Kısaca
İş Ekipmanları Yönetmeliği, insanların yalnızca bu amaçla sağlanan iş ekipmanı ve aksesuarlarıyla kaldırılmasını ister; insan kaldırmak için üretilmemiş ekipman ancak olağanüstü veya acil istisnai durumlarda, gerekli önlemler alınarak ve gözetim altında kullanılabilir. Forklift çatalında, paletin üzerinde veya atölyede yapılmış bir sepette insan kaldırmak bu nedenle rutin bir çalışma yöntemi olamaz. Raf üstü, tavan ve aydınlatma işleri için makaslı platform, dikey personel yükseltici veya sipariş toplama makinesi gibi insan kaldırmak üzere tasarlanmış ekipman kullanılır.
Forklift ile insan kaldırma: mevzuat ne diyor?
Depoda raf üstünden bir koli indirmek, tavandaki bir lambayı değiştirmek veya bir sensörü ayarlamak gerektiğinde akla gelen ilk çözüm çoğu zaman en yakındaki forklifttir: Bir kişi paletin ya da çatalın üzerine çıkar, operatör onu yukarı kaldırır. Bu uygulama hız kazandırıyor gibi görünür; ama hem mevzuata aykırıdır hem de depolardaki ağır düşme kazalarının bilinen nedenlerindendir.
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-II’de bu konuda açık hükümler vardır:
- Madde 3.1.2: İnsanların kaldırılmasında sadece bu amaç için sağlanan iş ekipmanı ve aksesuarları kullanılır.
- Madde 3.1.2.1: İnsan kaldırmak amacıyla üretilmemiş iş ekipmanı, sadece olağanüstü veya acil istisnai durumlarda, gerekli önlemleri almak ve gözetim altında olmak şartıyla insanların kaldırılmasında kullanılabilir.
- Madde 3.1.2.2: Çalışanlar yük kaldırmak için tasarlanmış ekipmanın üzerindeyken kumanda başında her zaman görevli bir kişi bulunur; kaldırılan kişilerin güvenilir haberleşme imkânı ve tehlike hâlinde tahliye için güvenilir araçları olur.
- Madde 2.4: Mekanik olarak hareket ettirilen seyyar iş ekipmanında, üretim standardında veya kullanım kılavuzunda insan kaldırılabileceği açıkça belirtilmedikçe ve güvenliğin tam olarak sağlanamadığı durumlarda bu ekipmanla insan taşınmasına izin verilmez.
Bu hükümlerden çıkan sonuç nettir: Forklift ile insan kaldırma, “her gün yaptığımız iş” olamaz. İstisna, olağanüstü veya acil bir durum içindir; o durumda bile önlem, gözetim, haberleşme ve tahliye imkânı şarttır.
Forklift çatalında insan: neden bu kadar tehlikeli?
Forklift, yükü kaldırmak, taşımak ve istiflemek için tasarlanmıştır. Çatalın veya paletin üzerine çıkan kişi için hiçbir koruma öngörülmemiştir. Forklift çatalında insan kaldırıldığında karşılaşılan başlıca tehlikeler şunlardır:
| Tehlike | Nasıl gerçekleşir? |
|---|---|
| Düşme | Korkuluk, topuk levhası ve tutunma yeri yoktur; palet kayar veya devrilir |
| Ezilme ve sıkışma | El veya kol mast, zincir ve makara arasına girer; raf kirişine sıkışılır |
| Ani hareket | Operatör yanlışlıkla eğme veya indirme koluna dokunur; hidrolik kaçakla çatal iner |
| Görüş eksikliği | Operatör yukarıdaki kişinin ne yaptığını ve nerede durduğunu göremez |
| Devrilme | Yüksekte uzanan kişi ağırlık merkezini değiştirir; zemin eğimi ve hareket riski artırır |
| Çarpma | Forklift hareket ettirilirse yukarıdaki kişi raf, tavan veya tesisata çarpar |
Bu tehlikelerin hiçbiri “dikkatli olmakla” kontrol edilemez; çünkü kontrol, yukarıdaki kişinin değil, aşağıdaki operatörün ve makinenin elindedir. Paletin üzerine çıkmak, çatala doğrudan basmaktan daha güvenli değildir; palet çataldan kayabilir veya kırılabilir.
Forklift sepeti: sepet almak sorunu çözer mi?
Forklift çatalına takılan sepet, ilk bakışta çözüm gibi görünür. Ancak yönetmeliğin dili açıktır: Sepet, forkliftin kendisini insan kaldırmak için tasarlanmış bir ekipmana dönüştürmez. Forklift sepeti ancak yukarıda anlatılan istisnai durumlarda ve şu şartlar birlikte sağlanıyorsa gündeme gelebilir:
- Forkliftin kullanım kılavuzu veya imalatçısı böyle bir kullanıma izin veriyor ve şartlarını belirliyor olmalıdır. Kılavuz yasaklıyorsa sepet kullanılamaz.
- Sepet bu iş için imal edilmiş, çatala kilitlenen, korkuluk, topuk levhası ve kendiliğinden kapanan kapısı olan, mast ve zincir tarafında el ve kol girişini önleyen ekranı bulunan bir ürün olmalıdır. Atölyede kaynakla yapılmış sepet bu şartları karşılamaz.
- Sepet üzerinde taşıma kapasitesi ve kişi sayısı yazılı olmalıdır.
- Kişi sepette bir ankraj noktasına bağlı emniyet kemeri kullanmalıdır.
- Kumanda başında eğitimli operatör sürekli bulunmalı, sepetteyken forklift yürütülmemelidir.
- Yukarıdaki kişiyle operatör arasında güvenilir bir haberleşme olmalı ve bir arıza durumunda kişinin nasıl indirileceği önceden planlanmalıdır.
Personel platformu ve diğer güvenli seçenekler
İnsan kaldırmak için tasarlanmış ekipman; korkuluk, kumandanın platformdaki kişide olması, düşmeye ve aşırı yüke karşı emniyet donanımları ve acil indirme sistemiyle gelir. Depo ve atölyelerde en sık kullanılan seçenekler şunlardır:
| Ekipman | Uygun olduğu iş | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Makaslı platform | Tavan, aydınlatma, tesisat bakımı, geniş alanda dikey erişim | Zemin düzlüğü, yükseltilmişken hareket kuralları |
| Dikey direkli personel yükseltici | Dar koridorda tek kişilik erişim, raf arası işler | Taşıma kapasitesi, sabitleme ayakları |
| Sipariş toplama makinesi (order picker) | Raftan düzenli ürün toplama | Operatörün emniyet kemeri, koridor yönlendirmesi |
| Mobil iskele | Uzun süreli ve sabit noktada çalışma | Tekerlek frenleri, korkuluk, kurulum kontrolü |
| Platform merdiven | Kısa süreli, düşük yükseklikteki işler | Korkuluklu üst platform, düz zemin |
Personel platformu, yüksekte forklift kullanımına göre hem daha güvenli hem de çoğu zaman daha verimlidir; çünkü kişi kumandayı kendisi kullanır ve operatöre bağımlı kalmaz. Yükseltilebilen seyyar iş platformları, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre yılda en az bir kez periyodik kontrole tabidir. Seçim ve kullanım kuralları için makaslı ve sepetli platform, merdivenler için seyyar merdiven güvenliği yazılarımıza bakın.
Yüksekte erişim işini planlamak: karar adımları
Bir çalışanın yükseğe çıkması gereken her iş için şu sıra izlenir:
- Yükseğe çıkmadan yapılabilir mi? Uzun saplı alet, aydınlatmanın indirilebilir armatürle değiştirilmesi, sık kullanılan ürünlerin alt raflara taşınması gibi çözümler önce değerlendirilir.
- İş düzenli mi, istisnai mi? Düzenli işler için insan kaldırmak üzere tasarlanmış ekipman sağlanır; satın alma mümkün değilse kiralama düşünülür.
- Gerçekten olağanüstü veya acil bir durum mu var? Örneğin bir yangın sprinklerinde kaçak ya da düşmek üzere olan bir yük. Bu durumda bile uygun ekipmana ulaşma süresi değerlendirilir.
- İstisna kullanılacaksa yazılı izin verilir. Risk değerlendirmesi, sorumlu kişi, kullanılacak sepet, kemer, haberleşme ve kurtarma yöntemi izin formuna yazılır. İzin sistemi için iş izin sistemi yazımıza bakın.
- Gözetim sağlanır. Operatör dışında işi izleyen ve alanı kapatan bir kişi bulunur.
- İş bitince değerlendirilir. Aynı istisna tekrar ediyorsa, iş artık düzenli sayılır ve ekipman kararı yeniden verilir.
Yüksekte çalışmanın genel kuralları için yüksekte çalışma nedir yazımızı okuyabilirsiniz.
Operatör eğitimi ve depo düzeni
Forklift ile insan kaldırmanın önlenmesi, yalnız yasakla değil, düzenle sağlanır. Yönetmelik Ek-II madde 2.1, kendinden hareketli iş ekipmanlarının bu ekipmanların güvenli kullanımıyla ilgili uygun eğitim almış çalışanlar tarafından kullanılmasını ister. Operatör eğitiminde “çatala insan bindirilmez” kuralı açıkça anlatılmalı, operatöre bu talebi geri çevirme yetkisi verilmelidir. Belge ve eğitim konusu için forklift operatör belgesi, vardiya başı kontroller için forklift operatörü günlük kontrol yazılarımıza bakabilirsiniz.
Depo düzeni de belirleyicidir: Raf düzeni sık kullanılan ürünlerin elle ulaşılabilir yükseklikte durmasına göre kurulur, yüksek raflara erişim gereken işler için ekipman planlanır ve yaya ile forklift trafiği ayrılır. Bu konular için depoda forklift ve yaya trafik planı ve endüstriyel raf güvenliği yazılarımıza bakın.
Bursa ve çevre illerdeki depo, lojistik ve üretim tesislerinde yüksekte erişim işlerinin risk değerlendirmesini ve uygun ekipman seçimini iş güvenliği uzmanlığı hizmetimiz kapsamında yapıyoruz. Sektörün diğer riskleri için lojistik ve depo sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Forklift ile insan kaldırmak tamamen yasak mı?
Rutin bir çalışma yöntemi olarak yasaktır. Yönetmelik, insanların yalnız bu amaçla sağlanan ekipmanla kaldırılmasını ister; insan kaldırmak için üretilmemiş ekipman ancak olağanüstü veya acil istisnai durumlarda, önlem alınarak ve gözetim altında kullanılabilir.
Forklift sepeti kullanmak yasal mı?
Sepet tek başına kullanımı yasal hâle getirmez. Forkliftin kullanım kılavuzu buna izin vermeli, sepet bu iş için imal edilmiş olmalı ve kullanım olağanüstü veya acil bir durumla sınırlı kalmalıdır. Düzenli işler için personel platformu kullanılır.
Palet üzerinde forkliftle yükseğe çıkmak daha mı güvenli?
Hayır. Palet çataldan kayabilir, kırılabilir veya devrilebilir; korkuluk ve tutunma yeri yoktur. Bu uygulama, çatalda doğrudan durmak kadar tehlikelidir ve mevzuata aykırıdır.
Raf üstündeki ürünlere ulaşmak için ne kullanılmalı?
Düzenli erişim için sipariş toplama makinesi, dikey direkli personel yükseltici veya makaslı platform gibi insan kaldırmak üzere tasarlanmış ekipman kullanılır. Sık kullanılan ürünlerin alt raflara taşınması da yükseğe çıkma ihtiyacını azaltır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.