Kısaca
Ark parlaması, elektrik akımının havadan atlayarak çok kısa sürede büyük bir ısı, ışık ve basınç dalgası üretmesidir. Elektrik çarpmasından ayrı bir risktir ve pano kapağı açıkken düşen bir alet ya da kayan bir ölçü probu ile başlayabilir. Korunmanın ilk yolu enerjiyi kesmektir; gerilim yokluğunun kontrolü gibi enerjili kalan adımlarda ise olay enerjisine uygun ark sınıflı giysi, yüz siperi ve eldiven kullanılır.
Ark parlaması nedir?
Ark parlaması (İngilizce kaynaklarda arc flash), elektrik akımının iki iletken arasında ya da bir iletkenle toprak arasında havanın içinden geçmesiyle oluşan bir kısa devre olayıdır. Akımın geçtiği yol iyonlaşmış gazdan, yani plazmadan oluşur. Saniyenin küçük bir kesrinde on binlerce dereceye ulaşabilen bir sıcaklık, göz kamaştıran bir ışık, ses ve basınç dalgası ortaya çıkar.
Ark parlaması elektrik çarpmasından farklıdır. Çarpmada akım vücuttan geçer; ark parlamasında ise çalışan iletkene hiç dokunmadan, yalnızca panonun önünde durduğu için yaralanabilir. Bu yüzden “yalıtkan eldiven taktım, güvendeyim” düşüncesi ark riskini karşılamaz.
Pano çalışmalarında arkı başlatan tipik olaylar şunlardır:
- Açık panoda düşen bir tornavida, anahtar veya cıvata.
- Gerilim ölçümü sırasında kayan prob ya da yanlış ölçüm kategorisinde multimetre.
- Gevşemiş bağlantı, ısınmış ve bozulmuş yalıtım.
- Panoda biriken iletken toz, nem veya kemirgen.
- Çekmeceli şalterin takılması veya çıkarılması sırasında yanlış hizalama.
- Kapağın gerilim altındayken açılması ya da yanlış devreye manevra yapılması.
Elektrik arkı yanık ve basınç etkileri
Ark parlamasında yaralanma birkaç yoldan aynı anda gelir:
| Etki | Sonuç | Korunma |
|---|---|---|
| Isı | Açıkta kalan ciltte ikinci ve üçüncü derece yanık, giysinin tutuşması | Ark sınıflı giysi ve yüz koruması |
| Sentetik giysinin erimesi | Eriyen kumaşın cilde yapışarak yanığı derinleştirmesi | Sentetik iç ve dış giysiden kaçınma |
| Basınç dalgası | Kulak zarı hasarı, savrulma, düşme | Mesafe, kapalı kapıyla manevra, kulak tıkacı |
| Erimiş metal ve parçalar | Ciltte ve gözde delici yaralanma | Yüz siperi, kapalı giysi |
| Yoğun ışık | Göz hasarı | Ark sınıflı yüz siperi altında koruyucu gözlük |
| Metal buharı ve duman | Solunum yolu tahrişi | Olay sonrası alanın havalandırılması |
Elektrik arkı yanık riskini sayısallaştırmak için olay enerjisi kullanılır. Olay enerjisi, belirli bir çalışma mesafesinde vücut yüzeyine ulaşan ısıl enerjidir ve cal/cm² birimiyle ifade edilir. Uluslararası uygulamada, örneğin ABD’de yaygın kullanılan NFPA 70E standardında, korunmasız ciltte ikinci derece yanığın başladığı kabul edilen değer 1,2 cal/cm²’dir. Panonun önünde bu değerin aşıldığı mesafe, ark parlaması sınırı olarak adlandırılır.
Olay enerjisi neye bağlıdır?
Olay enerjisini üç büyüklük belirler:
- Kısa devre akımı: Panonun beslendiği trafoya ve kablo uzunluğuna bağlıdır.
- Açma süresi: Arkın, koruma cihazı (sigorta, şalter veya röle) devreyi açana kadar ne kadar sürdüğüdür. Olay enerjisi, ark süresiyle yaklaşık doğru orantılı artar.
- Çalışma mesafesi: Çalışanın yüzü ve gövdesi ark noktasından uzaklaştıkça olay enerjisi hızla düşer.
Örnek (temsili değerlerle): Bir ana dağıtım panosunda yapılan hesapta, koruma 0,5 saniyede açtığında çalışma mesafesindeki olay enerjisi 20 cal/cm² bulunmuş olsun. Bakım sırasında devreye alınan hızlı bir koruma ayarıyla açma süresi 0,1 saniyeye indirilirse, aynı mesafede olay enerjisi yaklaşık 4 cal/cm²’ye düşer. Bu, hem gereken giysinin sınıfını hem de yaralanmanın ağırlığını doğrudan değiştirir.
Olay enerjisi hesabı, kısa devre ve selektivite çalışmasıyla birlikte elektrik mühendisi tarafından yapılır; ark parlaması hesaplamasında yaygın olarak IEEE 1584 yöntemi kullanılır. Hesabın sonucu panonun üzerine etiketlenmeli ve risk değerlendirmesine işlenmelidir. Panonun genel güvenlik şartları için elektrik panosu güvenliği yazımıza bakın.
Enerjili çalışmadan kaçınma
Ark parlamasına karşı en etkili önlem, panoda gerilim altındayken çalışmamaktır. Bakım ve onarım öncesinde devre ayrılır, tekrar enerjilenmeye karşı kilitlenir, gerilim yokluğu kontrol edilir, topraklanıp kısa devre edilir ve yakındaki gerilimli bölümler yalıtılır. Bu adımları elektrikte beş güvenlik kuralı ve LOTO kilitleme etiketleme yazılarımızda anlattık.
Enerjili çalışmayı azaltan tasarım ve işletme önlemleri:
- Uzaktan manevra: Çekmeceli şalterlerin uzaktan takılıp çıkarılması ve manevranın pano kapısı kapalıyken yapılması.
- Kızılötesi pencereler: Termografik kontrolün kapak açmadan yapılabilmesi.
- Ark algılamalı koruma: Arkı ışık ve akımla algılayıp devreyi çok kısa sürede açan röleler.
- Bakım modu: Bakım süresince koruma ayarını hızlandıran anahtar.
- Ark dayanımlı pano: Yeni yatırımlarda, iç arka karşı test edilmiş pano tipleri.
Enerjili çalışma gerçekten kaçınılmazsa, gerekçesi yazılı bir iş izniyle belirlenir, işi yalnızca yetkili ve eğitimli kişi yapar ve yanında yardım çağırabilecek ikinci bir kişi bulunur. İzin süreci için iş izin sistemi, yetki konusu için elektrik işini kimler yapabilir yazılarımıza bakın.
Ark flaş koruyucu giysi ve yüz siperi seçimi
Ark flaş koruyucu giysi, olay enerjisine karşı test edilmiş ve sınıflandırılmış giysidir. Yalnızca “alev geciktirici” olan bir iş elbisesi ark sınıflı sayılmaz. Avrupa’da ark koruyucu giysinin şartları IEC 61482-2 standardında yer alır ve iki test yöntemiyle sınıflandırılır:
- Açık ark testi (IEC 61482-1-1): Kumaşın ya da giysinin dayanabildiği enerjiyi cal/cm² olarak verir (ATPV veya EBT değeri). Seçimde bu değer, hesaplanan olay enerjisinden düşük olmamalıdır.
- Kutu testi (IEC 61482-1-2): Giysiyi 4 kA (sınıf 1) veya 7 kA (sınıf 2) test akımında sınıflandırır.
Olay enerjisi hesabı henüz yapılmamış panolar için uluslararası bir başvuru olarak NFPA 70E’nin KKD kategorileri kullanılabilir:
| NFPA 70E kategorisi | Asgari ark dayanımı | Tipik donanım |
|---|---|---|
| 1 | 4 cal/cm² | Ark sınıflı gömlek ve pantolon veya tulum, ark sınıflı yüz siperi |
| 2 | 8 cal/cm² | Ark sınıflı giysi, yüz siperi ve kafa-boyun koruyucu başlık |
| 3 | 25 cal/cm² | Ark sınıflı ceket, pantolon ve tam başlık |
| 4 | 40 cal/cm² | Ark sınıflı ceket, pantolon veya tulum ve tam başlık |
Pano bakımı KKD setini tamamlayan parçalar:
- Yüz koruması: Ark sınıflı yüz siperi; düşük enerjide siper ve başlık, yüksek enerjide tam ark başlığı. Siperin altında koruyucu gözlük takılır. Siper seçimini koruyucu gözlük ve yüz siperi yazımızla birlikte değerlendirin.
- Eldiven: Gerilim sınıfına uygun yalıtkan kauçuk eldiven ve üstünde deri koruyucu eldiven.
- İç giysi: Pamuk veya yün gibi erimeyen lifler; sentetik iç giysi ark sınıflı giysinin altında bile yanığı ağırlaştırabilir.
- Kulak koruma: Basınç dalgasına karşı kulak tıkacı.
- Aletler: Yalıtımlı el aletleri ve ölçüm kategorisi panoya uygun test cihazı.
Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik, riskin kaynağında önlenemediği durumlarda uygun KKD’nin seçilip sağlanmasını ve çalışanın bu donanımın kullanımı konusunda eğitilmesini ister. KKD seçiminin genel adımları için KKD seçimi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
Eğitim, etiket ve iş talimatı
Ark parlaması riskinin yönetimi, pano üzerindeki etiketle başlar ve çalışanın o etiketi doğru okumasıyla tamamlanır. Pano etiketinde en az şu bilgiler bulunmalıdır: panonun gerilimi, çalışma mesafesindeki olay enerjisi veya gereken KKD kategorisi, ark parlaması sınırı ve hesabın tarihi. Tesiste trafo, kablo veya koruma ayarı değiştiğinde hesap ve etiket de güncellenmelidir.
Pano bakımı yapan elektrikçilere verilecek eğitimde şu konular uygulamalı olarak işlenmelidir:
- Ark parlaması ile elektrik çarpması arasındaki fark ve her birine karşı korunma.
- Etiketin nasıl okunacağı ve etiketsiz panoda ne yapılacağı.
- Ark sınıflı giysi, siper ve başlığın doğru giyilmesi, kontrolü ve temizliği; hasarlı veya kirlenmiş giysinin kullanımdan çıkarılması.
- Gerilim yokluğu kontrolünde test cihazının önce bilinen bir kaynakta denenmesi.
- Manevra sırasında pano kapısının kapalı tutulması ve şalterin yanından, gövdeyi panonun önüne getirmeden kullanılması.
Bu konuları yazılı bir pano bakım talimatına bağlayın ve talimatı panonun bulunduğu elektrik odasında asılı tutun.
Ark yanığında ilk müdahale
Ark parlaması yaşandığında önce enerji kesilir ve 112 aranır; enerjinin kesildiğinden emin olmadan yaralıya dokunulmaz. Yanan giysi söndürülür, yanık bölge temiz ve serin akan suyla soğutulur, cilde yapışmış giysi çekilerek çıkarılmaz. Basınç dalgasına maruz kalan çalışan görünür yanığı olmasa da sağlık kuruluşunda değerlendirilmelidir. Ayrıntılar için işyerinde yanık ilkyardımı yazımıza bakın.
Elektrik iç tesisatı ve topraklama, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre yılda bir periyodik kontrole tabidir; kontrol tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz. Bursa ve çevre illerdeki üretim tesislerinde pano çalışmalarının risk değerlendirmesini ve bakım talimatlarını iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde ele alıyor, periyodik kontrolleri periyodik kontrol hizmetimizle planlıyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Ark parlaması ile elektrik çarpması aynı şey mi?
Hayır. Elektrik çarpmasında akım vücuttan geçer; ark parlamasında ise havada oluşan ark ısı, ışık ve basınç dalgası üretir. Çalışan iletkene dokunmadan da ağır yanık geçirebilir.
Alev geciktirici iş elbisesi ark koruması sağlar mı?
Tek başına sağlamaz. Ark koruyucu giysi, ark testine tabi tutulup cal/cm² değeri veya kutu testi sınıfı verilmiş giysidir. Satın alırken ark dayanım değerini ve standardını etiket ve sertifikada arayın.
Hangi panolarda olay enerjisi hesabı yapılmalı?
Bakım, ölçüm veya manevra için kapağı açılan bütün dağıtım panolarında ve motor kontrol merkezlerinde yapılması önerilir. Hesap elektrik mühendisince yapılır ve sonucu panoya etiketlenir.
Gerilim yokluğunu kontrol ederken KKD gerekir mi?
Evet. Devrenin gerçekten ayrıldığı doğrulanana kadar bu ölçüm enerjili çalışma sayılır ve olay enerjisine uygun koruyucu donanım kullanılır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.