Tarım İlacı (Pestisit) Uygulamada Güvenlik

Pestisit güvenliği kimleri ilgilendirir?

Pestisit güvenliği, tarım ilacını hazırlayan ve uygulayan kişiden çok daha geniş bir grubu ilgilendirir: ilaçlanmış bitkiyle çalışan hasat ekibi, ilaç deposunun yanında dinlenen işçiler, ilaçlama ekipmanını yıkayan çalışan ve iş elbisesini evde yıkayan aile. Bursa’nın ovalık ilçelerindeki tarla ve meyve bahçeleri, seralar, fidanlıklar ve belediyelerin park-bahçe birimleri bu riskin günlük olarak yaşandığı yerlerdir.

Çalışan istihdam eden her tarım işletmesi 6331 sayılı Kanun kapsamındadır. İşveren, ilaçlama işini risk değerlendirmesinde ayrı başlık olarak ele almak, kullanılacak kimyasal ve koruyucu donanımı bu değerlendirmeye göre seçmek (md. 10) ve maruz kalan çalışanların sağlık gözetimini yaptırmakla (md. 15) yükümlüdür. Bu yazı bitki koruma ürünlerine odaklanır; bina içinde haşere ilaçlamasında kullanılan biyosidal ürünler ayrı düzenlemelere tabidir.

Maruziyet yolları: cilt, solunum ve ağız

Tarım ilacı zehirlenmesi denince akla önce soluma gelir; oysa en sık giriş yolu cilttir. Konsantre ürünün bir damlası, seyreltilmiş karışımın bir kovasından daha fazla risk taşır.

Yol	Ne zaman olur?	Tipik hata	Önlem
Cilt	Konsantre ürünü açarken, karıştırırken, tank doldururken; ıslanmış giysiyle çalışırken; ilaçlı yaprağa temasta	Çıplak elle karıştırma, kısa kollu giysi, ıslak tulumla çalışmaya devam etmek	Kimyasala dayanıklı eldiven ve tulum; ıslanan giysiyi hemen değiştirmek
Solunum	Püskürtme sırasında oluşan sis, toz formülasyonlar, kapalı alanda ilaçlama	Rüzgâra karşı uygulama, serada havalandırmasız çalışma	Etikette belirtilen filtreli maske; rüzgârsız saatleri seçmek
Ağız	Kirli elle yemek, içmek, sigara; tıkanan memeyi ağızla üflemek	İş bitmeden mola vermek, ilacı su veya içecek şişesine aktarmak	Eller yıkanmadan yeme-içme yok; memeyi fırçayla açmak
Göz	Karıştırma sırasında sıçrama	Gözlüksüz çalışma	Gözlük veya yüz siperi

Hazırlama ve uygulama: en riskli dakikalar

Konsantre ürünle çalışılan hazırlama aşaması, ilaçlamanın en riskli bölümüdür. Bu aşama için şu sırayı izleyin:

Etiketi okuyun. Doz, karışım şekli, gerekli KKD, hasat öncesi bekleme süresi ve ilk yardım bilgileri etikettedir. Ürünün güvenlik bilgi formu varsa onu da inceleyin; nasıl okunacağı için güvenlik bilgi formu yazımıza bakın.
Yeri seçin. Karışımı açık havada, su kaynağından, kuyudan ve insanların bulunduğu alanlardan uzakta, düz bir zeminde hazırlayın.
KKD’yi hazırlıktan önce giyin. Eldiven, gözlük ve önlük karıştırmadan önce takılır.
Yalnızca bu işe ayrılmış ölçü kapları kullanın. Mutfak eşyası ve içecek şişesi kullanılmaz.
Tankı taşırmayın. Dolum sırasında başında bekleyin; taşan karışım hem cilt hem çevre için risktir.
Boş ambalajı çalkalayın. Boş ambalajı üç kez çalkalayıp çalkalama suyunu tanka ekleyin, ambalajı delerek başka amaçla kullanılmasını önleyin ve yerel düzenlemelere uygun toplama noktasına teslim edin.

İlaçlama ekipmanı da bir maruziyet kaynağıdır. Sızdıran bir hortum bağlantısı ya da damlatan bir sırt pülverizatörü, uygulayıcının sırtını ve bacaklarını saatlerce ıslatır. Her uygulamadan önce hortumları, bağlantıları ve tank kapağını kontrol edin; tıkanan memeyi fırça veya ince bir telle, eldivenle açın. Uygulamadan sonra ekipmanı, yıkama suyu su kaynağına ve kanala karışmayacak bir yerde temizleyin. Ekipmanı yıkayan kişi de uygulayıcıyla aynı KKD’yi kullanır.

Uygulamada ise rüzgârlı saatlerden ve en sıcak saatlerden kaçının. Sıcakta KKD ile çalışmak ısı stresini artırır, terleme cildin ilacı emmesini kolaylaştırır; serin sabah saatleri hem çalışan hem sürüklenme açısından daha güvenlidir. Uygulamayı tek başına değil, en az bir kişinin haberdar olduğu bir düzen içinde yapın. Traktörle yapılan ilaçlamada kuyruk mili ve devrilme riskleri için traktör kazaları yazımıza bakın.

İlaçlama KKD’si

İlaçlama KKD’si etikete ve güvenlik bilgi formuna göre seçilir; aşağıdakiler genel çerçevedir:

Eldiven: Kimyasala dayanıklı, uzun konçlu nitril veya benzeri malzeme. Pamuklu, deri ve kumaş eldivenler ilacı emer ve teması uzatır.
Tulum: Kimyasal koruyucu tulum. Paçalar çizmenin üstünde kalır; eller aşağıdayken kol ağzı eldivenin üstüne, baş hizasının üstünde çalışırken eldiven kol ağzının üstüne gelir. Amaç, sıvının eldiven ve çizme içine akmamasıdır.
Çizme: Kauçuk veya benzeri, astarsız çizme.
Göz ve yüz: Hazırlamada gözlük veya yüz siperi.
Solunum: Etikette belirtilen filtre tipiyle maske. Buhar için gaz/buhar filtresi, sis ve toz için partikül filtresi, çoğu uygulamada ikisini birleştiren kombine filtre gerekir. Toz maskesi buhara karşı koruma sağlamaz. Filtre seçimi için KKD seçimi yazımıza bakabilirsiniz.

İş bitiminde eldivenler çıkarılmadan önce yıkanır, sonra eller ve yüz sabunla yıkanır. İlaçlı iş elbisesi ev çamaşırıyla birlikte yıkanmaz. KKD’nin maliyeti çalışana yansıtılamaz; uygun KKD vermemenin 2026 temel idari para cezası çalışan başına 8.980 TL’dir.

Bekleme süresi ve ilaçlama sonrası tarlaya giriş

Tarım ilacında iki ayrı süre karıştırılır:

Hasat öncesi bekleme süresi: Son ilaçlama ile hasat arasında geçmesi gereken süredir ve etikette yazar. Asıl amacı ürünü tüketecek kişiyi korumaktır.
İlaçlanan alana yeniden giriş: Çalışanı korur. Etikette yeniden giriş için ayrı bir koşul yazıyorsa ona uyulur. Yazmıyorsa en azından püskürtülen karışım kuruyana ve kapalı alanlarda ortam havalandırılana kadar alana KKD’siz girilmemelidir.

Pestisit depolama

İlaç deposu, işletmedeki en sıkı kontrol edilmesi gereken yerlerden biridir:

Ayrı, kilitli, havalandırmalı ve yalnızca yetkili kişinin anahtarı olan bir oda veya dolap.
Gıda, yem, tohum ve içme suyundan uzak; dinlenme ve barınma alanlarında asla.
Orijinal ambalajında ve etiketiyle; başka kaba aktarılmış ilaç bulundurulmaz.
Sıvı ürünler alt raflarda; dökülmeye karşı kenarlıklı raf veya tava.
Dökülme için emici malzeme, kürek ve atık torbası depo girişinde hazır.
Depoda yanıcı solventli ürünler varsa uygun söndürücü ve “sigara içilmez” işareti.
Güncel stok listesi; acil durumda itfaiye ve sağlık ekiplerine hangi ürünlerin bulunduğu bu listeden söylenir.

Depo aynı zamanda acil durum planının bir parçasıdır. Depoda yangın veya büyük bir döküntü olduğunda kimin müdahale edeceği, dökülen ürünün nasıl toplanacağı ve kirlenmiş malzemenin nereye konacağı planda yazılı olmalıdır. Yangına müdahale eden itfaiyeye depoda hangi ürünlerin bulunduğu bilgisinin verilmesi, söndürme suyunun ve dumanın yaratacağı riskin değerlendirilmesi için önemlidir.

Tarım ilacı zehirlenmesi: belirtiler ve ilk müdahale

Belirtiler ürünün türüne göre değişir. Sık görülenler baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, kusma, karın ağrısı, ishal, aşırı terleme ve salya artışı, göz bebeklerinde küçülme, bulanık görme, kaslarda seğirme, nefes darlığı ve bilinç bulanıklığıdır. İlaçlama günü veya ertesi günü ortaya çıkan bu belirtiler, aksi gösterilene kadar zehirlenme olarak ele alınır. Sıcak çarpmasıyla karışabileceğini de unutmayın.

İlk müdahalede:

Kendinizi koruyarak kişiyi ilaçlanan alandan uzaklaştırın.
Kirlenmiş giysileri çıkarın, cildi bol su ve sabunla yıkayın.
Göze sıçradıysa en az 15 dakika temiz suyla yıkayın.
Kusturmaya çalışmayın.
112’yi arayın; zehir danışmanlığı için 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi aranabilir.
Ürünün etiketini veya ambalajını sağlık ekibine verin.

İşletmede ilkyardımcı sayısı tehlike sınıfına göre her 20, 15 veya 10 çalışana bir olarak belirlenir; ilaçlama yapılan günlerde en az bir ilkyardımcının sahada olması planlanmalıdır.

Sağlık gözetimi

İlaçlama yapan ve ilaçlı alanda çalışan kişiler işe girişte ve tehlike sınıfına göre belirlenen aralıklarla periyodik muayeneden geçirilir; hekim bu aralığı kısaltabilir. Hangi tetkiklerin isteneceğine maruziyet ve kullanılan ürünlere göre işyeri hekimi karar verir. Örneğin kolinesteraz enzimini etkileyen ürünlerle düzenli çalışanlarda hekim bu enzimin izlenmesini isteyebilir. Tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız.

Sağlık gözetiminin işe yaraması için kayıt şarttır. Kimin hangi gün, hangi ürünle ve kaç saat ilaçlama yaptığını gösteren uygulama defteri, şikâyetle başvuran bir çalışanda hekimin ilk bakacağı belgedir. İlaçlama sonrasında baş ağrısı, bulantı veya ciltte kızarıklık gibi belirtiler yaşayan çalışanların bunu hafif görmeden bildirmesi gerektiğini eğitimde açıkça anlatın; zehirlenme şüphesiyle işten uzak kalan çalışan, aynı işe dönmeden önce hekim tarafından değerlendirilmelidir. İşyerinde yaşanan akut bir zehirlenme iş kazası bildirimi açısından da ele alınır; iş kazaları kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK’ya bildirilir. Hangi olayların iş kazası sayıldığı için iş kazası sayılan haller yazımıza bakın.

Gebe ve emziren çalışanlar ile 18 yaşından küçük çalışanlar ilaçlama işi için ayrıca değerlendirilir; ayrıntılar için gebe ve emziren çalışanlar ve çocuk ve genç işçiler yazılarımıza bakın. SİSTEMER, Bursa ve komşu illerdeki işletmelere sağlık gözetimi ve risk değerlendirmesi hizmeti verir. Asgari yükümlülükleriniz için İSG yükümlülük hesaplayıcıyı kullanabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

İlaçlamadan kaç saat sonra tarlaya girilebilir?

Etikette yeniden giriş için bir koşul yazıyorsa ona uyulur. Yazmıyorsa en azından püskürtülen karışım kuruyana ve kapalı alanlarda ortam havalandırılana kadar alana KKD’siz girilmemelidir. Hasat öncesi bekleme süresi ise tüketiciyi korur ve ayrı bir süredir.

Toz maskesi ilaçlamada yeterli mi?

Çoğu zaman yeterli değildir. Toz maskesi buhar ve gaza karşı koruma sağlamaz. Etikette belirtilen filtre tipine sahip, yüze tam oturan bir maske kullanılmalıdır.

Zehirlenme şüphesinde hangi numara aranır?

Acil durumda 112 aranır. Zehir danışmanlığı için 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ne başvurulabilir. Ürünün etiketini veya ambalajını mutlaka sağlık ekibine verin.

İlaçlı iş elbisesi nasıl yıkanmalı?

Ev çamaşırından ayrı ve mümkünse işyerinde yıkanmalıdır. Konsantre ürünle ıslanmış giysi yıkansa bile yeniden kullanılmamalı, atık olarak ayrılmalıdır.