Kısaca
Havai enerji hattına yaklaşan vinç bomu, beton pompası kolu veya damperli kamyon kasası, hatta dokunmadan da ark atlamasıyla ölümcül kazaya yol açabilir. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, rüzgârda tel salınımını da hesaba katan yeterli bir güvenlik mesafesi ister; mesafe korunamıyorsa hat yetkili kurumların onayıyla deplase edilir veya enerjisi kesilir. Kazıda ise yer altı kablolarının yeri işe başlamadan belirlenir.
Enerji hattı yakınında çalışma: tehlike temastan önce başlar
Şantiye kenarından orta gerilim hattı geçiyor. Beton pompası operatörü bomu açarken hattı “yeterince uzak” görüyor; rüzgâr teli salıyor, bomun ucu hatta yaklaşıyor ve elektrik, temas olmadan havadan atlıyor. Pompanın yanında hortumu tutan çalışan, akımın toprağa ulaştığı yol oluyor. Enerji hattı yakınında çalışma kazalarının ortak özelliği budur: operatör çoğu zaman hattı görür ama mesafeyi yanlış tahmin eder.
Bu işlerde üç noktayı baştan kabul edin:
- Temas şart değildir. Gerilim yükseldikçe elektrik, iletkene yaklaşan bom, halat veya yük üzerinden ark yaparak atlayabilir.
- Gözle mesafe tahmini yanıltır. Aşağıdan bakıldığında hat ile bom ucunun derinlik farkı anlaşılmaz.
- Tel sabit değildir. Rüzgârda salınır, sıcakta sarkar; bom ve yük de hareket ederken salınır.
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği ne istiyor?
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I madde 2.19 da bütün iş ekipmanlarının, çalışanları doğrudan veya dolaylı elektrik temasından koruyacak şekilde olmasını ister. Vinç, platform ve beton pompası bu genel kuralın içindedir.
Havai hat güvenlik mesafesi nasıl belirlenir?
İSG mevzuatı, her gerilim için tek bir sayı vermez; “yeterli güvenlik mesafesi” ister. Doğru mesafe hattın gerilimine, tipine ve sahadaki koşullara bağlıdır. Bu yüzden mesafeyi sahada tahmin etmeyin, hattın sahibinden yazılı olarak alın:
- Hattın sahibini bulun. Dağıtım hatları bölgenin elektrik dağıtım şirketine aittir; Bursa, Balıkesir ve Yalova’da bu şirket UEDAŞ’tır. Yüksek gerilim iletim hatları ise TEİAŞ’ın sorumluluğundadır.
- Gerilimi ve asgari yaklaşma mesafesini yazılı isteyin. Direk üzerindeki işaret veya izolatör sayısına bakarak gerilim tahmini yapmayın.
- Çalışma sınırını hesaplayın. Kurumun bildirdiği mesafeye; bomun en uç konumunu, yükün ve sapanın salınımını, tel salınımını ve operatörün tepki payını ekleyin. Bulduğunuz sınırı sahada fiziksel olarak işaretleyin.
- Sınırı koruyamıyorsanız iki seçenek vardır: hattın deplase edilmesi veya çalışma süresince enerjinin kesilmesi. İkisi de dağıtım şirketinin onayı ve kendi prosedürüyle yapılır. Enerjinin kesildiği, yazılı teyit alınmadan varsayılmaz.
| Sahadaki durum | Uygulanacak önlem |
|---|---|
| Hat iş alanının dışında ama makinenin erişebileceği mesafede | Bariyer ve ikaz levhası, zemine çalışma sınırı, operatör brifingi |
| Vinç bomu veya yük hatta yaklaşabiliyor | Yazılı mesafe, bom dönüş ve yükseklik sınırlayıcısı, sürekli gözcü |
| Araçların hat altından geçmesi zorunlu | Hattın iki yanına yükseklik sınırlayıcı geçiş kapısı, damper ve bom kapalı geçiş kuralı |
| Beton pompası hat yakınında kurulacak | Kurulum yerini hattın dışında seçme; mümkün değilse enerji kesme veya deplase |
| Mesafe hiçbir yöntemle korunamıyor | Dağıtım şirketi onayıyla deplase veya enerji kesme; o zamana kadar iş başlamaz |
Rüzgâr, hem tel salınımını hem yükün savrulmasını artırır. Kuvvetli rüzgârda vinç çalışmasının ne zaman durdurulacağını kuvvetli rüzgârda vinç ve yüksekte çalışma yazımızda anlattık.
Vinç enerji hattı teması ve iş makinesi elektrik hattı riski: işe başlamadan
Vinç enerji hattı teması ve iş makinesi elektrik hattı kazaları genellikle kurulum, konum değiştirme veya “bir kerelik” kısa işlerde olur. Hat yakınındaki her iş için şu sırayı izleyin:
- Keşif: Şantiye krokisine havai hatları, direkleri ve bilinen yer altı hatlarını işleyin. Komşu parselden geçen hattı da unutmayın.
- Yazılı iş planı ve iş izni: Hat yakınındaki kaldırma, pompa ve platform işleri için mesafe, gözcü ve iletişim yöntemini yazan bir izin düzenleyin. Çerçeve için iş izin sistemi yazımıza bakın.
- Fiziksel sınırlama: Şerit yerine bariyer, vinçte dönüş ve yükseklik sınırlayıcısı, araç geçişlerinde yükseklik sınırlayıcı kapı kullanın.
- Gözcü: Operatörün hattı ve bom ucunu aynı anda izleyemediği her durumda yalnızca bu işe odaklanan, telsizle bağlı bir gözcü görevlendirin. İşaretleşme kuralları için vinç işaretçisi ve sapancı yazımız yol gösterir.
- İletken malzeme: Hat yakınında metal merdiven, uzun metal profil ve iletken kılavuz halat kullanmayın.
- Brifing: Operatör, sapancı ve yerdeki ekip, hattın gerilimini, sınırı ve temas anında ne yapacaklarını işe başlamadan dinlemiş olmalıdır.
Beton pompası ve mikser için ayrıntılı kurulum kurallarını beton pompası ve mikser, kule vinçler için kule vinç güvenliği yazılarımızda bulabilirsiniz.
Temas olursa: operatör ve çevredekiler
Çarpılan kişiye ilk müdahale için elektrik çarpmasında ilk müdahale, genel elektrik güvenliği ilkeleri için elektrikte beş güvenlik kuralı yazılarımıza bakın.
Yer altı kablosu kazı: kazmadan önce bulun
Ekskavatör kepçesinin yer altı kablosunu kesmesi, hem çarpılma hem ark yanığı riski taşır. Kazıya başlamadan:
- Altyapı bilgisini toplayın. Dağıtım şirketinden, belediyeden ve doğal gaz, su ve telekomünikasyon kurumlarından hat bilgisini isteyin. Eski binaların yerinde kayıtsız hatlar olabileceğini varsayın.
- Sahada tespit edin. Kablo tespit cihazıyla güzergâhı tarayın ve zemine boyayla işaretleyin. Cihazı kullanan kişi eğitimli olmalıdır.
- Deneme çukuru açın. İşaretli güzergâha yakın noktalarda kablonun gerçek derinliğini ve konumunu elle, yalıtımlı el aletleriyle açtığınız çukurla doğrulayın.
- Mekanik kazıyı sınırlayın. Kablonun açığa çıktığı bölgede kazıyı elle sürdürün; ikaz bandı veya koruma tuğlası görüldüğünde durun.
- Hasar olursa kepçeyi kablodan ayırmaya çalışmayın; çevreyi boşaltın, hattın sahibine haber verin.
Kazı şevi ve iksa önlemleri için kazı ve hendek göçük önlemleri yazımız tamamlayıcıdır.
İnşaat projelerinde hat yakınındaki işleri şantiye keşfinde belirlemek, iş planına ve izne dönüştürmek iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin parçasıdır; bulgular risk değerlendirmesi dokümanına aksiyon olarak işlenir.
Sık Sorulan Sorular
Havai hat güvenlik mesafesi kaç metre olmalı?
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği tek bir sayı vermez; tel salınımını da hesaba katan yeterli bir mesafe ister. Mesafe hattın gerilimine göre değişir. Gerilimi ve asgari yaklaşma mesafesini hattın sahibi olan dağıtım veya iletim şirketinden yazılı olarak alın, üzerine bom, yük ve tel salınımı için pay ekleyin.
Enerji kesilmeden hat yakınında çalışılabilir mi?
Güvenlik mesafesi bariyer, sınırlayıcı ve gözcüyle korunabiliyorsa evet. Korunamıyorsa yönetmelik, hattın yetkili kurumların onayıyla deplase edilmesini veya enerjisinin kesilmesini ister. Enerjinin kesildiğini yazılı teyit olmadan varsaymayın.
Kazıda beklenmeyen bir kablo çıkarsa ne yapılır?
Kazı hemen durdurulur, kabloya dokunulmaz ve çevre boşaltılır. Kablonun sahibi belirlenip haber verilir; kablonun enerjisiz olduğu ve nasıl korunacağı netleşmeden iş sürdürülmez.
Hat yakınındaki işte sorumluluk kimdedir?
Her işveren kendi çalışanı için sorumludur. Vinç, pompa veya kazı yüklenicisi ile ana işveren aynı alanda çalışıyorsa 6331 sayılı Kanun md. 23 gereği önlemleri birlikte koordine eder; kimin mesafeyi kontrol edeceği ve gözcüyü kimin sağlayacağı iş planında yazılı olmalıdır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.