Elektrik Çarpmasında İlk Müdahale Adımları

Elektrik çarpmasında ilk yardım neden farklıdır?

Çoğu kazada ilk refleks yaralıya koşmaktır. Elektrik çarpmasında ilk yardım ise tam tersiyle başlar: durmak. Kazazede hâlâ akım kaynağına temas ediyor olabilir ve ona çıplak elle dokunan kişi de devrenin parçası hâline gelir. Bir elektrik kazası bu yüzden kolayca iki kazazedeli bir kazaya dönüşür.

İkinci fark, yaranın görünen kısmının yanıltıcı olmasıdır. Deri üzerindeki küçük bir yanık izi, akımın vücut içinde geçtiği yol boyunca kas, sinir ve damarlarda daha büyük bir hasarı gizleyebilir. Akım kalpten geçtiyse ritim bozukluğu riski vardır. Bu nedenle elektrik çarpan kişiye müdahale iki aşamalıdır: önce güvenli kurtarma, sonra belirti olmasa bile hekim değerlendirmesi.

Bu yazı, işyerinde belgeli ilkyardımcıların ve çalışanların bilmesi gereken adımları anlatır. İlkyardım uygulamaları, yetkili merkezlerden belge almış ilkyardımcılar tarafından yapılır; çalışanların görevi, kendini tehlikeye atmadan akımı kesmek ve yardım çağırmaktır.

Akımı kesme: ilk 30 saniye

Dokunmayın. Kazazede kaynağa temas ediyorsa ona, temas ettiği metal aksama veya ıslak zemine dokunmayın.
Akımı kaynağından kesin. Panodaki ilgili sigortayı veya şalteri kapatın, fişi çekin. Makinenin acil durdurma butonu hareketi durdurur ama her zaman tüm elektrik beslemesini kesmeyebilir; enerjiyi panodan kesmek esastır.
Kesemiyorsanız, alçak gerilimde yalıtkanla ayırın. Kuru bir tahta, lastik paspas veya kuru karton gibi yalıtkan bir zemine basın. Kuru tahta ya da plastik bir çubukla kazazedeyi kaynaktan veya kabloyu kazazededen uzaklaştırın. Metal, ıslak veya nemli hiçbir cisim kullanmayın.
112’yi arayın. Olayı, akımın kesilip kesilmediğini ve kazazedenin durumunu bildirin.
Alanı kapatın. Başkalarının yaklaşmasını önleyin, akımı yeniden verecek kimse olmadığından emin olun.

Kazazedenin kabloyu veya makineyi neden bırakmadığını merak edenler olur. Akım, kasların istemsiz kasılmasına yol açabilir; kişi elindeki iletkeni bırakamayabilir. Bu yüzden “kendisi bırakır” diye beklemek zaman kaybettirir. Her saniye önemlidir ama en hızlı yol her zaman enerjiyi kesmektir.

Akımı hızlı kesebilmek için panoların yeri bilinmeli ve önleri boş olmalıdır. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik md. 12, acil durum planındaki tahliye planında elektrik ve gaz akışının kesim noktalarının gösterilmesini ister. Panoların düzeni için elektrik panosu güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.

Elektrik çarpan kişiye müdahale: akım kesildikten sonra

Akım kesildiği kesinleştikten sonra kazazedeye yaklaşılır ve belgeli ilkyardımcı şu sırayı izler:

Bilinç kontrolü: Kazazedeye seslenilir, omzuna hafifçe dokunulur.
Solunum kontrolü: Bilinç kapalıysa hava yolu açılır ve normal solunum olup olmadığına bakılır. Solunum yoksa veya normal değilse 112’ye bilgi verilir ve temel yaşam desteği başlatılır; işyerinde otomatik eksternal defibrilatör varsa getirtilir ve cihazın sesli talimatlarına uyulur.
Hareket ettirmeme: Kazazede düşmüşse veya kasılmayla savrulmuşsa omurga yaralanması olabilir; zorunlu olmadıkça yeri değiştirilmez.
Yanıkların ele alınması: Akımın giriş ve çıkış noktalarında yanık olabilir. Yanık bölge temiz, akan suyla soğutulur; yapışan giysi çekilmez, yanık üzerine krem, yağ veya diş macunu sürülmez, temiz bir örtüyle kapatılır.
Isı kaybını önleme: Kazazede örtülür ve yanında biri kalır. Bilinci açık olsa da ayağa kalkıp işe dönmesine izin verilmez.

Elektrik yanığı, ısıl yanıktan farklı olarak deride küçük görünür ama derin dokuları etkileyebilir. Yanıklarda genel ilkyardım için işyerinde yanık ilkyardımı yazımıza bakabilirsiniz.

Elektrik çarpması sonrası hastane: belirti olmasa da neden?

Sahada en sık duyulan cümle “Bir şeyim yok, hafif çarptı” cümlesidir. Kazazede kendini iyi hissetse bile hekim değerlendirmesi gerekir; çünkü bazı sorunlar ilk dakikalarda fark edilmez:

Görünen durum	Gözden kaçabilecek sorun	Hekim neye bakar?
Kazazede ayakta, konuşuyor	Kalp ritim bozukluğu; bazıları olaydan sonra ortaya çıkabilir	EKG ve gözlem gerekip gerekmediği
Elde küçük bir yanık izi	Akım yolu boyunca kas, sinir ve damar hasarı	Giriş-çıkış noktaları, dolaşım ve his kaybı
Kasılma sonrası kas ağrısı	Yaygın kas hasarı ve buna bağlı böbrek etkilenmesi	Gerekirse kan ve idrar tetkikleri
Merdivenden düşme veya savrulma	Kırık, çıkık, baş ve omurga yaralanması	Fizik muayene ve görüntüleme
Kısa süreli bilinç bulanıklığı	Nörolojik etkilenme	Nörolojik değerlendirme

Olaydan sonraki saatlerde göğüs ağrısı, çarpıntı, nefes darlığı, baş dönmesi, kollarda uyuşma veya idrar renginde koyulaşma olursa çalışan beklemeden acil servise başvurmalıdır. Gebe çalışanlarda belirti olmasa bile hekim değerlendirmesi ayrıca önemlidir.

Hekime gidişi çalışanın tercihine bırakmayın; iş talimatına “elektrik çarpması yaşayan her çalışan, belirti olmasa da hekim tarafından değerlendirilir” cümlesini yazın. İşyeri hekimi, işe dönüşü ve gerekiyorsa izlemi planlar.

Kayıt, bildirim ve kök neden

Elektrik çarpması yalnızca bir ilkyardım olayı değildir; tesisatta veya çalışma yönteminde bir şeylerin yanlış gittiğini gösterir.

İş kazası bildirimi: Olay çalışanın yaralanmasına yol açtıysa iş kazasıdır ve kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir (6331 sayılı Kanun md. 14/2). Kaza sonrası adımlar için iş kazası sonrası yapılacaklar yazımıza bakın.
Ramak kala kaydı: Çarpılma olmadan fark edilen gerilimli gövde veya hasarlı kablo da kayda geçmelidir.
Risk değerlendirmesinin yenilenmesi: İş kazası ve ramak kala olaylar, risk değerlendirmesinin süresinden bağımsız olarak yenilenmesini gerektirir.
Kök neden soruları: Kaçak akım rölesi açtı mı, açmadıysa neden? Gövde topraklaması sağlam mıydı? Gerilimsiz çalışma kuralları uygulandı mı, müdahale eden kişi yetkili miydi?

Bu soruların teknik tarafı için topraklama ve kaçak akım rölesi ile elektrikte beş güvenlik kuralı yazılarımıza bakabilirsiniz.

Çalışanlara ne öğretilmeli?

Elektrik çarpmasında ilk dakikayı belirleyen kişi çoğu zaman ilkyardımcı değil, kazazedenin yanındaki çalışma arkadaşıdır. Bu kişinin bilmesi gereken üç şey vardır: dokunmamak, enerjiyi nereden keseceğini bilmek ve yardım çağırmak. Bunu öğretmenin yolu sözlü anlatım değil, kısa bir sahada uygulamadır:

Pano turu: Her bölümde çalışanlara kendi alanını besleyen pano ve şalter gösterilir.
Kısa senaryo: “Arkadaşın kaynak makinesinin kablosuna yapışmış görünüyor, ne yaparsın?” sorusu sorulur ve cevap yerinde uygulatılır.
Yalıtkan araç: Kuru tahta çubuk veya yalıtkan bir aparat varsa yeri ve kullanımı gösterilir.
Tatbikat: Yıllık acil durum tatbikatlarından birinde elektrik çarpması senaryosu kullanılır.

Bu uygulama, işe başlama eğitiminde ve işe özgü riskler konusunda verilen eğitimde birkaç dakikalık bir bölüm olarak yer alabilir.

Acil durum planına eklenecekler

Elektrik çarpması senaryosu, acil durum planında ayrı bir başlık olarak yer almalıdır:

Ana ve tali panoların yeri, hangi panonun hangi bölümü beslediği ve pano anahtarlarının nerede durduğu.
Her vardiyadaki belgeli ilkyardımcıların adları; ilkyardımcı sayısı tehlike sınıfına göre her 20, 15 veya 10 çalışana birdir ve gece vardiyası da bu hesaba dahildir. Vardiya bazlı planlama için gece vardiyasında acil durum ekipleri yazımıza bakın.
Varsa otomatik eksternal defibrilatörün yeri ve ilkyardım dolabındaki yanık malzemesi; içerik için ilkyardım dolabı malzemeleri yazımız yol gösterir.
Yüksek gerilim tesisi olan işyerlerinde dağıtım şirketiyle iletişim ve enerji kesme yetkisi olan kişiler.
Şantiyelerde geçici elektrik panolarının yeri ve sorumlusu; şantiyeye özgü kurallar için şantiye geçici elektrik tesisatı yazımıza ve inşaat sektör sayfamıza bakabilirsiniz.

İlkyardımcı belgelerinin bitiş tarihlerini ve elektrik tesisatının yıllık kontrolünü İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.

Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde elektrik kazası senaryosunu acil durum planı hizmetimiz kapsamında plana ve tatbikat programına işliyoruz; olay sonrası sağlık değerlendirmesi ve işe dönüş işyeri hekimliği hizmetimizin parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

Elektrik çarpan kişiye dokunulur mu?

Akım kesildiği kesinleşmeden dokunulmaz. Önce sigorta, şalter veya fişle akım kesilir; kesilemiyorsa alçak gerilimde yalıtkan bir zemine basılarak kuru tahta veya plastik bir çubukla kazazede kaynaktan ayrılır.

Prizden çarpılan ama iyi hisseden çalışan hastaneye gitmeli mi?

Evet, hekim değerlendirmesi gerekir. Kalp ritim bozuklukları ve iç doku hasarı ilk dakikalarda belirti vermeyebilir; hekim EKG ve gözlem gerekip gerekmediğine karar verir.

Elektrik çarpması iş kazası sayılır mı?

İşyerinde veya işin yürütümü sırasında meydana gelip çalışanın yaralanmasına yol açtıysa iş kazasıdır. Kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir.

Yüksek gerilim kazasında ne yapılır?

Kazazedeye yaklaşılmaz, alan uzaktan kapatılır, 112 ve dağıtım şirketinin arıza hattı aranır. Enerjinin kesildiği yetkili kişilerce teyit edildikten sonra müdahale edilir.