İşyerinde Alkol ve Madde Kullanımı Politikası

İşyerinde alkol politikası neden yazılı olmalı?

Gece vardiyası başlarken forklift operatöründen alkol kokusu geliyor. Vardiya amiri ne yapmalı: operatörü forklifte mi bindirsin, eve mi göndersin, test mi istesin, tutanak mı tutsun? Yazılı bir kural yoksa her amir bu soruya farklı cevap verir. Sonuç ya kaza riskidir ya da sonradan savunulamayan bir disiplin süreci.

İşyerinde alkol politikası, bu anı önceden tarif eden kısa bir belgedir. Hangi görevlerin kritik olduğunu, neyin yasak olduğunu, şüphe anında kimin ne yapacağını, sağlık bilgisinin nasıl korunacağını ve yardım isteyen çalışana hangi yolun açık olduğunu yazar. Politikanın amacı cezalandırmak değil, iş başında alkol ve madde etkisiyle çalışmayı önlemektir.

Kritik görev, dikkat veya reaksiyon süresindeki küçük bir azalmanın ağır kazaya dönüşebileceği iştir. Risk değerlendirmenizden çıkacak liste genellikle şunları içerir:

• Forklift, transpalet, iş makinesi ve vinç kullanımı
• Pres, kesici ve dönen parçalı makinelerde operatörlük
• Yüksekte çalışma, kapalı alana giriş, enerjili elektrik işleri
• Şirket aracı ve personel servisi kullanımı
• Kimyasal dolum, sıcak çalışma ve gece tek başına yapılan işler

Mevzuat ne diyor?

Alkol ve madde konusu tek bir yönetmelikte toplanmaz; hükümler birkaç kanuna dağılmıştır.

İş Kanunu’ndaki alkol hükmü 2012’de 6331 sayılı Kanun’la bugünkü hâlini almış, eski içki ve uyuşturucu yasağı maddesi (md. 84) aynı tarihte yürürlükten kaldırılmıştır. Karayolları Trafik Yönetmeliği sınırı trafik denetimi içindir; kritik görevlerde sıfır tolerans belirlemeniz önerilir.

Politikada bulunması gereken sekiz başlık

1. Amaç ve kapsam. Bütün çalışanları, alt işveren çalışanlarını ve sahaya giren yüklenici sürücülerini kapsar.
2. Kritik görev listesi. Risk değerlendirmesinden alınır ve yeni makine veya iş geldiğinde güncellenir.
3. Yasaklar. İşe alkollü veya madde etkisi altında gelmek, işyerinde ya da molada kullanmak ve işyerine getirmek yasaktır. Şirket etkinliğinden sonra araç kullanma kuralı ayrıca yazılır.
4. İlaç bildirimi. Uyku hâli veya dikkat azalması yapabilen ilaç kullanan çalışan bunu amirine değil işyeri hekimine bildirir.
5. Şüphe prosedürü. Aşağıdaki adımlar, sorumlu kişilerin adıyla birlikte yazılır.
6. Test uygulaması. Uygulanacaksa hangi durumda (olay sonrası, makul şüphe), kimin yapacağı ve sonucun kime gideceği açıkça belirtilir. Sağlık verisi işlendiği için KVKK yönünden hukuki dayanak ayrıca değerlendirilir.
7. Destek ve tedavi. Kendiliğinden yardım isteyen çalışan için gizli bir başvuru yolu tanımlanır; tedavi süresince kritik görevden geçici olarak alınma ve uygun işe yerleştirme seçenekleri yazılır.
8. Eğitim ve yaptırım. Amirlere belirtileri tanıma ve tutanak tutma eğitimi verilir; çalışanlara politika işe başlama eğitiminde anlatılır. Kurallara uyulmamasının sonuçları açıkça yazılır.

İlaç kullanımı ve iş güvenliği

Alkol kadar konuşulmayan ama sahada en az onun kadar sık karşılaşılan konu ilaçlardır. Reçeteli ya da reçetesiz birçok ilaç, özellikle tedavinin ilk günlerinde uyku hâli, baş dönmesi veya reaksiyon yavaşlığı yapabilir. Pratik kural şudur: prospektüste araç veya makine kullanımına ilişkin bir uyarı varsa, çalışan kritik göreve başlamadan işyeri hekimine danışır.

Kronik hastalığı olan çalışanların işe uyarlanmasını kronik hastalığı olan çalışan yazımızda ayrıca ele aldık.

Şüphe durumunda adım adım ne yapılır?

1. Güvenliği sağlayın. Çalışanı kritik görevden hemen uzaklaştırın, kullandığı makineyi durdurun.
2. Gözlemi tarif edin. “Sarhoş” gibi bir yargı değil, görülen ve duyulan davranışı yazın: alkol kokusu, konuşma bozukluğu, dengesizlik, alışılmadık davranış, kaza veya ramak kala olay.
3. İkinci bir yetkili çağırın. Gözlem, mümkünse ikinci bir amir veya insan kaynakları yetkilisi tarafından da yapılır.
4. Tıbbi bir sorunu dışlayın. Kan şekeri düşmesi, inme veya kafa travması alkol etkisine benzeyebilir. İşyeri hekimi veya hemşire varsa değerlendirir; durum acil görünüyorsa 112 aranır.
5. Tutanak tutun. Tarih, saat, görev, gözlemler, tanıklar ve çalışanın kendi açıklaması yazılır ve imzalanır.
6. Güvenli ayrılışı sağlayın. Çalışanın araç kullanmasına izin vermeyin; bir yakınını çağırın veya güvenli ulaşım sağlayın.
7. Ertesi gün görüşün. İnsan kaynakları ile birlikte disiplin değerlendirmesi ve gerekiyorsa destek yönlendirmesi yapılır. Altı iş günü süresini unutmayın.
8. Kaydı kapatın. Olay bir kaza veya ramak kala ile ilişkiliyse risk değerlendirmesinde gözden geçirilir.

Çalışan yükümlülüklerine uymayan personel için belgelendirilmiş yol çalışanların İSG yükümlülükleri yazımızda anlatılır.

İşyeri hekiminin rolü: gizlilik ve işe uygunluk

İşyeri hekimi politikanın hem hazırlayıcısı hem de en hassas uygulayıcısıdır. 6331 md. 15/5’e göre sağlık bilgileri gizlidir; KVKK da sağlık verisini özel nitelikli kişisel veri sayar. Bu nedenle hekim:

• Tanıyı, test sonucunu veya kullanılan ilacın adını amire bildirmez. İşverene yalnızca “çalışabilir”, “şu kısıtla çalışabilir” veya “geçici olarak bu görevde çalışamaz” bilgisini verir.
• Bağımlılık şüphesinde çalışanı tedavi merkezlerine yönlendirir; tedavi sonrası dönüşte işe uygunluğu yeniden değerlendirir. Süreç için işe dönüş muayenesi yazımıza bakın.
• Kritik görev listesindeki çalışanların periyodik muayenesinde alkol, madde ve ilaç kullanımını gizlilik içinde sorgular.
• Test sonuçlarını kişisel sağlık dosyasında saklar; sonucun disiplin dosyasına girmesini değil, yalnızca işe uygunluk kararının iletilmesini sağlar.

Yorgunluk, vardiya düzeni ve iş stresi de madde kullanımını tetikleyebilir. Bu etkenleri psikososyal risk etmenleri yazımızdaki yöntemle değerlendirmenizi öneririz. Şirket araçlarını kullananlar için şirket şoförleri ve sürücülerde İSG yazımız tamamlayıcıdır.

SİSTEMER, Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde işyeri hekimliği hizmeti kapsamında bu politikayı işverenle birlikte hazırlar, kritik görev listesini iş güvenliği uzmanıyla belirler ve amir eğitimlerini planlar. Eğitim tarihlerini İSG takvimi aracıyla izleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

İşveren çalışana alkol testi yaptırabilir mi?

Genel işyerleri için alkol veya madde testini zorunlu kılan bir İSG hükmü yoktur; bazı sektörlerin özel düzenlemeleri saklıdır. Test uygulanacaksa hangi durumda, kim tarafından yapılacağı ve sonucun kime iletileceği politikada yazılı olmalıdır. Sonuç sağlık verisidir; KVKK yönünden hukuki dayanak ayrıca değerlendirilmelidir.

Alkollü işe gelen çalışan hemen işten çıkarılabilir mi?

İş Kanunu md. 25/II-d, işyerine sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelmeyi haklı fesih nedenleri arasında sayar. Ancak olayın tutanak ve tanıklarla belgelenmesi, altı iş günlük sürenin kaçırılmaması ve kararın hukukçu görüşüyle verilmesi gerekir.

Çalışan kullandığı ilacı amirine söylemek zorunda mı?

Hayır. Çalışan ilacını işyeri hekimine bildirir; amir yalnızca hekimin belirlediği geçici kısıtı öğrenir. Çalışan ise 6331 md. 19 gereği, kendisini ve başkalarını tehlikeye atacak şekilde kritik göreve başlamamakla yükümlüdür.

Politika alt işveren çalışanlarını da kapsar mı?

Kapsamalıdır. Asıl işveren saha kurallarını alt işverenle yazılı olarak paylaşır ve uyulup uyulmadığını izler. Sorumluluk paylaşımı için alt işveren İSG sorumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.