Kısaca
Traktör kazalarının en ağırları yana veya geriye devrilme, kuyruk miline giysi sarılması ve römork bağlarken ezilmedir. Devrilmeye karşı koruma çerçevesi ancak dik ve kilitli konumda ve emniyet kemeriyle birlikte koruma sağlar; kuyruk mili koruyucusu eksik bir ekipman kullanılmaz.
Traktör kazaları nasıl olur?
Traktör kazaları çoğu zaman birkaç saniyede gelişir ve geri dönüşü olmayan sonuçlar doğurur. Tarlada, bahçede, serada ya da yolda yaşanan kazaların büyük kısmı dört senaryodan birine uyar: traktörün eğimde veya kanal kenarında yana devrilmesi, ağır yük çekerken ön tarafın kalkıp geriye devrilmesi, dönen kuyruk miline giysi sarılması ve römork veya ekipman bağlanırken traktörle ekipman arasında ezilme.
Bursa’nın ovalık ilçelerindeki tarım işletmeleri, seralar, fidanlıklar ve belediyelerin park-bahçe birimleri traktörün her gün kullanıldığı yerlerdir. Çalışan istihdam eden her tarım işletmesi 6331 sayılı Kanun kapsamındadır; Kanun yalnızca çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına üretim yapanları kapsam dışında tutar (md. 2). Yani traktör, işletmenin risk değerlendirmesinde ayrı başlık olarak ele alınması gereken bir iş ekipmanıdır. Bu yazıdaki önlemlerin çoğu, traktörle çekilen pulluk, balya makinesi veya pülverizatör gibi ekipmanlarda yaşanan her tarım makinesi kazası için de geçerlidir.
Traktör devrilme koruma: güvenlik çerçevesi ve emniyet kemeri
Devrilmeye karşı en etkili koruma, sürücünün etrafında bir yaşam alanı bırakan kabin veya traktör güvenlik çerçevesidir. Çerçeve, traktör devrildiğinde sürücünün traktörle zemin arasında ezilmesini önleyecek şekilde tasarlanır. Ancak tek başına yetmez: emniyet kemeri takılmamışsa sürücü devrilme sırasında koltuktan fırlar ve çoğu zaman traktörün ya da çerçevenin altında kalır. Çerçeve ile kemer birlikte çalışan bir sistemdir.
Sahada çerçeveyle ilgili en sık hatalar şunlardır:
- Katlanır çerçeveyi katlı bırakmak: Bahçe içinde veya alçak kapılarda katlanan çerçeve, açık alana çıkınca kaldırılıp kilitlenmezse koruma sağlamaz.
- Çerçeveye kaynak yapmak veya delik açmak: Çerçeveye sonradan yapılan kaynak, delik ya da kesme mukavemetini bozabilir. Değişiklik ve onarım için imalatçı veya yetkili servisin bilgisine başvurun.
- Kemeri iptal etmek: Kemer kilidi bozuk, kemer koltuğun altına sıkıştırılmış ya da hiç yok.
- Eski traktörü olduğu gibi kullanmak: Çerçevesi olmayan eski bir traktör eğimli arazide, kanal kenarında ve yol kenarında en riskli araçtır.
| Durum | Neden devrilir? | Önlem |
|---|---|---|
| Eğimli arazi | Ağırlık merkezi eğimin aşağı tarafına kayar | Dik yamaçta enine çalışmayın; imalatçının izin verdiği eğimi aşmayın; tekerlek açıklığını genişletin |
| Kanal, hendek, sırt kenarı | Kenar çöker, tekerlek boşluğa düşer | Kenardan güvenli mesafede kalın; yağmurdan sonra kenara yaklaşmayın |
| Dönüşte hız | Merkezkaç kuvveti traktörü dışa iter | Dönüşten önce yavaşlayın; ön yükleyiciyi alçakta taşıyın |
| Ağır yük çekme | Çeki noktası yüksekse ön taraf kalkar | Yalnızca çeki demirini kullanın; kalkışı yavaş yapın; gerekirse ön ağırlık takın |
| Saplanma | Arka tekerlek döner, traktör kendi aksı etrafında geriye kalkar | Kütük veya tahta destekle çıkmayı zorlamayın; başka bir araçla önden çekin |
| Yol ve rampa | Fren dengesizliği, yük kayması | Yolda fren pedallarını birleştirin, römork frenini ve ışıklarını kontrol edin |
Ön yükleyici (kepçe) takılı traktörler ayrı bir dikkat ister. Yükü yüksekte taşımak ağırlık merkezini yukarı ve öne kaydırır; küçük bir çukur ya da eğim, yandan devrilmeye yeter. Kepçeyi yerden ancak görüşü kapatmayacak kadar yüksekte taşıyın, dönüşleri yük alçaktayken yapın ve kepçeyle insan kaldırmayın. Balya veya kütük gibi yuvarlanabilen yükler için uygun ataşman kullanın; yük kepçeden sürücünün üzerine yuvarlanabilir.
Geriye devrilme ve römork bağlantısı
Geriye devrilme, yana devrilmeden daha hızlı gelişir; sürücünün tepki vermesine çoğu zaman zaman kalmaz. En büyük sebep, yükü yanlış noktadan çekmektir. Zincir veya halatı üst bağlantı noktasına, aksa ya da çeki demirinin üstündeki bir yere bağlamak, çekme kuvvetini ön tarafı kaldıracak bir kola dönüştürür. Yük her zaman imalatçının öngördüğü çeki demiri veya çeki kancasından çekilmelidir.
Römork ve ekipman bağlarken ezilme riski vardır. Güvenli bağlama için:
- Traktörü römorka yavaşça yanaştırın; bağlantı noktası hizalanana kadar arada kimse durmasın.
- Traktörü durdurun, el frenini çekin, vitesi boşa alın; yardımcı ancak bundan sonra yaklaşsın.
- Çeki pimini takın ve emniyet klipsiyle kilitleyin; pimin yerine cıvata veya çivi kullanmayın.
- Hidrolik hortumları, fren ve ışık bağlantılarını takın; römork ayağını kaldırın.
- Römork kasasında, çamurlukta veya ekipman üstünde insan taşımayın.
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I madde 3.1.2, çekici ile çekilen ekipman arasında çarpma veya sıkışma riski bulunan durumlarda koruyucu önlem ister. Ek-II madde 2.4 de imalatçı insan taşınabileceğini açıkça belirtmedikçe ve güvenlik tam sağlanamıyorsa mekanik olarak hareket ettirilen seyyar ekipmanla insan taşınmasına izin vermez.
Kuyruk mili sargısı: saniyeler içinde
Kuyruk mili, traktörün gücünü pulluk, çapa, ilaçlama makinesi veya balya makinesi gibi ekipmana ileten dönen şafttır. Yüksek devirde döner ve korumasız bir noktaya takılan bol paça, atkı, kapüşon ipi, uzun saç ya da ayakkabı bağcığı, kişiyi bir saniyeden kısa sürede milin etrafına sarar. Kuyruk mili sargısı kazalarında genellikle müdahale edecek zaman olmaz.
Koruma üç parçadan oluşur: traktör tarafındaki kuyruk mili kalkanı, şaftı saran ve dönmemesi için zincirle sabitlenen koruyucu boru, ekipman tarafındaki koruyucu. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I madde 2.8, hareketli parçalarla mekanik temas riskine karşı koruyucu ister ve bu koruyucuların kolayca çıkarılamaz ve etkisiz hâle getirilemez olmasını şart koşar. Madde 3.1.3 de hareketli kısımlar arasında enerji aktaran parçaların yere değerek hasar görmesine karşı önlem alınmasını ister.
Tıkanan bir ekipmanı makine çalışırken açmaya çalışmak da aynı mekanizmayla sargı ve sıkışma kazasına yol açar. Enerjiyi kesip kilitleme mantığı tarımda da geçerlidir; ayrıntılar için kilitleme etiketleme prosedürü ve makine koruyucuları yazılarımıza bakın.
Çalışmaya başlamadan önce günlük kontrol
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III, iş ekipmanlarının her çalışmaya başlamadan önce operatörlerce kontrol edilmesini ister. Traktör için kısa bir liste:
- Koruma çerçevesi dik ve kilitli mi, kemer sağlam ve çalışıyor mu?
- Kuyruk mili kalkanı ve şaft koruyucusu yerinde mi, koruyucu boru serbestçe dönmüyor mu?
- Frenler, el freni ve fren pedalı kilidi çalışıyor mu?
- Lastik basınçları ve tekerlek açıklığı yapılacak işe uygun mu?
- Çeki pimi, emniyet klipsi ve römork bağlantıları sağlam mı?
- Işıklar, yansıtıcılar ve yavaş araç işareti yerinde mi?
- Hidrolik hortumlarda sızıntı veya aşınma var mı?
- Anahtar, yetkisiz kişilerin ve çocukların ulaşamayacağı yerde mi?
Bu kontrolün yazılı yapılması, hem eksiklerin unutulmamasını hem de bir kaza sonrası neyin kontrol edildiğinin gösterilmesini sağlar. Benzer bir günlük kontrol düzeni için forklift operatörü günlük kontrol yazımız örnek olabilir.
Eğitim, risk değerlendirmesi ve sağlık
Traktörü kimin kullanacağı yazılı olarak belirlenmelidir. Kullanacak kişiye işe başlama eğitiminde araç başında uygulamalı anlatım yapılır; temel eğitimin işe özgü riskler bölümünde devrilme, kuyruk mili ve römork bağlama ayrı ayrı ele alınır. Mevsimlik dönemde işe başlayan çalışanlar da işe başlamadan önce bu eğitimi alır. İçerik için işe başlama eğitimi programı yazımıza bakın.
Risk değerlendirmesinde traktör tek bir satır olmamalıdır: yol taşıması, eğimli parsel, kanal kenarı, ekipman bağlama ve ilaçlama gibi işler ayrı ayrı değerlendirilir. Önlemleri seçerken kontrol hiyerarşisini izleyin: önce riskli parselde çalışma yöntemini değiştirin, sonra ekipmanı iyileştirin, en son KKD’ye başvurun. Uzun süreli traktör kullanımı titreşim, gürültü ve bel yükü nedeniyle sağlık gözetiminde de dikkate alınır; muayene içeriğini işyeri hekimi belirler.
SİSTEMER, Bursa ve komşu illerdeki tarım işletmelerine iş güvenliği uzmanlığı hizmeti verir. Tarım arazisi yoğun bölgeler için Karacabey ve Yenişehir sayfalarımıza, asgari yükümlülükleriniz için İSG yükümlülük hesaplayıcıya bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Eski traktörümde koruma çerçevesi yok; ne yapmalıyım?
Traktörünüze uygun çerçevenin bulunup bulunmadığını imalatçı veya yetkili servisten öğrenin; kendi yaptığınız bir çerçeve devrilmede aynı korumayı sağlamayabilir. Çerçeve takılana kadar bu traktörü eğimli arazide, kanal kenarında ve yolda kullanmayın.
Tarım işletmesinde iş güvenliği uzmanı zorunlu mu?
Çalışan istihdam eden her işletme 6331 sayılı Kanun kapsamındadır ve uzman ile hekim görevlendirme yükümlülüğü vardır. Kanun yalnızca çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına üretim yapanları kapsam dışında tutar.
Kuyruk mili koruyucusu yırtıldı; işi bitirip sonra değiştirsem olur mu?
Olmaz. Koruyucusu eksik veya hasarlı kuyruk miliyle çalışmak, sargı kazası için en sık görülen sebeptir. Koruyucu değiştirilene kadar ekipmanı kullanmayın.
Traktör kazası olursa ilk ne yapılmalı?
Önce motoru durdurun ve kuyruk milini kapatın, ardından 112’yi arayın. Devrilen traktörü yeterli ekipman olmadan kaldırmaya çalışmayın; yeni bir devrilme ya da kayma riski vardır. Kaza, kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK’ya bildirilir ve olayın nedenleri risk değerlendirmesine işlenir.
Römorkta işçi taşınabilir mi?
Hayır. İş Ekipmanları Yönetmeliği, imalatçı insan taşınabileceğini açıkça belirtmedikçe ve güvenlik tam sağlanamadıkça bu tür ekipmanla insan taşınmasına izin vermez. Çalışanları tarlaya uygun bir araçla taşıyın.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.