Kısaca
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, şantiyedeki ana ve tali panolarda uygun kaçak akım rölesi kullanılmasını, panoların kilitli dolapta tutulmasını, açık uçlu kabloyla bağlantı yapılmamasını ve yıpranmış kabloların kullanılmamasını ister. Geçici tesisat kurulduktan sonra enerji verilmeden yetkili kişiye kontrol ettirilmeli, şantiye ilerledikçe düzenli olarak yeniden gözden geçirilmelidir.
Şantiye elektrik güvenliği neden ayrı bir başlık?
Bir fabrikanın elektrik tesisatı yıllarca aynı yerde durur. Şantiyedeki geçici elektrik tesisatı ise her hafta değişir: kat yükseldikçe tali pano yukarı taşınır, kazı ilerledikçe kablo güzergâhı değişir, yeni gelen taşeron kendi uzatma kablosunu çeker. Üstelik bu tesisat yağmura, çamura, iş makinesinin tekerleğine ve kalıp çivisine açıktır. Şantiye elektrik güvenliği bu yüzden “bir kere kur, unut” mantığıyla yönetilemez.
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4’ün (A) bölümü, enerji dağıtım tesisatı için şu temel kuralları koyar:
Ek-4’ün (B) bölümü ise açık alanlardaki enerji dağıtım tesisleri için yapı işlerinden önce mevcut tesisatın belirlenmesini, havai hatlara yeterli güvenlik mesafesi bırakılmasını ve tesisatın düzenli olarak kontrol edilip bakımının yapılmasını ister (Bölüm II, md. 15).
Şantiye panosu: ana ve tali pano düzeni
Şantiyede elektrik genellikle tek bir ana panodan alınır ve kat veya bölge başına tali panolara dağıtılır. Prizler doğrudan ana panodan değil, çalışma alanına yakın tali panolardan beslenir. Şantiye panolarının ilgili standardı TS EN 61439-4’tür; pano satın alırken veya kiralarken bu standarda uygunluğu ve dış ortama uygun koruma sınıfını sorun.
| Pano | Görevi | Sahada kontrol edilecekler |
|---|---|---|
| Ana pano | Şebeke bağlantısı, ana kesici, tali panolara dağıtım | Kilitli kapak, ana kaçak akım koruması, topraklama bağlantısı, tek hat şeması, etiketli çıkışlar |
| Tali (kat) pano | Bölgeye dağıtım, priz ve ekipman beslemesi | Kilitli kapak, her priz grubunda kaçak akım koruması, sağlam muhafaza, zeminden yükseltilmiş montaj |
| Priz kutusu | El aletleri ve aydınlatma bağlantısı | Endüstriyel tip fiş-priz, kapaklı priz, kırık veya yanık iz olmaması |
Pano anahtarı rastgele bir kişide değil, şantiyenin yetkili elektrikçisinde ve şantiye şefinde durur. Pano kapağının “kolay olsun” diye açık bırakılması, kilitli dolap kuralını ortadan kaldırır. Panonun önü malzeme istifinden arındırılır, panonun çevresine su birikmemesi için zeminden yükseltilmiş bir sehpaya veya duvara monte edilir.
Şantiye kaçak akım rölesi: hangi değer, nasıl test?
Yönetmelik “uygun kaçak akım rölesi” der ve değeri tasarıma bırakır. İnsan hayatını korumak amacıyla kullanılan röleler 30 mA anma hata akımlı rölelerdir; el aletleri ve aydınlatmayı besleyen priz devrelerinde bu değer esas alınır. Ana panoda ise tali panolarla seçicilik sağlayacak bir koruma kurgulanır; böylece bir el aletindeki kaçak bütün şantiyeyi karartmaz.
Rölenin varlığı yetmez, çalıştığı da düzenli olarak gösterilmelidir:
- Test butonu: Rölenin mekanizmasını dener. Şantiyede panolar sık taşındığı için imalatçının önerdiğinden daha sık, örneğin haftalık deneme ve kayıt düzeni kurmanızı öneririz.
- Ölçümle test: Rölenin doğru akımda ve yeterince hızlı açtığını yalnızca ölçü aletiyle yapılan test gösterir. Bu test kurulumda, pano taşındığında ve periyodik kontrolde yapılır.
- Köprülenmiş röle: Sık attığı için köprülenen veya devre dışı bırakılan röle, şantiyede en tehlikeli bulgudur. Sık atma, bir kaçak olduğunu gösterir; kaynak bulunur, röle devre dışı bırakılmaz.
Topraklama ile kaçak akım rölesinin birlikte nasıl çalıştığını topraklama ve kaçak akım rölesi yazımızda ayrıntılı anlattık.
Şantiye kablo güvenliği: yerden ve sudan koruma
Şantiye kablo güvenliği, kabloyu üç düşmandan korumaktır: tekerlek, su ve keskin kenar.
- Kabloyu yerden kaldırın: Yaya ve araç geçişlerinde kablolar askıya alınır veya kablo köprüsü (koruma rampası) altından geçirilir. Yerde serili kablo hem ezilir hem takılıp düşmeye yol açar.
- Sudan uzak tutun: Kablo ve ek yerleri su birikintisine, kalıp suyuna ve beton döküm alanına girmeyecek güzergâhtan geçirilir. Islak alanda ek yeri bırakılmaz.
- Keskin kenardan koruyun: Kalıp kenarı, demir filizi ve kapı kasası kablonun kılıfını keser; bu noktalarda koruyucu boru veya kanal kullanılır.
- Ek yapmayın: Kablo bant sarılarak eklenmez; uygun bağlantı elemanı veya yeni kablo kullanılır. Açık uçlu kabloyu prize sokmak yönetmelikle yasaktır.
- Uygun kablo seçin: Şantiyede esnek, kauçuk kılıflı ve ağır hizmet tipi kablolar (örneğin H07RN-F) tercih edilir; ev tipi ince uzatma kabloları şantiyeye uygun değildir.
- Makarayı tam açın: Yüksek güç çeken bir cihaz, makarada sarılı kabloyu ısıtır. Makaralı uzatma kablosu kullanırken kabloyu tamamen açın.
Havai hatlar ve mevcut tesisat
Şantiyede elektrik riski yalnızca kurduğunuz tesisattan gelmez. Yönetmelik, yapı işlerine başlamadan önce sahadaki mevcut tesisatın belirlenmesini, kontrol edilmesini ve açıkça işaretlenmesini ister. Havai enerji hatlarının yakınında yeterli güvenlik mesafesi bırakılır; bu mesafe belirlenirken tellerin rüzgârda salınımı da hesaba katılır. Mesafe sağlanamıyorsa hattın güzergâhı değiştirilir veya enerjisi kesilir; bunun için ilgili kurumlardan izin alınır. Hat altındaki çalışmalarda bariyer ve ikaz levhası kullanılır, beton pompası enerji nakil hatlarının altında çalıştırılmaz (Ek-4 B, Bölüm II).
Kazıdan önce yeraltı kablolarının yeri altyapı kurumlarından öğrenilir ve işaretlenir. Kazı ve göçük riskleri için şantiye İSG kontrol listesi yazımıza bakabilirsiniz.
Kurulum sonrası kontrol ve periyodik kontrol
Geçici tesisat kurulduktan sonra, enerji verilmeden önce yetkili bir elektrikçi veya elektrik mühendisi tarafından kontrol edilmelidir. Bu kontrolde en az şunlar yapılır:
- Topraklama sürekliliği ve topraklama direnci ölçümü
- Kaçak akım rölelerinin ölçü aletiyle açma testi
- Yalıtım kontrolü ve pano içi bağlantıların sıkılığı
- Pano etiketleri ve tek hat şemasının sahayla uyumu
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III, elektrik tesisatı ve topraklamanın, standartlarda daha kısa bir süre yoksa en geç yılda bir EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişilerce kontrol edilmesini öngörür ve bu kontrolde tesisat projesini arar. Ek-III ayrıca ortam koşulları ve kullanım yoğunluğu gibi faktörlere göre kontrol sıklığının artırılabileceğini belirtir. Şantiye, bu faktörlerin hepsinin bir arada olduğu bir ortamdır; tesisat önemli ölçüde değiştiğinde, panolar yeni kata taşındığında veya su baskını ve kablo hasarı gibi bir olaydan sonra kontrolü yıllık takvimi beklemeden tekrarlayın. Kontrol tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz; yasal süreler için iş ekipmanı periyodik kontrol süreleri yazımıza bakın.
Elektrik işlerinde enerjiyi kesme ve yokluğunu doğrulama adımları elektrikte 5 güvenlik kuralı yazımızda; kış aylarında ıslak zemin ve ısıtıcı kullanımının getirdiği ek riskler kış aylarında iş güvenliği yazımızda. Şantiyelerde geçici tesisatın sahada denetimini iş güvenliği uzmanlığı, tesisat ve topraklama kontrollerinin planlanmasını periyodik kontrol hizmetimiz kapsamında yürütüyoruz. Sektöre özgü diğer başlıklar için inşaat sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Şantiyede her tali panoda kaçak akım rölesi zorunlu mu?
Evet. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, yapı alanındaki ana pano ve tali elektrik panolarında uygun kaçak akım rölesi kullanılmasını ister. Priz devrelerinde hayat koruma amaçlı 30 mA’lik röleler esas alınır.
Şantiye panosunun kapağı açık kalabilir mi?
Hayır. Çalışanların erişebileceği panolar kilitli dolap veya hücrede tutulur. Anahtar yetkili elektrikçide ve şantiye şefinde bulunur.
Uzatma kablosunu bantla ekleyebilir miyiz?
Hayır. Yönetmelik uygun bağlantı elemanı kullanılmasını, eskimiş veya yıpranmış kabloların kullanılmamasını ister. Hasarlı kablo değiştirilir ya da uygun ek elemanıyla yetkili elektrikçi tarafından onarılır.
Geçici tesisatın periyodik kontrolü ne zaman yapılır?
Ek-III elektrik tesisatı ve topraklama için en geç yıllık kontrol öngörür. Şantiyede tesisat sık değiştiği için kurulumdan sonra, önemli değişikliklerde ve hasar olaylarından sonra da kontrol yapılmalıdır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.