İçecek Dolum Hatlarında Cam Kırığı ve Gürültü

Dolum hattı iş güvenliği: akış ve tehlike haritası

Bir içecek dolum hattı, boş şişenin paletten alınmasından dolu kolinin paletlenmesine kadar birbirine konveyörle bağlı makinelerden oluşur. Dolum hattı iş güvenliği için önce hattı istasyonlara bölmek ve her istasyonun kendine özgü tehlikesini görmek gerekir. Bursa ve çevre illerdeki meyve suyu, maden suyu ve gazlı içecek tesislerinde hat düzeni değişse de istasyonlar benzerdir.

İstasyon	Başlıca tehlike	Örnek önlem
Palet boşaltma	Düşen şişe ve kasa, forklift trafiği	Yaya yolu ayrımı, katman tutucu
Şişe yıkama	Sıcak kostik çözelti, buhar, kırık cam	Kapalı gövde, kilitli kapaklar, göz duşu
Şişe dolum makinesi ve kapama	Şişe patlaması, döner parçalar, CO₂	Şeffaf ve kilitli koruyucu, kesilmeye dayanıklı eldiven
Pastörizasyon	Sıcak su ve buhar, kayma	Yalıtım, drenaj, kaymaz zemin
Etiketleme	Sıcak tutkal, kesici bıçak	Bıçak koruyucusu, enerji kesme
Kolileme ve shrink	Sıcak tünel, sıkışma	Kilitli kapaklar, tünel çevresinde mesafe
Konveyörler	Sıkışma, yüksek gürültü	Koruyucu, hız senkronizasyonu

Bu tabloyu kendi hattınızın akış şemasıyla eşleştirin. Risk değerlendirmesinde “dolum bölümü” başlığı altında tek satır yerine istasyon bazlı satırlar yazmak, önlemlerin kime ve nereye ait olduğunu netleştirir.

Cam şişe patlaması ve cam kırığı yaralanması

Gazlı içeceklerde şişe, dolum sırasında ve kapamadan sonra basınç altındadır. Çizik veya kusurlu bir şişe, yıkama ve pastörizasyonda yaşanan ani sıcaklık değişimi ya da yanlış ayarlanmış bir dolum valfi şişenin patlamasına yol açabilir. Patlayan şişenin parçaları yüksek hızla saçılır; cam kırığı yaralanma riski en çok göz, yüz, el ve ön kolda yoğunlaşır.

Önlemler şu sırayla ele alınır:

Koruyucu muhafaza: Dolum ve kapama makinesi şeffaf, darbeye dayanıklı panellerle kapatılır. Kapaklar kilitli (interlock) olur; kapak açılınca makine durur. Kapakları bant veya tel ile köprülemek, hattaki en tehlikeli alışkanlıktır.
Şişe kalitesi: Hasarlı şişeler hatta girmeden ayıklanır; yıkama ve pastörizasyondaki sıcaklık geçişleri üretici değerlerine göre ayarlanır.
Kişisel koruyucular: Muhafaza açıkken yapılan her işte yüz siperi ve kesilmeye dayanıklı eldiven kullanılır. Seçim için koruyucu gözlük ve yüz siperi ile iş eldiveni seçimi yazılarımıza bakın.
Kırık camın toplanması: Cam asla çıplak elle toplanmaz. Fırça, faraş ve uzun saplı aparatlar kullanılır; kırık cam ağzı kapalı, delinmeye dayanıklı bir kaba konur.

Konveyör sıkışması: çalışan hatta elle müdahale

Şişeler konveyör geçişlerinde, yıldız tekerleklerde ve biriktirme masalarında sık sık devrilir veya sıkışır. Operatörün refleksi, hattı durdurmadan elini uzatıp şişeyi düzeltmektir. Konveyör sıkışma kazaları çoğunlukla bu birkaç saniyelik müdahalede, zincir ile dişli arasındaki veya yıldız tekerlek ile kılavuz arasındaki sıkışma noktasında yaşanır.

Sıkışma noktalarını koruyun. Zincir dönüş noktaları, dişli ve transfer plakaları sabit koruyucularla kapatılır.
Kısa müdahaleyi tanımlayın. Devrilen şişeyi kaldırmak gibi sık ve kısa işler için hattın nasıl güvenli konuma alınacağı (yerel durdurma, uzun saplı aparat) talimatla belirlenir.
Uzun müdahalede enerji kesin. Format değişimi, yıldız ve kılavuz değişimi veya zincir bakımında kilitleme ve etiketleme uygulanır.
Acil durdurmayı erişilebilir tutun. Hat boyunca acil durdurma butonları veya çekme halatları operatörün kolayca ulaşacağı yerdedir ve vardiya başında denenir.

Konveyörlerin genel önlemleri için konveyör güvenliği yazımıza bakabilirsiniz. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III’e göre konveyörler, standartlarda daha kısa bir süre belirtilmemişse yılda bir periyodik kontrole tabidir.

Dolum hattı gürültüsü

Cam şişe hatlarında dolum hattı gürültü düzeyinin başlıca kaynağı, şişelerin konveyörde ve biriktirme masalarında birbirine çarpmasıdır. Buna hava bıçakları, vakum pompaları, kompresörler ve shrink tüneli fanları eklenir.

Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik üç değer tanımlar:

Değer	Düzey	Sonuç
En düşük maruziyet eylem değeri	80 dB(A)	Kulak koruyucu çalışanın kullanımına sunulur
En yüksek maruziyet eylem değeri	85 dB(A)	Kulak koruyucu kullanımı zorunlu, işitme testi yapılır
Maruziyet sınır değeri	87 dB(A)	Kulak koruyucunun etkisi dahil aşılamaz

Maruziyetin doğru belirlenmesi için gürültü ölçümünü yetkili laboratuvarlarla planlarız; ölçüm noktaları istasyon bazında seçilmelidir. Önlemler kaynakta başlar:

Biriktirmeyi azaltın: Makineler arasındaki hız senkronizasyonu iyileştirildiğinde şişeler daha az birikir ve daha az çarpışır.
Çarpma yüzeylerini yumuşatın: Kılavuz raylarında plastik kaplama, yumuşak geçiş plakaları.
Hava kaynaklı gürültüyü kısın: Hava bıçaklarında susturuculu nozul, gereksiz açık kalan üflemelerin kapatılması.
Gürültülü ekipmanı ayırın: Kompresör ve vakum pompalarını ayrı odaya alın.

Ayrıntılı yöntemler için gürültüyü kaynağında azaltma yazımıza, doğru koruyucu seçimi için kulak koruyucu seçimi yazımıza bakın.

Islak zemin, kimyasal temizlik ve CO₂

Dolum salonunun zemini neredeyse her zaman ıslaktır. Kayma ve düşme riskine karşı eğimli zemin ve yeterli drenaj, kaymaz zemin kaplaması, kaymaya dayanıklı tabanlı iş ayakkabısı ve dökülen ürünün hemen temizlenmesi birlikte uygulanır. Konunun ayrıntıları kayma, takılma ve düşmeyi önleme yazımızda.

Hatların yerinde temizliğinde (CIP) sıcak kostik ve asit çözeltileri kullanılır. Çözelti hazırlanırken, hortum bağlanırken ve numune alınırken sıçrama riski vardır. Güvenlik bilgi formundaki kişisel koruyucular (yüz siperi, kimyasal eldiven, önlük) kullanılır; göz duşu ve vücut duşu kimyasal alana yakın ve çalışır durumda tutulur. Asit ve kostik birbirine ve klorlu dezenfektanlara karıştırılmaz.

Gazlı içecek hatlarında karbondioksit, karbonatörde ve dolum makinesinde kullanılır. CO₂ havadan ağırdır ve sızıntıda çukur, kanal ve kapalı odalarda birikebilir. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-1’de karbondioksit için 8 saatlik sınır değer 5000 ppm’dir. CO₂ tankı ve dolum alanının alçak noktalarına sabit dedektör kurulması ve sızıntı hâlinde tahliye talimatı yazılması gerekir. Basınçlı gaz tankları, Ek-III’e göre standartlarda daha kısa süre yoksa yılda bir periyodik kontrole tabidir.

Sağlık gözetimi ve hat başında eğitim

Gürültü ölçümünde günlük maruziyetin 85 dB(A)’ya ulaştığı istasyonlarda çalışanlara işitme testi yapılır; 80 dB(A) üzerinde de işyeri hekiminin değerlendirmesiyle yaptırılabilir. İlk test, işe giriş muayenesinde referans olarak alınmalıdır; sonraki testler bu referansla karşılaştırıldığında erken işitme kaybı fark edilir. Sonuçların yorumu için odyometri işitme testi yazımıza bakabilirsiniz. Sıcak kostik ve asitle çalışan temizlik personelinde cilt ve göz şikâyetleri, kesik ve küçük cam yaralanmaları da muayenelerde ve ilk yardım kayıtlarında izlenir.

Dolum hattına yeni başlayan çalışan, ilk gün hat başında uygulamalı işe başlama eğitimi alır. Bu eğitimde kırık cam prosedürü, acil durdurma butonlarının yeri, kapak kilitlerinin neden köprülenmemesi gerektiği ve kısa müdahalenin nasıl yapılacağı gösterilerek ve yaptırılarak anlatılır. Göze cam veya kimyasal kaçması hâlinde ilk müdahaleyi bütün hat çalışanları bilmelidir; bunun için göze kimyasal sıçraması ve yabancı cisimde ilkyardım yazımızı hat panosunda kullanabilirsiniz. Mevsimsel üretim artışında hatta geçici olarak çalışan personel de bu eğitimden muaf değildir.

Vardiya başı kontrol listesi

Operatör ve vardiya amiri için kısa bir liste, sorunların üretim başlamadan görülmesini sağlar:

Dolum ve kapama makinesi kapakları kapalı, kilit düzenekleri çalışıyor mu?
Acil durdurma butonları ve çekme halatları denendi mi?
Kırık cam toplama aparatları ve kapalı atık kabı yerinde mi?
Yüz siperi, kesilmeye dayanıklı eldiven ve kulak koruyucular yeterli mi?
Zemin drenajları açık, dökülen ürün temizlendi mi?
Göz duşu çalışıyor, CO₂ dedektörü arıza vermiyor mu?
Önceki vardiyadan devreden arıza veya bakım kaydı var mı?

İş güvenliği uzmanlığı ve risk değerlendirmesi hizmetlerimizde dolum hattını istasyon bazında değerlendirir, gürültü ölçümünü yetkili laboratuvarlarla planlar ve sonuçları önlem planına işleriz. Gıda sektörünün diğer riskleri için gıda sayfamıza, periyodik kontrol ve muayene tarihleri için İSG takvimi aracımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Dolum hattında kulak koruyucu ne zaman zorunlu?

Günlük maruziyet 85 dB(A) en yüksek maruziyet eylem değerine ulaştığında kulak koruyucu kullanımı zorunludur ve işitme testi yapılır. 80 dB(A) üzerinde koruyucu çalışanın kullanımına sunulur.

Kırık camı kim ve nasıl toplamalı?

Prosedürde tanımlı ve eğitilmiş çalışanlar toplamalıdır. Hat durdurulur, enerji kesilir, cam fırça ve faraşla toplanıp delinmeye dayanıklı kapalı kaba konur. Çıplak elle toplama yapılmaz.

PET şişe hatlarında da aynı riskler var mı?

Cam patlaması ve cam kırığı riski PET hatlarında belirgin biçimde azalır. Konveyör sıkışması, gürültü, ıslak zemin, kimyasal temizlik ve CO₂ riskleri ise büyük ölçüde aynı kalır.

Dolum makinesinin koruyucu kapağı üretim sırasında açılabilir mi?

Hayır. Kapak açıldığında makinenin durması gerekir. Ayar veya müdahale gerekiyorsa makine güvenli konuma alınır; kilit düzeneğini köprülemek yasaklanmalı ve denetlenmelidir.