Mevsimlik Tarım İşçilerinde İSG

Mevsimlik tarım işçisi iş güvenliği kimin sorumluluğunda?

Mevsimlik tarım işçisi iş güvenliği, işçiyi çalıştıran üreticinin yasal sorumluluğudur. 6331 sayılı Kanun md. 2, kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, çırak ve stajyerler dahil tüm çalışanlara faaliyet konularına bakılmaksızın uygulanır. Kanunun istisnaları arasında tarım yoktur; çalışan çalıştırmadan kendi nam ve hesabına üretim yapan çiftçi kapsam dışındadır, ancak hasat için birkaç hafta bile olsa işçi çalıştıran üretici işverendir.

Burada sık yapılan bir karışıklık vardır. 4857 sayılı İş Kanunu md. 4, 50 ve daha az işçi çalıştırılan tarım ve orman işlerinde kendi hükümlerinin uygulanmayacağını söyler. Bu istisna İş Kanunu’na aittir; 6331 sayılı Kanun bu işyerlerinde de geçerlidir. Bu nedenle işverenin temel yükümlülükleri tarlada da aynıdır: risk değerlendirmesi, bilgilendirme ve eğitim, sağlık gözetimi, acil durum düzenlemesi ve iş kazalarının kaydı ve bildirimi.

Mevsimlik işin kendine özgü bir zorluğu vardır: işçiler kısa süre için, çoğu zaman aileleriyle birlikte, başka illerden gelir; bir aracı üzerinden bulunur ve birkaç farklı tarlada çalışır. Bursa’da Karacabey ve Yenişehir gibi ova ilçelerinde ve çevre illerin tarım alanlarında hasat dönemi, bu yapının en yoğun yaşandığı zamandır. Risk değerlendirmesi de bu nedenle yalnız tarladaki işi değil, işçinin yolculuğunu ve yaşadığı yeri de kapsamalıdır.

Risk alanı	Başlıca tehlike	Temel önlem
Taşıma	Kasada veya römorkta insan taşıma, aşırı yolcu, yorgun sürücü	Yolcu taşımaya uygun araç, koltuk sayısı kadar kişi, emniyet kemeri
Barınma	Kalabalık çadır, su ve tuvalet eksikliği, ısıtıcı ve elektrik	Temiz su, tuvalet, yıkanma alanı, güvenli elektrik
Sıcak	Sıcak bitkinliği ve sıcak çarpması	Su, gölge, mola, öğle saatlerinde ağır işten kaçınma
Kimyasal	İlaçlanmış alana erken giriş, kirlenmiş el ile yemek	Bekleme sürelerine uyma, el yıkama imkânı
Makine	Traktör, römork, kuyruk mili	Yalnız eğitimli kişinin kullanması, çocukların uzak tutulması
Acil durum	Uzak tarla, belirsiz adres	Konum bilgisi, araç, ilkyardımcı ve ilkyardım çantası

Tarım işçisi taşıma: en ağır kazalar yolda

Mevsimlik tarım işçilerinin yaşadığı en ağır kazalar çoğu zaman tarlaya gidiş ve dönüşte olur. 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu md. 65, taşıma sınırı üstünde yolcu alınmasını ve taşınan yük üzerine veya araç dışına yolcu bindirilmesini yasaklar; tarım alanlarına yapılacak yük ve yolcu taşımacılığının esaslarının yönetmelikte belirleneceğini de ayrıca belirtir. İşveren ve aracı için pratik kurallar şunlardır:

İşçiler kamyon kasasında, traktör römorkunda veya yükün üzerinde taşınmaz.
Araçta koltuk sayısından fazla kişi bulunmaz; emniyet kemeri takılır.
Araç muayenesi ve sigortası geçerli, lastikleri ve frenleri sağlam olmalıdır.
Sürücünün sürücü belgesi araca uygun olmalı; gece boyunca çalışmış veya uzun yoldan gelmiş sürücüye sabah servisi yaptırılmaz.
Tarla yollarından ana yola çıkış noktaları ve dönüşler önceden belirlenir.

Taşıma aracı işverence sağlanıyorsa yolda olan bir kaza, 5510 sayılı Kanun md. 13’e göre iş kazası sayılır. Traktörle ilgili kurallar için traktör devrilmesi ve kuyruk mili yazımıza bakın.

Tarım işçisi barınma ve hijyen

Mevsimlik işçilerin konakladığı alanlar çoğu zaman geçici çadır veya baraka yerleşimleridir. Barınma alanı işverenin kontrolündeyse veya işveren tarafından sağlanıyorsa, risk değerlendirmesinin bir parçasıdır. Asgari olarak şunlar sağlanmalıdır:

İçme ve kullanma suyu: Temiz, yeterli ve sulama kanalından ayrı.
Tuvalet ve yıkanma alanı: Kadın ve erkek için ayrı, yerleşime yakın ve temizliği düzenli yapılan.
Elektrik: Gelişigüzel çekilmiş kablolar ve açık uçlar yerine kaçak akım korumalı, uygun tesisat.
Isınma ve pişirme: Çadır içinde kapalı alanda mangal veya soba yakılmaz; karbonmonoksit ve yangın riski vardır.
Atık: Çöp ve atık suyun yerleşimden uzaklaştırılması.

Barınma alanında yangın ve elektrik riski özellikle yüksektir: çadırlar yanıcı malzemeden yapılır, birbirine yakın kurulur ve geceleri ısınma için açık ateş kullanılabilir. Çadırlar arasında geçiş ve müdahale için boşluk bırakılması, alanda söndürücü ve su bulunması ve gece için bir sorumlu belirlenmesi basit ama etkili önlemlerdir.

Hijyen, tarladaki kimyasal riskle de bağlantılıdır. İlaçlanmış alanda çalışan işçinin elini yıkamadan yemek yemesi, maruziyetin en sık yollarından biridir. İlaçlamadan sonra alana giriş için beklenmesi gereken süreler ve zehirlenme belirtileri için pestisit uygulamada güvenlik yazımıza bakın.

Tarımda sıcak çarpması

Yaz hasatlarında açık alanda, gölgesiz ve ağır bedensel işte çalışmak, tarımda sıcak çarpmasının başlıca nedenidir. Önlemler basittir ama planlanması gerekir:

Ağır işler sabahın erken saatlerine ve akşamüstüne alınır, öğle saatlerinde mola uzatılır.
Tarlanın yakınında gölgelik ve serin içme suyu bulunur; işçiler susamayı beklemeden sık sık su içmeye teşvik edilir.
Geniş kenarlı şapka ve açık renkli, bol giysi kullanılır.
Bölgeye yeni gelen işçilere ilk günlerde daha hafif bir tempo tanınır.
Ekipler birbirini izler; halsizlik veya bilinç bulanıklığı fark eden kişi hemen haber verir.

Çocuk işçiliği: tarlada çocuk olmamalı

Mevsimlik tarımda çocuk işçiliği, ailelerin çocuklarıyla birlikte göç etmesi nedeniyle en hassas konudur. İş Kanunu md. 71, 15 yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılmasını yasaklar ve hafif işler için sınırlı bir istisna tanır. Tarım işyerlerinin bir kısmı İş Kanunu kapsamı dışında kalsa da, 6331 sayılı Kanun md. 10 risk değerlendirmesinde genç çalışanların özel politika gerektiren grup olarak ele alınmasını ister ve genç çalışanların periyodik muayenesi en geç 6 ayda bir yapılır.

Uygulamada işverenin yapması gerekenler açıktır:

İşe alınan herkesin yaşını kimlik belgesiyle kontrol edin.
Çocukları tarlaya, traktör ve römork çevresine, ilaçlanmış alana sokmayın.
Ailelerle gelen çocuklar için tarla dışında güvenli bir bekleme alanı ve yetişkin gözetimi düzenleyin.
Çalışabilecek yaştaki gençlere ağır yük, makine ve kimyasal içeren iş vermeyin.

Genç işçilerin çalıştırılabileceği işler ve çalışma süreleri için çocuk ve genç işçiler yazımıza bakın.

İlkyardım erişimi ve acil durum

Tarlalar çoğu zaman yerleşim yerlerinden ve sağlık kuruluşlarından uzaktır. Acil durumda en büyük kayıp, ambulansın tarlayı bulamamasıyla yaşanır. Hasat başlamadan şunları planlayın:

Konum bilgisi: Her tarlanın adresi ve harita konumu ekip başında yazılı olsun; ambulansın gireceği yol ve buluşma noktası belirlensin.
İlkyardımcı: İlkyardım Yönetmeliği md. 19’a göre işyerinin tehlike sınıfına bağlı olarak her 20, 15 veya 10 çalışana bir ilkyardımcı gerekir. Her ekipte en az bir belgeli ilkyardımcı bulunsun.
İlkyardım çantası: Her ekipte, sıcak ve güneşten korunmuş bir çanta. İçeriği için ilkyardım dolabı malzemeleri yazımıza bakın.
Araç: Ağır yaralanmada kullanılabilecek bir araç ve sürücü tarlada hazır olsun.
Haberleşme: Telefon çekmeyen alanlar önceden belirlensin, ekipler arası haberleşme yolu kararlaştırılsın.

Uzman ve hekim süreleri ile eğitim saatlerini işyerinizin çalışan sayısına göre İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz. Hangi işyerlerinin hangi yükümlülüklere girdiğini İSG hangi işyerlerinde zorunlu yazımızda topladık. SİSTEMER, iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde mevsimlik işçi çalıştıran üreticilerin risk değerlendirmesini; taşıma, barınma ve sıcak başlıklarını da içerecek şekilde hazırlar. Bölgesel hizmet bilgisi için Karacabey ve Yenişehir sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Birkaç haftalığına işçi çalıştıran çiftçi de İSG yükümlüsü mü?

Evet. 6331 sayılı Kanun faaliyet konusuna ve çalışma süresine bakmadan çalışan çalıştıran herkese uygulanır. Çalışan çalıştırmadan kendi hesabına üretim yapan kişi ise kapsam dışındadır.

50’den az işçi çalıştıran tarım işletmesi İSG’den muaf mı?

Hayır. 50 ve daha az işçi istisnası İş Kanunu’na aittir; 6331 sayılı Kanun bu işletmelerde de uygulanır.

Tarım işçileri traktör römorkunda taşınabilir mi?

Karayolları Trafik Kanunu md. 65, taşınan yük üzerine veya araç dışına yolcu bindirilmesini ve taşıma sınırı üstünde yolcu alınmasını yasaklar. Römork ve kasa insan taşımak için tasarlanmamıştır; devrilme veya ani frende koruma sağlamaz. İşçileri yolcu taşımaya uygun, koltuklu ve emniyet kemerli araçlarla taşıyın.

Sıcak çarpmasında ilk ne yapılır?

112 aranır, kişi gölgeye alınır ve vücudu serinletilir. Bilinci bulanık olan kişiye ağızdan su verilmez.