Kısaca
Alt işveren çalışanının iş kazasını SGK’ya, sigortalıyı çalıştıran işveren olarak alt işveren bildirir; bildirim, asıl işverenin işyeri dosyası altında alt işverene verilen numara üzerinden yapılır. Ancak 5510 sayılı Kanun asıl işvereni, işverene yüklenen yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumlu tutar. Kaza asıl işverenin sahasında olduğu için inceleme de iki işverenin ortak işidir ve sonuçta kusur, sahayı kontrol eden ile işi yöneten arasında paylaşılabilir.
Alt işveren iş kazası bildirimi: kanun ne diyor?
Bir şantiyede kalıp ustası, bir fabrikada bakım teknisyeni ya da bir depoda forklift operatörü alt işveren çalışanı olabilir. Kaza asıl işverenin sahasında olduğunda ilk soru hep aynıdır: alt işveren iş kazası bildirimi kimin görevidir, SGK’ya kim bildirecek?
Cevap 5510 sayılı Kanun’dadır. Md. 13, iş kazasının sigortalıyı çalıştıran işveren tarafından o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhal ve SGK’ya en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirilmesini ister. Alt işveren çalışanının işvereni alt işverendir; dolayısıyla alt işveren iş kazası bildirimi alt işverenin görevidir.
Bildirimin hangi sicilden yapılacağını md. 11 belirler: alt işveren, asıl işverenin işyerinde çalıştırdığı sigortalıları, sözleşmesini ibraz ederek SGK’dan alacağı özel bir numara ile asıl işverenin kayıtlı olduğu dosyadan bildirir. Kaza bildirimi de bu alt işveren numarası üzerinden yapılır.
Ancak iş burada bitmez. Md. 12’ye göre asıl işveren, Kanunun işverene yüklediği yükümlülüklerden dolayı alt işveren ile birlikte sorumludur. Bildirim yapılmazsa veya geç yapılırsa sonuç asıl işvereni de etkileyebilir. Bu yüzden asıl işveren, bildirimin yapıldığını belgeyle teyit etmelidir.
| Adım | Kim yapar? | Süre | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Kolluğa bildirim | Alt işveren | Derhal | 5510 md. 13 |
| SGK’ya iş kazası bildirimi | Alt işveren, kendi alt işveren numarasıyla | Kazadan sonraki 3 iş günü | 5510 md. 13; 6331 md. 14/2 |
| Bildirimin teyidi | Asıl işveren | Bildirimden hemen sonra | 5510 md. 12 (birlikte sorumluluk) |
| Kaza kaydı ve inceleme raporu | Her iki işveren kendi kayıtları için | Gecikmeden | 6331 md. 14/1 |
| Risk değerlendirmesinin gözden geçirilmesi | Alt işveren kendi işi için; asıl işveren bütünleştirerek | Kaza sonrasında | Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 12, 15 |
Bildirim ekranlarının adım adım işleyişi için SGK iş kazası e-bildirim yazımıza bakabilirsiniz.
Kazadan sonraki ilk 72 saat: iş bölümü
Taşeron işçi iş kazasında en çok zaman, “kim ne yapacak” tartışmasıyla kaybedilir. Aşağıdaki iş bölümünü sözleşmeye ve acil durum planına önceden yazın:
- İlk müdahale: Kazazedeye en yakın ilkyardımcı müdahale eder; çalıştığı firmanın kim olduğuna bakılmaz. Sahanın acil durum düzeni asıl işverenindir.
- Olay yerinin korunması: Asıl işveren olay yerini kapatır, ekipmanı ve izleri korur. Alt işveren ekibi olay yerini dağıtmaz, malzemeyi kaldırmaz.
- Haberleşme: Asıl işveren kazayı aynı saat içinde alt işverenin yetkilisine ve İSG profesyonellerine bildirir.
- Kolluk ve SGK: Alt işveren kolluğa derhal, SGK’ya üç iş günü içinde bildirim yapar; bildirim belgesinin bir örneğini asıl işverene verir.
- Tanık ve belge toplama: Tanık ifadeleri, iş izni, eğitim ve sağlık kayıtları, ekipman kontrol raporları ilk gün toplanır. İfade alma yöntemi için iş kazası tutanağı ve tanık ifadesi yazımıza bakabilirsiniz.
- Ortak inceleme: İlk hafta içinde iki tarafın iş güvenliği uzmanları ve gerekirse işyeri hekimleri ortak inceleme toplantısı yapar.
Genel kaza sonrası adımlar için iş kazası sonrası yapılacaklar yazımız da yol gösterir.
Asıl işverenin incelemedeki rolü
6331 sayılı Kanun md. 14/1, işverenin bütün iş kazalarının kaydını tutmasını ve gerekli incelemeleri yaparak rapor düzenlemesini ister. Alt işveren çalışanının kazasında bu yükümlülük iki işvereni birlikte ilgilendirir: alt işveren kendi çalışanı ve kendi işi için, asıl işveren ise kendi sahası ve koordinasyon görevi için inceleme yapar.
Asıl işverenin incelemede bakması gereken konular, mevzuatın ona verdiği görevlerden çıkar:
- Risk değerlendirmesinin denetimi: Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 15’e göre asıl işveren, alt işverenlerin risk değerlendirmesi çalışmalarını denetler, kendi çalışmasıyla bütünleştirir, tedbirlerin uygulanıp uygulanmadığını izler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar. İnceleme, kazaya yol açan riskin alt işverenin değerlendirmesinde olup olmadığını ve asıl işverenin bunu görüp görmediğini sorgulamalıdır.
- Koordinasyon: 6331 md. 23’e göre aynı çalışma alanını paylaşan işverenler önlemleri koordinasyon içinde uygular ve birbirlerini bilgilendirir. Kazadan önce yakındaki başka bir ekibin işi bu riski etkilemiş mi?
- Bilgilendirme: 6331 md. 6/1-d, işverenin başka işyerlerinden kendi işyerine çalışmaya gelen çalışanları ve onların işverenlerini bilgilendirmesini ister. Kazazede sahaya özgü riskler hakkında bilgilendirilmiş mi?
- İSG kurulu: Altı aydan uzun asıl işveren-alt işveren ilişkisinde kurullar arasındaki iş birliği ve koordinasyonu asıl işveren sağlar (md. 22/2). Kaza, ilgili kurul toplantısının gündemine alınmalıdır.
İnceleme “işçi dikkatsizliği” sonucuyla kapanmamalıdır. Yüklenici kazası incelemesi kök nedene inmelidir: neden bu yöntem seçildi, neden izin bu şartlarla verildi, neden gözetim yoktu? Yöntemler için kök neden analizi yöntemleri yazımıza bakabilirsiniz.
Ortak kusur ihtimali: sorumluluk nasıl paylaşılır?
Alt işveren çalışanının kazasında sorumluluk çoğu zaman tek tarafa yüklenemez. İki ayrı hukuk ilişkisi devrededir:
- SGK’nın rücu hakkı: 5510 md. 21’e göre kaza işverenin kastı veya İSG mevzuatına aykırı hareketi sonucu olmuşsa SGK, çalışana yaptığı ödemeleri işverene ödettirir. Md. 12’deki birlikte sorumluluk nedeniyle asıl işveren de bu süreçte yer alabilir.
- Çalışanın tazminat talebi: 4857 sayılı İş Kanunu md. 2, asıl işverenin alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak kanundan ve iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumlu olduğunu düzenler.
Bu davalarda kusur oranları genellikle bilirkişi incelemesiyle belirlenir. Kusurun nereye düşeceğini, çoğu zaman tehlikenin kimin kontrolünde olduğu belirler:
| Kusur alanı | Genellikle kimin kontrolünde? | Örnek |
|---|---|---|
| Ortak alanların güvenliği | Asıl işveren | Kenar korumasız döşeme boşluğu, ortak iskele, şantiye elektrik dağıtımı |
| Koordinasyon ve eşzamanlı işler | Asıl işveren | Altta çalışılırken üstte malzeme indirilmesine izin verilmesi |
| Alt işverenin risk değerlendirmesinin denetimi | Asıl işveren | Bilinen eksikliğe rağmen işin başlatılması |
| İşe özgü yöntem ve talimat | Alt işveren | Kalıp sökümünde yanlış sıra |
| Eğitim, KKD ve sağlık raporu | Alt işveren | Yüksekte çalışacak çalışanın eğitimsiz veya raporsuz olması |
| Alt işverenin kendi ekipmanı | Alt işveren | Kontrolü yapılmamış kaldırma aparatı |
Tablo bir hukuki görüş değil, bir ön değerlendirme aracıdır. Ama sahada önleme açısından açık bir mesaj verir: asıl işverenin kendi kontrolündeki alanlarda ve koordinasyonda bıraktığı boşluk, alt işverenin kazasında ona kusur olarak geri döner. Görev paylaşımının genel çerçevesi için alt işverenle çalışırken İSG yazımıza bakabilirsiniz.
Kazadan önce hazırlanacaklar: sözleşme ve dosya
Kaza anında doğru bilgiye ulaşabilmek için şu kayıtların işe başlamadan önce asıl işverende bulunması gerekir:
- Alt işverenin SGK’dan aldığı alt işveren numarası ve çalışanlarının işe giriş bildirgeleri. İnşaat işyerlerinde sigortalı işe giriş bildirgesi en geç çalışmaya başlatıldığı gün verilir (5510 md. 8).
- Çalışanların eğitim belgeleri, işe uygunluk raporları ve gerekiyorsa mesleki yeterlilik belgeleri.
- Alt işverenin risk değerlendirmesi ve acil durum planının asıl işverene verilen nüshası.
- Sözleşmede kaza, ramak kala ve tehlikeli durumların aynı gün asıl işverene bildirilmesi ve SGK bildirim belgesinin paylaşılması maddesi.
- Ortak kaza inceleme prosedürü: kimin katılacağı, olay yerinin nasıl korunacağı, raporun nasıl paylaşılacağı.
Hangi belgelerin isteneceğini ayrıntılı olarak alt işverenden istenecek İSG belgeleri yazımızda listeledik. Şantiyelerde bu düzenin yeri için inşaat sektörü sayfamıza, idari para cezası kalemleri için İSG idari para cezaları aracına bakabilirsiniz. SİSTEMER, iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde asıl işveren sıfatıyla alt işveren denetim ve ortak inceleme düzenini kurar; alt işveren olarak hizmet aldığınızda ise kayıtlarınızı ana firmanın denetiminde sunulacak düzende tutar.
Sık Sorulan Sorular
Alt işveren kazayı bildirmezse asıl işveren sorumlu olur mu?
5510 sayılı Kanunun 12. maddesine göre asıl işveren, Kanunun işverene yüklediği yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur. Bu yüzden bildirimin süresinde yapıldığını belgeyle teyit etmek asıl işverenin yararınadır.
Bildirim hangi SGK sicilinden yapılır?
Alt işveren, çalışanlarını asıl işverenin işyeri dosyası altında kendisine verilen özel numarayla bildirir. Kaza bildirimi de sigortalının kayıtlı olduğu bu alt işveren numarası üzerinden alt işverence yapılır.
Taşeron işçinin kazasını kim inceler?
Her iki işveren de inceler. Alt işveren kendi çalışanı ve işi için, asıl işveren ise kendi sahası, koordinasyon görevi ve alt işverenin risk değerlendirmesini denetleme yükümlülüğü açısından inceleme yapar. En sağlıklı yol ortak bir inceleme toplantısıdır.
Asıl işveren kaza nedeniyle kusurlu sayılabilir mi?
Sayılabilir. Ortak alanların güvenliği, eşzamanlı işlerin koordinasyonu veya alt işverenin çalışmalarının denetimi gibi asıl işverenin kontrolündeki konularda eksiklik varsa kusurun bir kısmı ona düşebilir; kusur oranları genellikle bilirkişi incelemesiyle belirlenir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.