Çatı Çalışmaları ve GES Kurulumunda İSG

Çatı çalışmalarında iş güvenliği: hangi kurallar uygulanır?

Bursa ve çevre illerdeki fabrika çatılarına artık yalnız oluk temizliği ya da kaplama onarımı için çıkılmıyor; güneş enerjisi santrali (GES) kurulumu, panel bakımı ve temizliği de çatıda geçirilen süreyi artırdı. Çatı çalışmalarında iş güvenliği iki tehlikeyi birlikte ele almayı gerektirir: düşme (çatı kenarından ya da kırılgan bir yüzeyden) ve elektrik (panellerin ürettiği doğru akım). Hangi kuralın uygulanacağı işin türüne göre değişir:

Çalışma	Dayanak	Öne çıkan hüküm
GES kurulumu, çatı onarımı, kaplama yenileme	Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, Ek-1 ve Ek-4	Ek-1 montaj, elektrik tesisatı, tamir ve bakım işlerini yapı işi sayar. Ek-4’e göre çatıda kenar koruma, çatı merdiveni, güvenlik ağı, platform veya yaşam hattı gibi tedbirler alınır
Mevcut fabrika çatısında kontrol, temizlik, küçük bakım	İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği, Ek-I md. 32	Yeterli sağlamlıkta olmayan çatılara, güvenli çalışmayı sağlayacak ekipman olmadan çıkılmasına ve çalışılmasına izin verilmez
Geçici yüksekte çalışma ekipmanı seçimi	İş Ekipmanları Yönetmeliği, Ek-II md. 4.1.1	En uygun ekipman seçilir; toplu koruma önlemlerine kişisel korumaya göre öncelik verilir

Bu üç düzenlemenin ortak noktası, 6331 sayılı Kanun md. 5’teki ilkedir: toplu korunma tedbirleri, kişisel korunma tedbirlerinden önce gelir. Yani “kemeri takan çıksın” yaklaşımı, kenar koruması kurulabilecek bir çatıda yeterli değildir. Yüksekte çalışmanın genel çerçevesini yüksekte çalışma nedir yazımızda anlattık; bu yazı çatıya özgü riskleri ele alıyor.

Kırılgan çatı: en sık gözden kaçan düşme yolu

Çatı kazalarının önemli bir kısmı kenardan değil, çatının içinden düşmeyle olur. Yapı İşleri Yönetmeliği Ek-4 (B, Bölüm II, md. 80) bu nedenle ayrı bir hüküm içerir: Çalışanların kırılgan malzemeden yapılmış bir yüzey üzerinde veya yakınında çalışması gerekiyorsa, dalgınlıkla bu yüzeye basmalarını ya da düşmelerini önleyecek bütün tedbirler alınır.

Sahada kırılgan sayılması gereken yüzeyler şunlardır:

Işıklıklar: Polikarbonat veya CTP aydınlatma panelleri. Çoğu zaman tozla kaplandığı için sacdan ayırt edilemez.
Eski fiber çimento oluklu plakalar: Yaşlandıkça kırılganlaşır. Eski binalarda bu plakalarda asbest bulunabileceği için delme ve kesme öncesinde asbest şüpheli malzeme değerlendirmesi yapılmalıdır.
Korozyona uğramış trapez sac ve sandviç panel: Özellikle oluk ve mahya çevresinde.
Çatı pencereleri, havalandırma kapakları ve duman tahliye kapakları.

Kırılgan çatıda önlem sırası şöyle olmalıdır:

Mümkünse işi çatıya çıkmadan yapın: kontrolü dron ya da kaldırma platformundan, ışıklık değişimini aşağıdan iskeleyle yapmak gibi.
Işıklıkların altına ağ gerin ya da üstünü kafes veya sabit kapakla kapatın.
Aşıklara (taşıyıcı profillere) basan, korkuluklu yürüme yolu oluşturun; çalışanlar yalnız bu yoldan geçsin.
Kırılgan alanları sahada boya ve “kırılgan çatı, basmayın” levhasıyla işaretleyin.
Bunlar tam koruma sağlamıyorsa yaşam hattına bağlı tam vücut kemeri kullanın.

Çatı kenarı korkuluk ve diğer toplu korumalar

Yapı İşleri Yönetmeliği Ek-4 (A, md. 2) yüksekte çalışmada güvenliği öncelikle korkuluk, düşmeyi önleyici platform, bariyer, kapak, çalışma iskelesi, güvenlik ağı veya hava yastığı gibi toplu koruma tedbirleriyle sağlamayı ister. Toplu koruma düşmeyi tamamen önleyemiyorsa ya da uygulanamıyorsa ankraj noktası veya yaşam hattıyla tam vücut kemer sistemi kullanılır. Geçici kenar koruma sistemlerinin asgari şartları yönetmeliğin Ek-5 (B) bölümünde düzenlenmiştir.

Çatı kenarı korkuluk seçiminde dikkat edilecek noktalar:

Çatı eğimi ve kaplama türü: Parapet olmayan sac çatılarda kenara kelepçeli ya da çatı profiline bağlanan sistemler kullanılır. Sistemin sınıfı ve bağlantı detayı çatı eğimine uygun seçilmelidir.
Kesintisizlik: Korkuluk yalnız çalışılan bölgeye değil, malzeme çıkış noktası ve erişim merdiveninin çatıya ulaştığı yere kadar devam etmelidir.
Ara korkuluk ve topuk levhası: Kişinin altından kaymasını ve el aletlerinin aşağı düşmesini önler.
Kaldırılması gereken durumlar: Panel vinçle çatıya alınırken korkuluğun bir bölümü açılıyorsa bu işlem iş iznine bağlanmalı ve açık bölgede çalışan mutlaka yaşam hattına bağlı olmalıdır.

Kalıcı yaşam hatları ve ankraj seçimini ankraj noktası ve yaşam hattı yazımızda ayrıntılı anlattık. Çatıda kemer kullanılan her işte, askıda kalan çalışanın nasıl indirileceğini gösteren bir kurtarma planı da hazır olmalıdır.

Güneş paneli kurulumu iş güvenliği: taşıma, yük ve rüzgâr

GES kurulumu, çatıda sıradan bir bakımdan farklı riskler getirir:

Malzemenin çatıya çıkarılması: Paneller vinç, malzeme asansörü veya kaldırma platformuyla çıkarılmalı; seyyar merdivenle panel taşınmamalıdır. Yük alanının altına giriş kapatılır.
Çatının taşıma kapasitesi: Panel istifleri, konstrüksiyon profilleri ve çalışanlar noktasal yük oluşturur. İstif yerleri ve konstrüksiyon yükü için statik değerlendirme yapılmadan malzeme yığılmamalıdır.
Rüzgâr: Geniş yüzeyli panel, rüzgârda yelken gibi davranır ve taşıyan kişiyi dengeden çıkarabilir. Rüzgâr hızı için durdurma kriterini işe başlamadan belirleyin; ayrıntılar kuvvetli rüzgârda yüksekte çalışma yazımızda.
Sıcak ve kaygan yüzey: Yazın sac yüzey çok ısınır; kışın sabah saatlerinde kırağı ve buz kayma riskini artırır.
Alt işveren yönetimi: GES kurulumunu çoğu zaman yüklenici firma yapar. Fabrikanın kendi acil durum planı, çatı erişim kuralları ve iş izni, yükleniciye işe başlamadan aktarılmalıdır.

GES’te elektrik riski: panel kapatılamaz

Güneş panelinin en önemli özelliği, üzerine ışık düştüğü sürece gerilim üretmesidir. İnverteri ya da AC tarafındaki şalteri kapatmak, paneller ile inverter arasındaki DC kabloları gerilimsiz yapmaz. Seri bağlı panellerden oluşan bir dizide gerilim yüzlerce volt DC’ye ulaşabilir ve DC ark, AC’ye göre daha zor söner.

Risk	Nerede ortaya çıkar?	Önlem
DC gerilime temas	Hasarlı kablo, ezilmiş izolasyon, açıkta kalan konnektör	Kurulumda kablo kanalı ve kelepçe; hasarlı panel ve kablo bildirildiğinde bölgeye giriş durdurulur
Yük altında konnektör ayırma	Bakımda dizinin ayrılması	Önce inverter ve DC ayırıcı açılır; konnektör yük altında ayrılmaz
İnverter ve pano çalışmaları	AC ve DC tarafının birlikte bulunduğu noktalar	Enerji kesme, kilitleme ve etiketleme; yalnız yetkili kişi
Islak yüzeyde kaçak	Temizlik ve yağmur sonrası	Temizlik öncesi görsel kontrol; hasarlı modül ıslatılmaz
Yangın sırasında gerilim	Çatı yangını	İtfaiyeye GES bilgisi ve DC ayırıcı yerleri acil durum planında

Panel ve inverter tarafındaki elektrik işleri, elektrik tesisatı konusunda yetkin kişilerce yapılmalıdır; kimin hangi işi yapabileceğini elektrik işini kimler yapabilir yazımızda anlattık. Enerji kesme adımları ise elektrikte beş güvenlik kuralı ile uygulanır; GES’te farkı, panel tarafında “gerilimsiz” durumun ancak ışık kesilerek ya da dizi ayrılarak sağlanabilmesidir.

Panel temizliği güvenliği

Panel temizliği, kurulumdan sonra çatıya en sık çıkılan iştir ve çoğu zaman en az planlanan iştir. Şu kuralları yazılı talimata dönüştürün:

Üzerine basmayın: Paneller yürüme yüzeyi değildir. Temizlik, panel sıraları arasındaki geçitlerden ve uzun saplı ekipmanla yapılır.
Önce kontrol, sonra su: Kırık cam, yanık iz veya sarkan kablo görülen modül ıslatılmaz; durum elektrik sorumlusuna bildirilir.
Saat seçimi: Güneşin yüksek olduğu saatlerde hem yüzey çok ısınır hem de soğuk su camda ısıl gerilime yol açabilir. Temizliği sabah erken veya akşamüstü planlayın.
Kenar ve kırılgan alan: Temizlik ekibi de kenar korumasının ve yürüme yolunun dışına çıkmamalıdır. Hortum çekerken geri geri yürümek, çatı kenarına yaklaşmanın tipik yoludur.
Alt yüklenici: Temizliği dışarıdan bir firma yapıyorsa, çalışanlarının yüksekte çalışma eğitimi, sağlık raporu ve KKD’leri işe başlamadan kontrol edilmelidir.

Çatıya çıkmadan önce kontrol listesi

İş, iş izni sistemi kapsamında yazılı izne bağlandı mı?
Risk değerlendirmesinde çatı kaplaması, ışıklıklar ve taşıma kapasitesi ayrı ayrı ele alındı mı?
Kenar koruması, yürüme yolu ve ışıklık korumaları kuruldu mu?
Yaşam hattı ve ankraj noktaları kontrol edildi mi; kemerler kullanım öncesi kontrolden geçti mi?
Kurtarma planı ve sorumlusu belli mi?
Rüzgâr, yağış ve buzlanma için durdurma kriteri yazılı mı?
DC ayırıcıların yeri ve enerji kesme sorumlusu belirlendi mi?
Çalışanların yüksekte çalışmaya uygunluk raporu ve eğitimi tamam mı?

Çatı ve GES işlerinin risk değerlendirmesini risk değerlendirmesi hizmetimiz kapsamında hazırlar, iş izni ve saha kontrollerini iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizle izleriz. Şantiye tipi işler için inşaat sektörü sayfamıza da bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Fabrika çatısına GES kurulumu yapı işi sayılır mı?

Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-1, montaj işlerini ve elektrik tesisatı işlerini yapı işleri arasında sayar. Bu nedenle GES kurulumunda yönetmeliğin Ek-4’teki yüksekte çalışma ve çatı işleri hükümleri dikkate alınmalıdır.

Çatıda tam vücut kemeri tek başına yeterli mi?

Hayır. Önce kenar koruması, yürüme yolu, ağ veya platform gibi toplu önlemler uygulanır. Kemer, toplu koruma düşmeyi tamamen önleyemediğinde ve uygun bir ankraja veya yaşam hattına bağlanarak kullanılır.

İnverteri kapatınca panellerde çalışmak güvenli olur mu?

Olmaz. Paneller ışık aldıkça gerilim üretir; inverterin kapatılması panel ile inverter arasındaki DC kabloları gerilimsiz yapmaz. Panel tarafında çalışma yetkili kişilerce, DC ayırıcı açılarak ve konnektörler yük altında ayrılmadan yapılır.

Işıklıklar neden ayrıca korunmalı?

Işıklık panelleri insan ağırlığını taşımaz ve tozlandığında çatı kaplamasından ayırt edilemez. Yönetmelik kırılgan yüzeylere dalgınlıkla basılmasını önleyecek tedbir ister; ağ, kafes, kapak veya yürüme yolu bu tedbirlerdir.