Kısaca
Yapay optik radyasyon; kaynak arkı, plazma kesim, lazer, ergitme fırınları ve UV kurutma gibi kaynaklardan yayılan ultraviyole, görünür ve kızılötesi ışınımdır. Kaynak arkının UV’si birkaç saat sonra ortaya çıkan “ark gözü”ne ve deride yanığa, kızılötesi uzun vadede katarakta, sınıf 3B ve 4 lazerler ise anlık göz hasarına yol açabilir. Korunma; kaynağı kapatan kabin ve kaynak perdesi, lazer tezgâhında kilitlemeli muhafaza ve dalga boyuna uygun göz koruyucuyla sağlanır. Risk değerlendirmesinde bu kaynaklar ayrıca ele alınmalıdır.
Yapay optik radyasyon nedir, işyerinde nerede bulunur?
Optik radyasyon, 100 nanometre ile 1 milimetre arasındaki dalga boylarında yayılan elektromanyetik ışınımdır ve üç bölgeye ayrılır: ultraviyole (UV), görünür ışık ve kızılötesi (IR). Güneş doğal kaynaktır; insan yapımı her kaynaktan yayılan ışınıma ise yapay optik radyasyon denir. Bu kaynaklar ikiye ayrılır: Lazerler (koherent) ve lamba, ark, alev, sıcak yüzey gibi koherent olmayan kaynaklar.
Ofis aydınlatması ve bilgisayar ekranı da yapay optik radyasyon kaynağıdır, ancak normal kullanımda risk oluşturmaz. Asıl dikkat gerektiren kaynaklar, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSG Genel Müdürlüğünün Yapay Optik Radyasyon Kaynaklarıyla Yapılan Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Rehberi’nde de sayılan şu işlerdir:
- Ark ve oksi-gaz kaynağı, plazma kesim,
- Lazerle kesme, kaynak, markalama ve delme,
- Cam ve metal ergitme fırınları, döküm ve ısıl işlem,
- Boya ve mürekkeplerin UV ışıkla kurutulması, araç tamirinde UV ile kürleme,
- UV lambayla yapılan tahribatsız muayene ve sterilizasyon.
Bursa ve çevre illerdeki metal işleme, otomotiv yan sanayi ve döküm işletmelerinde bu kaynakların çoğu aynı çatı altında bulunur. Rehber, AB’nin 2006/25/AT sayılı direktifinin uygulama kılavuzu esas alınarak hazırlanmıştır; kendi ifadesiyle mevzuat hükümlerinin yerine geçmez, ancak maruziyet sınır değerleri, lazer sınıfları ve önlemler için başvurulacak ayrıntılı bir kaynaktır.
Yapay optik radyasyonun göz ve deri etkileri
Optik radyasyonun zararı dalga boyuna bağlıdır: UV, gözün ön yüzeyini ve deriyi; görünür ışık ve yakın kızılötesi retinayı; uzak kızılötesi ise korneayı ve deriyi ısıl olarak etkiler. Bakanlık rehberindeki tablo şöyle özetlenebilir:
| Bölge | Dalga boyu (nm) | Gözde | Deride |
|---|---|---|---|
| UVC | 100–280 | Işığa bağlı keratit ve konjonktivit | Kızarıklık, cilt kanseri |
| UVB | 280–315 | Keratit, konjonktivit, katarakt | Kızarıklık, erken yaşlanma, cilt kanseri |
| UVA | 315–400 | Keratit, konjonktivit, katarakt, retina hasarı | Kızarıklık, erken yaşlanma, cilt kanseri |
| Görünür | 400–700 | Retina hasarı (mavi ışık hasarı), retina yanığı | Yanık |
| IR-A | 700–1.400 | Katarakt, retina yanığı | Yanık |
| IR-B | 1.400–3.000 | Katarakt | Yanık |
| IR-C | 3.000 nm–1 mm | Kornea yanığı | Yanık |
Etkiler iki türlüdür. Akut etkiler, örneğin ark gözü veya deri yanığı, belirli bir eşik aşıldığında ortaya çıkar ve maruziyet sınır değerleri bu eşiklerin altında kalmayı hedefler. Kronik etkiler, örneğin katarakt ve cilt kanseri, ise yıllar içinde birikir; rehberin vurguladığı gibi bunlar için aşılmadığında hiç oluşmayacakları bir eşik genellikle yoktur. Bu yüzden maruziyeti mümkün olan en düşük düzeyde tutmak esastır.
Kaynak arkı UV: kaynakçı ve çevresindekiler
Kaynak arkı, sanayideki en yoğun UV kaynaklarındandır. Kaynak arkı UV’sine korumasız bakan kişide birkaç saat sonra, çoğu zaman gece, gözde kum batması hissi, yaşarma, ışığa bakamama ve şiddetli ağrı başlar. “Ark gözü” denilen bu tablo, korneanın UV yanığıdır. Aynı ışınım, açıkta kalan boyun, yüz ve kollarda güneş yanığına benzer kızarıklık yapar.
Kaynakta optik radyasyon riski yalnız kaynakçıyı değil, çevredekileri de etkiler: yan tezgâhtaki operatör, malzeme taşıyan forklift sürücüsü, kaynak alanının yakınından geçen ziyaretçi. Kaynak arkının yansıması, açık renkli ve parlak yüzeylerden de gelir. Önlemler şunlardır:
- Kaynak perdesi ve paravan: Sabit kaynak istasyonları perdelerle çevrilir. Saydam kaynak perdeleri (EN ISO 25980) UV ve mavi ışığı azaltarak çevredekileri korur; kaynakçının arkı izlemek için kullanabileceği bir filtre değildir.
- Kabin yüzeyleri: Kabin duvarları yansımayı azaltan mat ve koyu renkte tutulur.
- Kaynakçının yüz koruyucusu: Kaynak maskesinde filtre numarası, kaynak yöntemine ve akım şiddetine göre seçilir (EN 169); akım arttıkça daha koyu filtre gerekir. Otomatik kararan filtrelerde (EN 379) karartma aralığı ve tepki süresi yapılan işe uygun olmalıdır.
- Deri koruması: Uzun kollu, alev almayan kıyafet, eldiven ve boyun koruması; kısa kollu tişörtle kaynak yapılmaz.
- Yardımcı personel: Kaynakçıya parça tutan veya taşlama yapan kişi, uygun filtreli gözlük veya siper kullanır.
Kaynakçının diğer riskleri için kaynakçının iş güvenliği riskleri, filtre ve siper seçimi için koruyucu gözlük ve yüz siperi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Lazer güvenliği işyeri uygulaması: sınıflar ve kapalı tezgâhlar
Lazerler, tehlike düzeyine göre sınıflara ayrılır. Lazer güvenliğinin işyerinde ilk sorusu, cihazın hangi sınıfta olduğudur. Bakanlık rehberine göre sınıflar kısaca şöyledir:
| Sınıf | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| 1 | Normal kullanımda güvenli; yüksek güçlü lazer, ışına erişimi önleyen muhafaza içinde olabilir | Kapalı malzeme işleme lazerleri, lazer yazıcı |
| 1M | Çıplak göz için güvenli; dürbün veya büyüteçle bakıldığında tehlikeli olabilir | Bazı fiber optik iletişim sistemleri |
| 2 | Görünür ışın; anlık maruziyette göz kırpma refleksi korur, kasıtlı bakış tehlikeli | Barkod tarayıcı |
| 2M | Sınıf 2 gibi; optik araçla bakıldığında tehlikeli | Hizalama ve seviye cihazları |
| 3R | Doğrudan ışında düşük ama gerçek risk | Hizalama lazerleri, yüksek güçlü işaretleyici |
| 3B | Doğrudan ışın ve yakın yansıma gözde hasar yapabilir | Araştırma ve tedavi lazerleri |
| 4 | Doğrudan, yansıyan ve dağılan ışın göz ve deri için tehlikeli; yangın riski | Lazer kesim ve kaynak kaynakları |
Fabrikalardaki lazer kesim tezgâhları normal kullanımda çoğunlukla sınıf 1 olarak sunulur; ancak bu, içerideki sınıf 4 lazer kaynağının kilitlemeli muhafaza ile kapatıldığı anlamına gelir. Risk, muhafazanın açıldığı, kilitleme anahtarının köprülendiği, servis ve hizalama işlerinin yapıldığı anlarda ortaya çıkar. Bakanlık rehberi de sınıf 3B ve 4 lazer ürünlerinin risk değerlendirmesi yapılmadan kullanılmamasını ister. Bu yüzden:
- Kapak kilitleme sistemleri devre dışı bırakılmaz; bakım modu yalnız yetkili kişiyle ve yazılı prosedürle kullanılır.
- Muhafazası açık çalışma gereken servis işlerinde alan kapatılır, uyarı işaretleri konur ve yalnız eğitimli kişi bulunur.
- Lazer koruyucu gözlük, cihazın dalga boyuna ve gücüne göre seçilir (EN 207); hizalama işleri için ayrı gözlükler vardır (EN 208). Bir lazer için uygun gözlük, farklı dalga boyundaki başka bir lazerde koruma sağlamayabilir.
- Parlak metal yüzeylerden yansıma ve kesim sırasında oluşan duman ile yangın riski de değerlendirilir.
Lazer kesim tezgâhına özgü diğer riskler için lazer kesim tezgâhı güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Kızılötesi radyasyon: fırın, döküm ve cam
Ergitme fırınları, döküm potaları, ısıl işlem fırınları ve cam işleme, yoğun kızılötesi radyasyon yayar. Kızılötesi radyasyon gözde uzun yıllar içinde katarakta yol açabilir; yüksek yoğunlukta korneayı ve deriyi yakar. Aynı kaynaklar ısı stresini de artırır.
Kızılötesi radyasyona karşı önlemler:
- Fırın ağızları ve potalar mümkün olduğunca kapalı tutulur; ısı kalkanları ve yansıtıcı perdeler kullanılır.
- Fırın içinin izlenmesi için uygun filtreli gözetleme pencereleri tercih edilir.
- Fırın başında çalışanlar kızılötesi filtreli gözlük veya siper kullanır (EN 171).
- Maruziyet süresi iş organizasyonuyla kısaltılır; serinleme ve su içme molaları planlanır.
Döküm işlerindeki diğer riskler için dökümhanelerde iş güvenliği, sıcak ortam için endüstriyel ısı stresi yazılarımıza bakın.
Risk değerlendirmesinde optik radyasyon
6331 sayılı Kanun md. 10 risk değerlendirmesini, Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 8 de fiziksel tehlike kaynaklarının belirlenmesini ve gerektiğinde bunlarla ilgili kontrol, ölçüm ve araştırmaların yapılmasını ister. Optik radyasyon bu fiziksel tehlikelerdendir. Uygulamada şu sıra izlenir:
- Kaynakların envanteri çıkarılır. Kaynak makineleri, lazerler, fırınlar, UV lambalar ve bunların yeri listelenir.
- Önemsiz kaynaklar ayrılır. Rehberde sayılan ofis aydınlatması ve ekranlar gibi kaynaklar, normal kullanımda ayrıntılı değerlendirme gerektirmez.
- Tehlikeli kaynaklar için maruziyet değerlendirilir. Çoğu zaman imalatçının verdiği lazer sınıfı, dalga boyu ve güç bilgisi ile kaynak işleminin türü yeterli fikir verir. Ölçüm veya hesaplama gerekirse bunu yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız.
- Kimlerin etkilendiği belirlenir. Kaynakçı kadar yan tezgâhtakiler, bakım personeli ve ziyaretçiler de listeye girer.
- Önlemler kontrol hiyerarşisine göre seçilir ve uygulandıktan sonra risk yeniden puanlanır.
- Çalışanlar eğitilir. Rehber, sınıf 3B ve 4 lazerlerle çalışanlar için eğitimin her zaman gerekli olduğunu belirtir.
Sağlık gözetiminde işyeri hekimi, işe giriş ve periyodik muayenelerde göz ve deri yakınmalarını sorgular; ark gözü vakalarının kaydı, hangi istasyonda perde veya filtre eksiği olduğunu gösteren değerli bir veridir. Metal ve makine sektöründeki diğer riskler için metal ve makine sayfamıza bakabilirsiniz. Optik radyasyon kaynaklarının envanterini ve risk değerlendirmesini risk değerlendirmesi hizmetimiz kapsamında hazırlıyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Kaynak yaparken gözde oluşan yanma neden geç başlar?
Kaynak arkının UV ışınımı korneada bir yanık oluşturur ve belirtiler genellikle birkaç saat sonra, çoğu zaman gece ortaya çıkar. Gözde kum batması hissi, yaşarma ve ışığa bakamama tipiktir; hekime başvurulmalıdır.
Kaynak perdesi neden gereklidir?
Kaynak arkının UV ve mavi ışığı yalnız kaynakçıyı değil, yakındaki çalışanları da etkiler. Kaynak perdesi ve paravanlar bu ışınımın çevreye yayılmasını sınırlar; kaynakçının kendi maskesinin yerine geçmez.
Kapalı lazer kesim tezgâhı güvenli midir?
Normal kullanımda kilitlemeli muhafaza içindeki lazer güvenlidir. Risk, kapak kilitlerinin köprülendiği, servis ve hizalama işlerinin muhafaza açıkken yapıldığı anlarda ortaya çıkar. Bu işler yazılı prosedür ve uygun lazer gözlüğüyle yapılır.
Lazer gözlüğü nasıl seçilir?
Lazer koruyucu gözlük, cihazın dalga boyuna ve gücüne göre seçilir; gözlük üzerinde koruduğu dalga boyu aralığı ve koruma düzeyi işaretlidir. Farklı dalga boyundaki bir lazer için aynı gözlük koruma sağlamayabilir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.