Beton Pompası ve Mikserde Güvenlik

Beton pompası güvenliği: yönetmelik ne istiyor?

Bursa’daki bir konut şantiyesinde sabah 07.00’de transmikserler sıraya girmiş, pompa operatörü bomu açmak üzere. Bom, yandaki parselin üzerinden geçen orta gerilim hattına birkaç metre uzaklıkta yükselecek; ayaklardan biri iki hafta önce doldurulmuş bir kanal hendeğinin üzerine denk geliyor. Ekip “her zaman böyle yapıyoruz” diyor. Beton pompası güvenliği, bu tür kararların döküm sabahı değil, bir gün önce sahada verilmesini gerektirir.

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-4 (B) Bölüm II, beton dökümü için ayrıntılı bir liste verir (madde 81). Bunlardan pompaya ilişkin olanlar şunlardır:

Kalıp ve döküm sırasındaki diğer riskler için kalıp ve beton döküm riskleri yazımıza bakın; bu yazı pompa ve mikserin kendisine odaklanıyor. Yönetmeliğin genel yapısı için yapı işlerinde İSG yönetmeliği yazımız yol gösterir.

Beton pompası bomu ve enerji nakil hattı

Beton pompası enerji hattı teması, beton işlerinin en öldürücü senaryosudur. Bomun hatta değmesi bile gerekmez; yüksek gerilimde yeterli yaklaşma, ark oluşmasına yetebilir. Akım bom, araç gövdesi ve hortum üzerinden toprağa geçer. Bu sırada en büyük tehlike altında, hortumu yönlendiren işçi ile araca dokunan operatör ve yardımcılar içindir.

Yönetmelik Ek-4 (B) Bölüm II madde 15 bu konuda açıktır:

• Yapı alanının yakınından enerji nakil hattı geçiyorsa yeterli güvenlik mesafesi bırakılarak çalışılır; mesafe belirlenirken tellerin rüzgârda salınımı da hesaba katılır.
• Yeterli mesafe bırakılamıyorsa hattın güzergâhının değiştirilmesi veya hattın akımının kesilmesi için ilgili kurum ve kuruluşlardan onay ve izin alınır.
• Hat bulunan alanlarda bariyer veya ikaz levhalarıyla araçlar hattan uzak tutulur.

Uygulamada şu sırayı izleyin: Döküm öncesi keşifte hatların yeri ve gerilimi belirlenir; güvenlik mesafesi pompa üreticisinin kullanım kılavuzundan ve elektrik dağıtım şirketinden öğrenilir; bom açma ve döküm alanı bu mesafeye göre planlanır. Mesafe sağlanamıyorsa dağıtım şirketine enerji kesme başvurusu yapılır ve kesinti teyit edilmeden bom açılmaz. Bom hareketleri sırasında yalnızca hatta bakmakla görevli bir gözcü bulunur.

Ayak açma: destek pabuçları ve zemin

Bom açıldığında pompanın bütün yükü destek ayaklarına ve oradan zemine geçer. Ayak altındaki yük, sıradan bir araç tekerleğinin yükünün çok üzerindedir. Yönetmelik iş ekipmanı için de açıktır: Zeminin sağlamlığından emin olunmadan ve gerekli hâllerde dengeleme ve sabitleme yapılmadan çalışmaya başlanmaz; hendek kenarlarında ve dik eğimli yerlerde kaymayı önleyici tedbirler alınır (Ek-4 (B) Bölüm II madde 51).

Ayak açmadan önce kontrol edin:

1. Zemin: Yeni doldurulmuş hendek, kanal veya altyapı üzerine, rögar kapağına ve bodrum perdesinin hemen yanındaki dolguya ayak konmaz.
2. Kazı kenarı: Ayaklar kazı ve şev kenarından güvenli mesafede tutulur; şev güvenliği için kazı ve hendek göçük önlemleri yazımıza bakın.
3. Yük dağıtma pabuçları: Ayakların altına üreticinin önerdiği boyutta yük dağıtma plakaları veya kalaslar yerleştirilir.
4. Tam açılım: Ayaklar kılavuzdaki açılım şemasına göre açılır; yarım açılmış ayakla bomun yalnızca izin verilen bölgede çalıştırılabileceği kılavuzda yazar.
5. Terazi: Araç teraziye alınır; döküm boyunca ayaklarda oturma olup olmadığı izlenir.

Pompa hortumu kırbaçlanması ve tıkanma

Bom ucundaki esnek pompa hortumu, beton basınçla çıkarken savrulabilir. En tehlikeli anlar şunlardır:

• Pompalamanın başlangıcı: Hatta kalan hava, betonla birlikte aniden çıkar ve hortumu kırbaçlar.
• Tıkanmanın açılması: Tıkanan hatta basınç birikir; tıkaç çözüldüğünde beton ve hortum ani hareket eder.
• Basınçlı havayla temizlik: Temizlik topu veya süngerin hattan yüksek hızla çıkması.
• Basınç altında kelepçe açmak: Birleşim yeri açıldığında beton ve parçalar fırlar.

Önlemler:

1. Pompalamaya yavaş başlanır; hortum ucu yönlendiren işçinin üzerinde değil, kalıba doğrudur.
2. Hortum ucunun savrulma alanı tehlike bölgesi kabul edilir; başlangıçta bu alanda kimse bulunmaz.
3. Hortum bükülmez, düğüm yapılmaz; ucuna sert bir parça takılmaz.
4. Tıkanmada pompa durdurulur, hattaki basınç ters pompalamayla alınır; basınç alınmadan kelepçe açılmaz.
5. Basınçlı havayla temizlikte hattın çıkış ucunda yakalama sepeti kullanılır ve çıkış yönünde kimse bulunmaz.
6. Boru ve kelepçeler aşınma ve çatlak açısından düzenli kontrol edilir; aşınmış boru, patlayan hattın en sık nedenidir.

Hortumu tutan işçiyle operatör arasında görsel iletişim yoksa telsiz veya işaretçi kullanılır (madde 81/h).

Mikser arkasında manevra ve oluk

Mikser kazası denince akla ilk gelen, transmikserin pompa haznesine geri geri yaklaşırken arkada kalan kişinin sıkışmasıdır. Yönetmelik, operatörün görüş alanının kısıtlı olduğu durumlarda eğitimli bir işaretçi görevlendirilmesini, makine ve araçların manevra ve park alanlarının belirlenmesini ve bütün manevraların bir gözetici tarafından yönetilmesini, geri manevrada sesli ve ışıklı uyarıların çalışmasını ister (Ek-4 (B) Bölüm II madde 52–54).

• Mikserin pompaya yanaşma yeri ve yaklaşma yönü döküm planında belirlenir ve zemine işaretlenir.
• Geri manevrada mikserin arkasında ve pompa haznesi ile mikser arasında kimse bulunmaz; işaretçi sürücünün göreceği yerde durur.
• Oluğun açılıp kapatılmasında el ve parmak sıkışmasına karşı tutma kolları kullanılır.
• Döner tambura veya oluk içine el uzatılmaz; tambur içinde temizlik ve bakım, tamburun dönme enerjisi kilitlenmeden yapılmaz ve kapalı alanda çalışma olarak planlanır.

Transmikser sürücüleri genellikle beton santralinin çalışanıdır. Şantiyeye girişte şantiyenin kurallarını öğrenmeleri, yüklenici giriş eğitimi ve izin yazımızdaki esaslarla sağlanmalıdır.

Günlük kontrol, periyodik kontrol ve belgeler

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III, “beton ve harç için taşıma, püskürtme ve yerleştirme makinelerini (beton pompası)” ayrıca sayar: standartlarda süre belirtilmemişse yılda bir periyodik kontrol yapılır ve kriter TS EN 12001’dir. Aynı ek, iş ekipmanlarının her çalışmaya başlamadan önce operatör tarafından gözle kontrol edilip fonksiyonlarının denenmesini ve bunun kayda alınmasını ister.

Döküm sabahı yapılacak kısa toplantı için iş başı konuşması yazımızı, elektrik temasında ilk müdahale için elektrik çarpmasında ilk müdahale yazımızı kullanabilirsiniz.

İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde beton dökümlerini sahada keşifle planlar, periyodik kontrol hizmetimizde pompa ve diğer ekipmanların kontrol tarihlerini takip ederiz. İnşaat sektörünün diğer riskleri için inşaat sayfamıza, kontrol tarihleri için İSG takvimi aracımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Beton pompası ne sıklıkla periyodik kontrolden geçmeli?

İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre standartlarda daha kısa bir süre belirtilmemişse yılda bir; kriter TS EN 12001 standardıdır. Ayrıca operatör her çalışmadan önce gözle kontrol ve fonksiyon denemesi yapar.

Enerji hattının altında beton pompası çalıştırılabilir mi?

Yönetmeliğe göre enerji nakil hatlarının altında pompa çalıştırılmaz; zorunlu durumlarda hatla temas olmaması için gerekli tedbirler alınır. Yeterli güvenlik mesafesi sağlanamıyorsa hattın enerjisinin kesilmesi için ilgili kurumdan izin alınır.

Hortum ucunu kim tutmalı?

Bu iş için eğitilmiş, operatörle iletişim kurabilen bir çalışan tutmalıdır. Pompalamanın başlangıcında ve tıkanma sonrasında hortumun savrulma alanında kimse bulunmamalıdır.

Transmikser sürücüsü şantiyenin İSG kurallarına uymak zorunda mı?

Evet. Sürücü başka bir işverenin çalışanı olsa da şantiyede çalışırken şantiyenin kurallarına uyar. Şantiye işvereni, kendi işyerine gelen çalışanların gerekli bilgiyi alması için onların işverenine bilgi verir.