İş Güvenliği Analizi (İGA) Nasıl Yapılır?

İş güvenliği analizi neden gerekir?

Bir fabrikanın risk değerlendirmesinde “konveyör: sıkışma, ezilme” satırı vardır ve önlemleri bellidir: koruyucular, acil durdurma, eğitim. Ama yılda bir kez yapılan bir redüktör değişimi, bu satırın anlattığından çok farklı bir iştir: Koruyucular sökülür, ekipman yüksekte durur, 80 kiloluk bir parça indirilir, sıcak yağ boşaltılır. Bu işin tehlikeleri, normal üretimin tehlikeleri değildir.

İş güvenliği analizi (İGA), işte bu boşluğu doldurur. İngilizce kaynaklarda job safety analysis (JSA) veya iş tehlike analizi olarak geçen yöntem, tek bir işi sırasıyla adımlarına böler ve her adım için “burada ne ters gidebilir, bunu nasıl önleriz?” sorusunu sorar. Sonuç, o işe özel, görev bazlı bir risk analizidir.

Mevzuattaki yeri

Mevzuatta “iş güvenliği analizi” adıyla bir belge tanımlanmaz. Ancak İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği iki noktada İGA’ya zemin hazırlar:

md. 8/3-ç: Tehlikeler belirlenirken “bakım ve onarım işleri de dahil” işyerinde yürütülecek her türlü faaliyetteki çalışma usulleri, vardiya düzeni, ekip çalışması ve nezaret sistemi gibi faktörlerden kaynaklanabilecek tehlikeler dikkate alınır.
md. 9/2: Riskler, işletmenin özelliklerine ve risklerin niteliğine göre seçilen yöntemlerden biri veya birkaçı bir arada kullanılarak analiz edilir. Yönetmelik belirli bir yöntemi zorunlu tutmaz.

Yani bakım ve onarım işlerinin tehlikelerini belirleme yükümlülüğü vardır; İGA bu yükümlülüğü görev düzeyinde yerine getirmenin pratik bir yoludur. Risk değerlendirmesinin genel adımları için risk değerlendirmesi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.

İGA ile risk değerlendirmesi arasındaki fark

	Risk değerlendirmesi	İş güvenliği analizi
Kapsam	İşyerinin tamamı, bölümler, ekipmanlar	Tek bir iş veya görev
Bakış açısı	“Bu bölümde hangi tehlikeler var?”	“Bu işi yaparken her adımda ne olabilir?”
Ne zaman?	Kuruluşta, 2/4/6 yılda bir ve değişikliklerde	Rutin dışı, ilk kez veya nadiren yapılan işten önce
Kim hazırlar?	Yönetmelikteki risk değerlendirmesi ekibi	Uzman ile işi yapacak teknisyenler ve sorumlu
Çıktı	Risk değerlendirmesi raporu ve eylem planı	Adım–tehlike–önlem tablosu, iş öncesi okunur
Puanlama	Seçilen yönteme göre (Fine-Kinney, L tipi matris vb.)	Genellikle puansız; isteğe bağlı basit derecelendirme

İki belge birbirini besler. İGA’da çıkan ve risk değerlendirmesinde olmayan bir tehlike, risk değerlendirmesine eklenir. Risk değerlendirmesinde “yüksek” çıkan bir bakım işi de İGA için iyi bir adaydır. Puanlama yöntemleri için Fine-Kinney yöntemi ve L tipi matris yazılarımıza bakabilirsiniz.

Hangi işler için İGA hazırlanır?

Her iş için İGA yazmak gereksizdir ve bir süre sonra kimse okumaz. Şu işleri önceliklendirin:

Rutin dışı bakım ve onarım: Redüktör, motor, rulman değişimi; kalıp tamiri; tank içi temizlik.
İlk kez veya çok seyrek yapılan işler: Yeni bir makinenin devreye alınması, yıllık genel bakım duruşu.
İş izni gerektiren işler: Sıcak çalışma, kapalı alan, yüksekte çalışma, enerji izolasyonu gerektiren işler. İzin sistemi için iş izin sistemi yazımıza bakın.
Kaza veya ramak kala yaşanmış işler: Aynı işin bir sonraki uygulamasından önce.
Yüklenicilere yaptırılan işler: Yüklenicinin kendi İGA’sını sunması istenir ve işyeri koşullarıyla karşılaştırılır.
Yöntemi değişen işler: Yeni bir alet, kaldırma ekipmanı veya farklı bir ekip.

İGA formu: hangi alanlar olmalı?

Basit bir İGA formu bir sayfaya sığar. Başlık bölümünde şunlar bulunur:

İşin adı, yeri ve ekipmanın envanter numarası
Analiz tarihi, hazırlayan ekip ve onaylayan sorumlu
Gerekli izinler (sıcak çalışma, yüksekte çalışma, LOTO vb.)
Gerekli ekipman ve aletler, KKD listesi
Gerekli yetkinlik ve belgeler (elektrik yetkisi, vinç operatörlüğü, mesleki eğitim belgesi)
Acil durumda ne yapılacağı ve kime haber verileceği

Gövde ise dört sütunlu bir tablodur: iş adımı, tehlike, önlem, sorumlu. Adımlar fiille başlar (“sök”, “indir”, “boşalt”) ve 5 ile 10 arasında tutulur. Daha fazla adım çıkıyorsa iş iki analize bölünür.

Örnek: konveyör redüktörünün değiştirilmesi

Aşağıdaki örnek, bir otomotiv yan sanayi tesisinde yaklaşık 2,5 metre yükseklikte duran konveyör tahrik redüktörünün değiştirilmesi için hazırlanmış bir İGA’dır. Redüktörün yaklaşık 80 kg olduğu kabul edilmiştir.

Adım	Tehlike	Önlem	Sorumlu
1. Alanı hazırla, iş iznini al	Üretim çalışanlarının alana girmesi	Alan şeritle kapatılır, iş izni ve ekip listesi asılır	Bakım şefi
2. Enerjiyi kes ve kilitle	Konveyörün beklenmedik çalışması; gerilmiş bant veya zincirin boşalması; eğimli bantta yükün kayması	Elektrik ve varsa pnömatik enerji LOTO ile kesilir, her teknisyen kendi kilidini takar, çalıştırma denemesiyle sıfır enerji doğrulanır, bant gerginliği alınır	Her teknisyen
3. Redüktöre eriş	Yüksekten düşme	Korkuluklu seyyar iş platformu kullanılır; konveyör şasesine çıkılmaz	Ekip lideri
4. Yağı boşalt	Sıcak yağ yanığı, kayma, çevre kirliliği	Ekipmanın soğuması beklenir, damlama tavası ve emici ped kullanılır, atık yağ etiketli kapta toplanır	Teknisyen
5. Kaplin ve bağlantı cıvatalarını sök	El aletinden kayma, parmak ezilmesi, redüktörün beklenmedik hareketi	Redüktör sökülmeden önce sapanla askıya alınır, uygun boyda lokma kullanılır	Teknisyen
6. Redüktörü indir	Yük düşmesi, sırt yaralanması	Zincirli palanga ve kontrollü sapan kullanılır, ankraj noktasının taşıma kapasitesi bilinir, yükün altında kimse durmaz, elle kaldırılmaz	Ekip lideri
7. Yeni redüktörü yerleştir ve hizala	Elin parça ile şase arasında sıkışması	Hizalama aparatı ve levye kullanılır, parmaklar delik hizasına sokulmaz	Teknisyen
8. Koruyucuları tak, yağ doldur	Koruyucusuz devreye alma	Koruyucular takılmadan kilitler sökülmez; kontrol listesi imzalanır	Bakım şefi
9. Kilitleri kaldır, deneme çalıştır	Alanda kalan kişi veya alet	Alan sayılarak boşaltılır, kilitler sahipleri tarafından sökülür, deneme kısa süreli yapılır	Bakım şefi
10. Alanı temizle, izni kapat	Yağlı zeminde kayma	Zemin temizlenir, atıklar kaldırılır, iş izni kapatılır	Ekip lideri

Bu tabloda iki nokta öne çıkar. Birincisi, en ciddi riskler “redüktörü değiştirmek” işinin kendisinde değil, enerji kesme ve indirme adımlarındadır; genel risk değerlendirmesinde bu ayrım görünmez. İkincisi, sapan ve palanganın ankraj noktası bir hesap gerektirir; bu bilgi işe başlamadan önce bilinmelidir. Enerji kesme adımlarının ayrıntısı için LOTO prosedürü, konveyöre özgü riskler için konveyör güvenliği yazımıza bakın.

Adım adım İGA hazırlama

İşi seçin. Yukarıdaki önceliklere göre bir iş belirleyin.
Ekibi kurun. Uzman, işi yapacak teknisyenler ve bakım sorumlusu. İşi en iyi bilen, onu yapan kişidir.
İşi gözlemleyin veya adım adım anlatın. Daha önce yapıldıysa ekibe nasıl yapıldığını anlattırın; ilk kez yapılıyorsa kılavuz üzerinden sırayı çıkarın.
Her adım için tehlikeyi sorun. Düşme, sıkışma, çarpma, enerji, sıcak yüzey, kimyasal, yük, ergonomi; ayrıca adımın başka çalışanları nasıl etkileyeceği.
Önlemi kontrol hiyerarşisine göre seçin. Önce tehlikeyi ortadan kaldıran veya azaltan önlem, en son KKD. Sıra için kontrol hiyerarşisi yazımıza bakın.
İş öncesinde ekiple okuyun. İGA, işin başında kısa bir toplantıda okunur ve ekip imzalar. Bu toplantı için iş başı konuşması yöntemini kullanabilirsiniz.
İş bitince gözden geçirin. Sahada beklenmeyen bir durum çıktıysa analiz güncellenir ve bir sonraki uygulamaya hazır tutulur.

Sık yapılan hatalar

Adımları çok genel yazmak. “Bakım yapılır” bir adım değildir; “kaplin cıvatalarını sök” bir adımdır.
Masa başında hazırlamak. İşi yapan teknisyenin katılmadığı İGA, sahadaki gerçek sırayı kaçırır.
Her tehlikenin karşısına “KKD kullanılacak” yazmak. Bu, analizin yapılmadığını gösterir.
Analizi dosyada bırakmak. İş başında okunmayan İGA, kimsenin davranışını değiştirmez.
Risk değerlendirmesine geri bildirim yapmamak. İGA’da çıkan yeni tehlikeler ana belgeye işlenmezse bir sonraki değerlendirmede kaybolur.

Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde, özellikle otomotiv yan sanayi tesislerinin bakım duruşlarında, rutin dışı işler için İGA’ları bakım ekipleriyle birlikte hazırlıyor ve risk değerlendirmesi raporuna bağlıyoruz; bu çalışma iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin parçasıdır. Yıllık bakım duruşlarını ve İGA gözden geçirme tarihlerini İSG takvimi aracımızla planlayabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

İş güvenliği analizi zorunlu mu?

Mevzuatta “İGA” adıyla zorunlu bir belge yoktur. Ancak Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, bakım ve onarım işleri dahil her faaliyetteki tehlikelerin belirlenmesini ister; rutin dışı işlerde bu yükümlülüğü karşılamanın en pratik yolu görev bazlı bir analizdir.

İGA ile risk değerlendirmesi aynı şey mi?

Hayır. Risk değerlendirmesi işyerinin tamamına bakar ve belirli sürelerde yenilenir. İGA tek bir işi adımlarına böler ve o işten önce hazırlanır. İGA’da çıkan yeni tehlikeler risk değerlendirmesine eklenir.

Job safety analysis ile iş tehlike analizi farklı mı?

Aynı yöntemi anlatan farklı adlardır. Türkçede iş güvenliği analizi, iş tehlike analizi veya görev bazlı risk analizi olarak kullanılır; özü, işi adımlara bölüp her adımın tehlikesini ve önlemini yazmaktır.

İGA formunu kim imzalar?

Hazırlayan ekip (uzman ve işi yapacak teknisyenler) ile işi onaylayan sorumlu imzalar. İş başında form ekiple okunduktan sonra ekip üyelerinin de imzası alınır.