvancılık işletmelerinin, mezbahaların, veteriner hizmetlerinin ve çiğ sütle çalışılan alanların enfeksiyonudur. Bakteri enfekte hayvanın düşük ve doğum atıklarında, kanında ve sütünde bulunur; ciltteki yaralarla, göz ve ağız mukozasıyla, solunan aerosolle ve pastörize edilmemiş süt ürünleriyle bulaşır. Brucella türleri yönetmelikte Grup 3’tedir ve laboratuvarlarda da önemli bir bulaş riskidir.

İnsanlar için kullanılan bir bruselloz aşısı yoktur; korunma tamamen hijyen ve KKD’ye dayanır: doğum yardımında kol boyu eldiven, yüz koruması, su geçirmez önlük, doğum atıklarının güvenli bertarafı ve çiğ süt tüketmeme kuralı. Meslek hastalıkları listesinde hayvanlardan insana bulaşan hastalıklar ayrı bir başlıktır ve hayvan bakımı, veterinerlik ve hayvansal materyalle yapılan işlerle eşleşir. Bursa’da Karacabey Ovası’ndaki süt hayvancılığı işletmeleri için ayrıntılı önlemleri Karacabey hayvancılığında zoonoz ve yaralanma yazımızda anlattık.

Atık, arıtma ve temizlik işlerinde enfeksiyon

Enfeksiyon riski yalnızca sağlık ve hayvancılıkta değildir. Tıbbi atık toplayan, geri dönüşüm bandında ayıklama yapan, kanalizasyon ve arıtma tesisinde çalışan kişiler kanla kirlenmiş kesicilerle, dışkıyla kirlenmiş suyla ve kemirgen kaynaklı etkenlerle karşılaşabilir. Bu işlerde:

Delinmeye dayanıklı eldiven ve kapalı ayakkabı kesici yaralanmalarını azaltır.
Tetanoz ve hepatit B aşı durumu işe girişte değerlendirilir.
Yara bakımı: Küçük kesikler kapatılır, kirli suyla temas eden yaralar bildirilir.
Tıbbi atık personeli Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği’ne göre en az altı ayda bir sağlık kontrolünden geçer; ayrıntılar için tıbbi atık çalışan güvenliği yazımıza bakın.

Geri dönüşüm tesislerindeki diğer riskler için geri dönüşüm tesislerinde İSG yazımız tamamlayıcıdır.

Aşı, KKD ve hijyen: ortak önlemler

Biyolojik Etkenler Yönetmeliği md. 10, biyolojik etkenlere maruziyet riski olan bütün işlerde işverenin şu önlemleri almasını ister:

Bulaş riskinin olduğu alanlarda yiyip içmenin engellenmesi,
Uygun koruyucu giysi veya özel giysi sağlanması,
Göz yıkama sıvıları ve cilt antiseptikleri dahil yıkanma ve tuvalet imkânı,
Koruyucu donanımın belirli bir yerde saklanması, kullanımdan sonra kontrol edilip temizlenmesi,
Kirlenmiş giysilerin çalışma alanından ayrılmadan çıkarılması, ayrı tutulması ve işverence temizlenmesi.

Bu önlemlerin maliyeti çalışana yansıtılmaz (md. 10/3). Çalışanlara eğitim, biyolojik etkenlerle çalışmaya başlamadan önce verilir ve yeni risklerle birlikte yenilenir (md. 11).

Bildirim: meslek hastalığı ve Bakanlık

İşle bağlantılı bir enfeksiyondan şüphelenildiğinde süreç işyeri hekimiyle başlar. Hekim, çalışanı meslek hastalığı tanısı koymaya yetkili sağlık hizmet sunucusuna yönlendirir ve işyerindeki maruziyet bilgilerini sağlar. Tanı süreci için meslek hastalığı tanı ve bildirim yazımıza bakın.

Bildirim yükümlülükleri şunlardır:

SGK’ya bildirim: 6331 sayılı Kanun md. 14/2’ye göre işveren, meslek hastalığını öğrendikten sonra 3 iş günü içinde SGK’ya bildirir.
Bakanlığa bildirim: Biyolojik etkenlere mesleki maruziyet sonucu meydana gelen her hastalık veya ölüm vakası Bakanlığa bildirilir (Biyolojik Etkenler Yönetmeliği md. 16/10).
Çalışanlara bilgi: Ciddi enfeksiyona yol açabilecek bir kaza veya olay, çalışanlara ve temsilcilerine derhal bildirilir; nedenleri ve alınan önlemler de en kısa zamanda paylaşılır (md. 12/3).

SİSTEMER olarak işyeri hekimliği hizmetinde maruziyeti olan çalışanların aşı ve bağışıklık durumunu izliyor, sağlık gözetimi kapsamında gerekli tetkikleri ve aşıları yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız. Bursa ve çevre illerdeki hastane, poliklinik ve laboratuvarlar için yaklaşımımızı sağlık kuruluşları sayfamızda bulabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Hepatit B meslek hastalığı sayılır mı?

Sayılabilir. Meslek hastalıkları listesinde viral hepatit, hastane, dispanser, poliklinik ve laboratuvar çalışmaları gibi işlerle birlikte “mesleki bulaşıcı hastalıklar” grubunda yer alır. Hastalığın işle ilişkisi, yetkili sağlık hizmet sunucusunun değerlendirmesi ve maruziyet kayıtlarıyla ortaya konur.

Hepatit B aşısının bedelini kim öder?

İşveren. Biyolojik Etkenler Yönetmeliği Ek-VII’ye göre aşılama bedeli çalışana yüklenmez; çalışan aşının yararları ve sakıncaları hakkında bilgilendirilir ve kendisi için bir aşılama belgesi düzenlenir.

Sağlık çalışanında tüberküloz taraması ne sıklıkla yapılır?

Mevzuat sabit bir sıklık belirlemez. İşyeri hekimi taramayı işe girişte ve tüberkülozlu hastayla korunmasız temastan sonra planlar; periyodik değerlendirmenin aralığını çalışılan birimin riskine göre belirler.

Mesleki enfeksiyon nereye bildirilir?

Meslek hastalığı, işveren tarafından öğrenildikten sonra 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir. Biyolojik etkenlere mesleki maruziyetten kaynaklanan hastalık ve ölüm vakaları ayrıca Bakanlığa bildirilir.