Kısaca
Fabrikalarda makine platformlarına, asma katlara ve tank üstlerine çıkan sabit merdivenler ve korkuluklar çoğu zaman kurulduğu günkü hâliyle kalır. İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği “uygun korkuluk” der ama ölçü vermez; ölçüler, makinelere sabit erişim için TS EN ISO 14122 serisinde ve yapı işleri için Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-5’te yer alır. Bu yazı denetimde şerit metreyle kontrol edilen değerleri tek tabloda toplar.
Korkuluk yüksekliği: hangi kural nerede geçerli?
Metal ve makine fabrikalarında düşme kazaları çoğu zaman “yüksekte çalışma” sayılmayan yerlerde olur: pres üstündeki bakım platformunda, boya kabininin tavanına çıkan dik merdivende, malzeme konan asma katın açık kenarında veya bir tankın üst kapağında. Bu yerlerin ortak noktası, kalıcı olarak kurulmuş olmaları ve bu yüzden bir daha kimsenin ölçmemesidir. Korkuluk yüksekliği ve korkuluğun diğer elemanları için tek bir ölçü kaynağı yoktur; hangi kuralın uygulanacağı alanın türüne bağlıdır:
| Alan | Hukuki dayanak | Ölçülerin kaynağı |
|---|---|---|
| Bina içi geçit, platform, asma kat, merdiven | İşyeri Bina ve Eklentileri Yön. Ek-1 md. 27, 39, 40, 41 | Yönetmelik “uygun korkuluk” ister; ölçü için ilgili standartlar ve risk değerlendirmesi |
| Makine platformu, makineye erişim merdiveni ve sabit dik merdiven | Makine emniyeti mevzuatı ve İş Ekipmanları Yön. Ek-I | TS EN ISO 14122 serisi (bölüm 2: platform ve geçitler, bölüm 3: merdiven ve korkuluk, bölüm 4: sabit dik merdiven) |
| Kaçış merdivenleri | Binaların Yangından Korunması Hk. Yön. md. 41 | Yönetmelikte sayısal değerler |
| Şantiyede geçici kenar koruma ve cephe iskelesi | Yapı İşlerinde İSG Yön. Ek-5 | Yönetmelikte sayısal değerler |
İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek-1 madde 40, yüksek geçit, platform veya çalışma sahanlıklarının serbest bulunan bütün taraflarına ve yüksekten düşme riski olan yerlere uygun korkuluk yapılmasını; korkuluk ve ara elemanlarının yüksekliği, dayanımı ve açıklıklarının düşme riskini ortadan kaldıracak nitelikte olmasını ister. Madde 41 merdivenlerin yeterli genişlik ve eğimde, etrafının korkuluklarla çevrili olmasını; madde 27 ise asma kat döşemelerinin üzerindeki makine, malzeme ve kişilerin ağırlığına dayanmasını şart koşar. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-I madde 2.16 da çalışanların üretim, bakım ve ayar işlemleri yapacakları yerlere güvenli bir şekilde ulaşmasını ve orada güvenle çalışmasını ister.
Yeni makineler için, hükümlerinin çoğu 20.01.2027’de yürürlüğe girecek Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB) kapsamında imalatçı, düşme riskine karşı erişim araçlarını tasarımda çözmek zorundadır; uygulamada bu, TS EN ISO 14122’ye uygun platform ve merdiven demektir. Eski makinelerin uyumu için CE’siz eski makinelerin asgari şartlara uyumu yazımıza bakabilirsiniz.
Platform korkuluğu: denetimde bakılan ölçüler
Makinelere sabit erişim araçlarını düzenleyen TS EN ISO 14122-3, platform ve geçitlerde düşme yüksekliği 500 mm’yi aşan kenarlarda korkuluk ister. Korkuluk üç elemandan oluşur: üstte el korkuluğu, ortada ara korkuluk ve tabanda topuk levhası. Sahada ara korkuluğun “orta kalas” veya denge kalası gibi adlarla anıldığı da olur; adı ne olursa olsun işlevi, el korkuluğunun altından kayan bir gövdenin boşluktan geçmesini önlemektir.
| Eleman | TS EN ISO 14122-3 (kalıcı makine platformu) | Yapı İşlerinde İSG Yön. Ek-5 (geçici kenar koruma) |
|---|---|---|
| El (ana) korkuluk yüksekliği | En az 1100 mm | En az 1 m |
| Ara korkuluk | En az bir adet; elemanlar arası açıklık en fazla 500 mm | Sınıf A’da elemanlar arası açıklık en fazla 47 cm |
| Topuk levhası | En az 100 mm yüksek; zeminle arasındaki boşluk en fazla 10 mm | En az 15 cm yüksek, platforma bitişik |
| Korkuluğun gerektiği durum | Düşme yüksekliği 500 mm’yi aşıyorsa | Yüksekten düşme riski olan kenarlar ve boşluklar |
İki sütunu karıştırmayın. Bir fabrikanın kalıcı bakım platformunda, şantiye için verilmiş 1 metrelik değer yetersiz kalır; makine platformu için hedef 1100 mm’dir. Şantiyede ise topuk levhası 15 cm olmalıdır. Kendi tesisinizde hangi kaynağı esas alacağınızı risk değerlendirmesinde yazılı olarak belirleyin.
Ölçünün yanında şu noktalara da bakılır:
- Korkuluk elle sarsıldığında esniyor, dikmeleri sallanıyor mu? Kaynak dikişlerinde çatlak, cıvatalarda eksik var mı?
- Platform kenarında, korkuluk ile makine gövdesi veya duvar arasında bir insanın geçebileceği boşluk kalmış mı?
- Topuk levhası sürekli mi, yoksa kablo kanalı veya boru geçişi için kesilmiş mi?
- Izgara döşemede açıklıklar küçük parçaların düşmesine izin veriyor mu; altında çalışan var mı?
- Platforma giriş noktasında, merdivenin bittiği yerde korkuluk açıklığı kendiliğinden kapanan bir kapıyla korunuyor mu?
Asma kat ve depo platformları
Asma katlar fabrikalarda hem depo hem çalışma alanı olarak kullanılır ve en zayıf noktası malzeme alma kenarıdır. Forkliftle palet bırakılan bu kenar, çoğu zaman bir zincir veya sökülebilir bir boru ile “kapatılır”. Bunun yerine, bir tarafı açılırken diğer tarafı otomatik olarak kapanan çift kapılı palet kapısı gibi, kenarın hiçbir anda tamamen açık kalmadığı çözümler tercih edilmelidir.
Asma katta ayrıca şunlar kontrol edilir:
- Taşıma kapasitesi (kg/m²) asma katın girişinde açıkça yazılı mı, depolanan yük bu değerin altında mı?
- Merdiven boşluğu ve döşemedeki açıklıklar korkulukla çevrili mi?
- Raflar korkuluğa yaslanmış mı; korkuluğun üstünden malzeme sarkıyor mu?
- Asma katın altındaki geçitlerde düşen malzemeye karşı koruma var mı?
Raf sistemlerinin kendi kontrolü için endüstriyel raf güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Sabit merdiven ölçüleri
Makineye erişimde kullanılan eğimli sabit merdivenlerin ölçüleri TS EN ISO 14122-3’te, binalardaki kaçış merdivenlerinin ölçüleri ise Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik md. 41’de düzenlenir. Kaçış merdivenleri için yönetmelikteki değerler şunlardır:
- Basamak yüksekliği 175 mm’den fazla, basamak genişliği 250 mm’den az olamaz.
- Baş kurtarma yüksekliği basamak üzerinden en az 210 cm, sahanlıklar arası kot farkı en fazla 300 cm olur.
- Her döşeme düzeyinde 17 basamaktan çok, 4 basamaktan az olmayan aralıkla sahanlık düzenlenir; sahanlık, merdiven genişliğinden dar olamaz.
- Basamaklar kaymayı önleyen malzemeden yapılır ve merdivenin iki yanında duvar, korkuluk veya küpeşte bulunur.
Makine platformuna çıkan merdivenlerde de aynı mantık geçerlidir: bir merdivende basamak yüksekliği ve derinliği baştan sona değişmemeli, basamak burnu kaymaz ve görünür olmalı, merdiven en az bir tarafından tutunulabilir olmalıdır. Kendi yaptığınız bir merdivende basamak ölçülerinin değiştiği nokta, tökezlemenin en olası olduğu noktadır. Kaçış yollarının genel kuralları için kaçış yolu ve acil çıkış kapısı yazımızı okuyabilirsiniz.
Kafesli merdiven ve sabit dik merdivenler
Tank üstlerine, çatılara, vinç yollarına ve silo kapaklarına çıkan dik merdivenler, düşme yüksekliği en fazla olan erişim araçlarıdır. TS EN ISO 14122-4’e göre sabit dik merdivenlerde tırmanma yüksekliği 3 metreyi aştığında düşmeye karşı koruma gerekir: bu koruma bir sırt kafesi (kafesli merdiven) ya da rijit bir hatta kayan kılavuzlu düşme durdurucu sistem olabilir. Standart ayrıca basamaklar arasındaki mesafenin 225–300 mm aralığında ve eşit olmasını, dikmeler arasındaki serbest genişliğin 400–600 mm olmasını öngörür. Kafesin başlangıç yüksekliği, çember ve dikme aralıkları ile uzun merdivenlerde dinlenme sahanlıkları da standartta tanımlıdır; satın alırken üreticinin bu ölçülere uygunluğu belgelemesini isteyin.
Sahada sık görülen eksikler şunlardır:
- Kafes, merdivenin üst çıkışında bitiyor ve platforma geçişte tutunacak bir yer yok.
- Platform çıkışındaki korkuluk açıklığı açık bırakılmış; kişi merdivenden çıkarken boşluğa doğru adım atıyor.
- Merdiven, arkasındaki duvara veya tanka çok yakın; ayak basamağa tam basamıyor.
- Merdiven alt ucunda kilitli bir kapı yok; yetkisiz kişiler veya çocuklar (açık sahalarda) tırmanabiliyor.
Kılavuzlu düşme durdurucu kullanılan merdivenlerde paraşüt tipi emniyet kemerinin uyumu ve kontrolü için paraşüt tipi emniyet kemeri, ankraj ve hat sistemi için ankraj noktası ve yaşam hattı yazılarımıza bakın.
Denetime hazırlık: ölçüm ve kayıt
Korkuluk ve merdivenlerin kontrolü, iş güvenliği uzmanının saha turunun sabit bir parçası olmalıdır. Önerdiğimiz düzen şöyledir:
- Tesisteki tüm platform, asma kat, sabit merdiven ve dik merdivenleri numaralandırılmış bir listeye ve krokiye işleyin.
- Her biri için korkuluk yüksekliği, ara korkuluk açıklığı ve topuk levhasını şerit metreyle ölçüp kaydedin; fotoğraflayın.
- Uygunsuzlukları risk düzeyine göre sıralayın; açık kenar ve eksik korkuluk gibi doğrudan düşme riski olanları beklemeden giderin.
- Bakımda sökülen korkulukları iş izni sistemine bağlayın.
- Listeyi yılda en az bir kez ve tesiste bir değişiklik olduğunda güncelleyin.
Saha turunun genel çerçevesi için İSG saha turu kontrol listesi yazımıza, sektöre özgü riskler için metal ve makine sektörü sayfamıza bakabilirsiniz. Platform ve merdivenlerin ölçümünü, uygunsuzlukların takibini iş güvenliği uzmanlığı hizmetimiz kapsamında yürütüyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Fabrikada platform korkuluğu kaç cm olmalı?
Makinelere sabit erişimi düzenleyen TS EN ISO 14122-3, kalıcı platformlarda el korkuluğunun en az 1100 mm olmasını, en az bir ara korkuluk ve en az 100 mm yüksekliğinde topuk levhası bulunmasını öngörür. Şantiyedeki geçici kenar korumada Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-5’in 1 m ve 15 cm değerleri uygulanır.
Hangi yükseklikten itibaren korkuluk gerekir?
TS EN ISO 14122-3’e göre makine platformu ve geçitlerde düşme yüksekliği 500 mm’yi aşan kenarlarda korkuluk gerekir. İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği de yüksekten düşme riski olan her yere uygun korkuluk yapılmasını ister.
Sabit dik merdivende kafes ne zaman zorunlu?
TS EN ISO 14122-4’e göre tırmanma yüksekliği 3 metreyi aşan sabit dik merdivenlerde düşmeye karşı koruma gerekir; bu bir sırt kafesi veya kılavuzlu düşme durdurucu sistem olabilir.
Bakım sırasında korkuluk sökülebilir mi?
Sökülebilir, ancak söküm bir iş iznine bağlanmalı, alan şeritle kapatılmalı ve gerekiyorsa emniyet kemeriyle çalışılmalıdır. İş bitmeden önce korkuluğun yeniden takıldığı kontrol edilip kayda geçirilir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.