İşyerinde Yanıkta İlkyardım: Isı ve Kimyasal

Yanıkta ilkyardım: ilk dakikalar sonucu belirler

Yanıkta ilkyardım, çoğu iş kazasından farklı olarak doğrudan yaranın derinliğini etkiler. Isı, yanık kaynağı uzaklaştırıldıktan sonra da dokunun içinde bir süre işlemeye devam eder; erken ve yeterli soğutma bu ilerlemeyi sınırlar. Kimyasal yanıkta ise madde deride kaldığı sürece hasar sürer. Bu yüzden ilk dakikalarda doğru yapılan basit bir müdahale, sonradan yapılacak tedavinin kapsamını değiştirebilir.

Bu yazı plastik, kimya ve metal işleme gibi yanık riskinin yüksek olduğu işyerleri için hazırlandı. Sıcak kalıp, ekstrüder kafası, buhar hattı, erimiş metal ve aşındırıcı kimyasallar aynı tesiste bir arada bulunabilir. Yazı bir hatırlatmadır; işyerinizdeki müdahaleyi İlkyardım Yönetmeliği’ne göre eğitim almış ilkyardımcılar yapar.

Isı yanıklarında ilk adımlar ve yanık soğutma süresi

Kaynağı ne olursa olsun ısı yanıklarında sıra aynıdır:

1. Ortamı güvenli hâle getirin. Makineyi durdurun, buhar vanasını kapatın, gerekiyorsa enerjiyi kesin. Kurtarıcının da yanmasına izin vermeyin.
2. Yanmayı durdurun. Giysi alev aldıysa kişi koşmaz; durur, yere yatar ve yuvarlanır ya da üzerine battaniye örtülür.
3. Soğutun. Yanık bölgeyi akan serin musluk suyuyla en az 20 dakika soğutun. Buzlu su veya buz kullanmayın; damarları büzerek dokuya zarar verir ve vücut ısısını düşürür.
4. Takıları ve sıkı eşyaları çıkarın. Yüzük, saat ve bilezik şişlik başlamadan çıkarılır. Deriye yapışmış giysi ise çekilmez, çevresinden kesilir.
5. Örtün. Soğutmadan sonra yanığı temiz, tüy bırakmayan bir örtüyle veya streç filmle gevşek şekilde kapatın. Pamuk kullanmayın.
6. Hastayı sıcak tutun. Yanığı soğutun ama kişiyi üşütmeyin. Geniş yanıklarda vücudun geri kalanını örtün.
7. 112’yi arayın. Aşağıdaki sevk ölçütlerinden biri varsa vakit kaybetmeyin; arama yapılırken soğutma sürer.

Soğutma için süre sayın. Panik anında 20 dakika çok uzun gelir ve çoğu kişi birkaç dakika sonra bırakır. İlkyardımcı saatine bakmalı veya bir çalışma arkadaşına süreyi tutmasını söylemelidir.

Sıcak yüzey yanığı: kalıp, ekstrüder ve fırın

Plastik enjeksiyon kalıpları, ekstrüder kafaları, ısıtıcı bantlar ve fırın kapakları temasla yanığın tipik kaynaklarıdır. Bu yanıklar genellikle el ve önkoldadır; küçük görünseler de el yanıkları sevk ölçütüdür. Önleme tarafında sıcak yüzeylerin yalıtılması, uyarı işaretleri ve ısıya dayanıklı eldiven belirleyicidir. Ekipmana özgü önlemleri plastik enjeksiyon makinesi ve ekstrüder ve granül hatları yazılarımızda anlattık.

Buhar ve sıcak su yanıkları

Buhar yanıkları ilk bakışta yüzeysel görünür, ama buhar giysinin altına girer ve geniş bir alanı etkiler. Buhar kaçağında önce vanayı kapatın, sonra ıslak giysiyi çıkarın; sıcak suyla ıslanmış kumaş deriye ısı vermeye devam eder. Yüz ve boyun bölgesindeki buhar yanıklarında solunum yolu etkilenmiş olabilir: ses kısıklığı, öksürük veya nefes darlığı varsa bu bir acil durumdur.

Erimiş metal ve erimiş plastik

Erimiş metal ve erimiş plastik deriye yapışır ve soğuyunca kabuk oluşturur. Bu kabuk çekilmez; çekmek deriyi de birlikte koparır. Bölge yine akan suyla soğutulur, yapışan malzeme hastanede çıkarılır. Döküm alanlarında ayakkabının veya eldivenin içine kaçan metal en ağır yanıklara yol açar; getr ve uygun koruyucu giysi bu yüzden önemlidir. Sektöre özgü önlemler için dökümhanelerde iş güvenliği yazımıza bakın.

Örnek: kalıp değişiminde önkol yanığı

Bir enjeksiyon hattında kalıp değiştiren ayarcının önkolu sıcak kalıp yüzeyine değiyor. Doğru sıra şöyle işler: ayarcı makinenin acil durdurmasına basar, çalışma arkadaşı ilkyardımcıyı çağırır ve ayarcıyı en yakın lavaboya götürür. Saat ve bileklik hemen çıkarılır, kol akan serin suyun altına tutulur ve süre tutulur. Soğutma sürerken ilkyardımcı yanığın büyüklüğüne bakar: kişinin avuç içinden küçük, kabarcıksız bir kızarıklıksa 20 dakika sonunda temiz bir örtüyle kapatılır ve olay kaydı yazılır. Kabarcık oluştuysa veya yanık eklemin üzerindeyse kişi sağlık kuruluşuna götürülür. Her iki durumda da kalıp yüzeyinin neden korumasız kaldığı ayrıca incelenir.

Kimyasal yanık ilkyardım

Kimyasal yanıkta hasar, madde deriyle temas ettiği sürece devam eder. Sıra şöyledir:

1. Kendinizi koruyun. Kimyasala dayanıklı eldiven ve göz koruması takmadan müdahale etmeyin. Kimyasal sızıntı devam ediyorsa önce alanı güvenli hâle getirin; ayrıntılar kimyasal sızıntı müdahalesi yazımızda.
2. Toz kimyasalı önce fırçalayın. Kostik soda, sönmemiş kireç gibi kuru ve toz maddeler önce kuru olarak fırçalanır, sonra yıkamaya geçilir.
3. Kirlenmiş giysiyi çıkarın. Gerekirse keserek çıkarın; giysiyi baş üzerinden çekip yüze bulaştırmayın.
4. Bol akan suyla uzun süre yıkayın. Düşük basınçlı, ılık-serin akan suyla en az 20 dakika yıkayın. Ürünün güvenlik bilgi formu 4. bölümü daha uzun bir süre veya özel bir uygulama öneriyorsa ona uyun.
5. Göze sıçradıysa acil göz duşuyla göz kapakları açık tutularak yıkayın; kontakt lens varsa çıkarın.
6. 112’ye bilgi verin. Kimyasalın adını ve güvenlik bilgi formunu sağlık ekibine verin.

Asidi bazla ya da bazı asitle “nötralize etmeye” çalışmayın. Bu tepkime ısı açığa çıkarır ve yanığı derinleştirir. Bazı kimyasallar için özel uygulamalar gerekir; örneğin hidroflorik asitle çalışılan işyerlerinde güvenlik bilgi formunda önerilen özel ilkyardım malzemesinin bulundurulup bulundurulmayacağına işyeri hekimi karar verir.

Yanıkta yapılmaması gerekenler

Hangi yanık hastaneye gider?

Aşağıdakilerden biri varsa 112 aranır veya kişi sağlık kuruluşuna götürülür:

• Kişinin kendi avuç içinden büyük ya da derin görünen yanıklar (avuç içi, vücut yüzeyinin yaklaşık yüzde biri kabul edilir)
• Yüz, boyun, el, ayak, genital bölge ve eklem üzerindeki yanıklar
• Bir uzvu çepeçevre saran yanıklar
• Kimyasal ve elektrik yanıkları
• Duman veya sıcak buhar solunduysa, ses kısıklığı ya da nefes darlığı varsa
• Beyaz, kahverengi veya kömürleşmiş görünen, ağrısız yanıklar

Elektrik yanıklarında deri üzerindeki küçük iz, içerideki hasarı yansıtmaz; bu yanıklar her zaman hekim tarafından değerlendirilir.

İşyerinde hazırlık: ilkyardımcı, malzeme ve senaryo

Yanık riskine hazırlık olaydan önce yapılır:

• İlkyardımcı sayısı. Az tehlikeli işyerlerinde her 20, tehlikelide her 15, çok tehlikelide her 10 çalışana bir ilkyardımcı gerekir. Her vardiyada en az bir ilkyardımcı bulunacak şekilde planlayın.
• Su kaynağı. Sıcak yüzey ve kimyasalla çalışılan bölümlerde 20 dakikalık soğutmayı mümkün kılacak bir lavabo, acil duş veya göz duşu yakın mesafede olmalıdır. Göz duşu ve acil duşu düzenli olarak çalıştırıp suyun aktığını kontrol edin.
• Malzeme. Steril örtü, streç film, makas ve kimyasala dayanıklı eldiven ilkyardım dolabında bulunsun; içerik için ilkyardım dolabı malzemeleri yazımıza bakın.
• Senaryo ve tatbikat. Acil durum planında yanık ve kimyasal temas senaryosu yer almalı; ilkyardımcılar soğutma süresini ve sevk ölçütlerini tatbikatta uygulamalıdır.

Bursa ve çevre illerdeki kimya ve plastik işletmelerinde yanık senaryosunun acil durum planına işlenmesi acil durum planı hizmetimizin, ilkyardım malzemesi ve yanık sonrası takip ise işyeri hekimliği hizmetimizin parçasıdır. İlkyardımcı belgelerinin geçerlilik tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Yanık ne kadar süre soğutulmalı?

Isı yanıklarında akan serin musluk suyuyla en az 20 dakika. Süreyi saatle tutun; birkaç dakikalık soğutma yeterli değildir. Buz ve buzlu su kullanılmaz.

Kimyasal yanıkta su yerine başka bir şey kullanılır mı?

Genel kural bol akan suyla uzun süre yıkamaktır. Bazı kimyasallar için güvenlik bilgi formunda özel uygulama önerilebilir; bu durumda malzeme ve yöntem işyeri hekimiyle önceden belirlenir. Nötralize etmeye çalışılmaz.

Yanık üzerindeki su toplamış kabarcıklar patlatılmalı mı?

Hayır. Kabarcık altındaki dokuyu korur. Patlatmak enfeksiyon riskini artırır. Temiz bir örtüyle kapatın ve gerekirse hekime başvurun.

Erimiş plastik deriye yapışırsa ne yapılır?

Malzeme çekilmez. Bölge akan suyla soğutulur, temiz bir örtüyle kapatılır ve kişi sağlık kuruluşuna götürülür; yapışan malzeme orada çıkarılır.