Kısaca
Bir iş kazasının muhasebede görünen kalemleri genellikle tazminat, SGK rücu talebi ve idari para cezasıdır. Hat duruşu, hurda, fazla mesai, ikame personel, yeniden eğitim ve yönetici zamanı gibi dolaylı maliyetler ise başka hesaplara dağılır ve kayıtlara kaza maliyeti olarak geçmez. Bu kalemleri işletmenin kendi üretim, bordro ve bakım verisiyle saat ve adet olarak toplamak, İSG yatırımlarına gerçekçi bir karar zemini sağlar.
İş kazası maliyeti neden eksik hesaplanır?
Salı sabahı sevkiyat alanında bir forklift, palet arkasından çıkan çalışanın ayağına çarpıyor. Çalışan hastaneye götürülüyor, üç hafta raporlu kalıyor. Ay sonunda yönetim toplantısında kaza konuşulurken masaya gelen tek rakam, avukatın olası tazminat tahminidir. Oysa aynı gün hat iki saat durmuş, bir müşteri sevkiyatı ertesi güne kaymış, raporlu çalışanın yerini üç hafta boyunca fazla mesai kapatmış, bir yönetici ve iki uzman günlerini kaza incelemesine ayırmıştır. Bunların hiçbiri iş kazası maliyeti olarak kaydedilmez.
Sorun kötü niyet değil, muhasebe yapısıdır. Fazla mesai bordroya, hurda kalite raporuna, onarım bakım bütçesine, geç sevkiyat müşteri ilişkilerine yazılır. Kazayla bağlantıyı kuran bir kayıt olmadığı için işletme, kazanın kendisine ne kadara mal olduğunu hiçbir zaman göremez. Bu yazı, o bağlantıyı kurmak için kullanabileceğiniz basit bir yöntem öneriyor.
Buzdağı modeli: görünen ve görünmeyen kalemler
İSG literatüründe buzdağı modeli, kaza maliyetinin su üstünde kalan doğrudan kısmı ile su altında kalan dolaylı kısmını anlatmak için kullanılır. 1930’larda H. W. Heinrich, dolaylı maliyetlerin doğrudan maliyetlerin yaklaşık dört katı olduğunu öne sürmüştü; sonraki çalışmalar bu oranın sektöre, kazanın türüne ve işletmenin yapısına göre çok değiştiğini gösterdi. Bu yüzden sabit bir oranla çarpmak yerine kendi kalemlerinizi saymanız gerekir.
| Kalem | Türü | Muhasebede nereye düşer? |
|---|---|---|
| SGK rücu talebi, tazminat, avukat ve bilirkişi giderleri | Doğrudan | Hukuk ve dava giderleri |
| İdari para cezaları | Doğrudan | Ceza ve gecikme giderleri |
| Hat duruşu ve kayıp üretim | Dolaylı | Üretim verimliliği raporu |
| Hurda ve yeniden işleme | Dolaylı | Kalite maliyetleri |
| Ekipman, ürün veya bina hasarı | Dolaylı | Bakım ve onarım bütçesi |
| Fazla mesai ve ikame personel | Dolaylı | Bordro |
| Yeni çalışanın eğitimi ve alışma süresi | Dolaylı | İnsan kaynakları ve eğitim |
| Kaza incelemesi ve yönetici zamanı | Dolaylı | Hiçbir yere (görünmez) |
| Müşteri teslim gecikmesi ve itibar | Dolaylı | Satış ve müşteri ilişkileri |
SGK’nın çalışana yaptığı tedavi ve ödemeler ilk bakışta işletmeyi ilgilendirmiyor gibi görünür. Ancak işverenin kusuru varsa bu ödemeler 5510 sayılı Kanun md. 21 uyarınca rücu yoluyla işverene döner; kalıcı iş göremezlik veya ölüm hâlinde bu kalem çok büyüyebilir. Ayrıntılar için iş kazası rücu davası yazımıza bakın.
İş kazası dolaylı maliyetler: veriyi nereden alırsınız?
İş kazası dolaylı maliyetler için yeni bir sistem kurmanız gerekmez; veriler zaten işletmenin başka kayıtlarındadır. Yapılması gereken, kaza numarasıyla bu kayıtları birbirine bağlamaktır.
| Dolaylı kalem | Veri kaynağı | Ölçü birimi |
|---|---|---|
| Hat duruşu | Üretim takip sistemi veya vardiya raporu | Saat |
| Kayıp üretim | Planlanan ve gerçekleşen üretim farkı | Adet |
| Hurda ve yeniden işleme | Kalite kayıtları | Adet veya kg |
| Ekipman onarımı | Bakım iş emri | Saat + yedek parça |
| Fazla mesai | Bordro ve puantaj | Kişi-saat |
| İkame personel | Geçici görevlendirme kayıtları | Kişi-gün |
| Kaza incelemesi | İnceleme ekibinin toplantı kayıtları | Kişi-saat |
| Yeniden eğitim | Eğitim katılım tutanakları | Kişi-saat |
| Müşteri etkisi | Sevkiyat ve şikâyet kayıtları | Geciken sipariş sayısı |
Her kalemi işletmenin kendi birim maliyetiyle çarparsınız: hattın saatlik katkı payı, ortalama saatlik işçilik maliyeti, parça başı hurda maliyeti. Bu birim maliyetleri muhasebe ve üretim planlama zaten bilir; İSG ekibinin işi miktarları toplamaktır.
Örnek hesap: forklift kazasının dolaylı kalemleri
Girişteki forklift kazası için miktarları saat ve adet olarak toplayalım. Rakamlar örnektir; kendi kazalarınızda kendi kayıtlarınızı kullanın.
| Kalem | Miktar | Hesap |
|---|---|---|
| Sevkiyat alanında iş durması | 2 saat × 6 çalışan | 12 kişi-saat |
| Geciken sevkiyat için ek yükleme | 1 vardiya fazla mesai × 3 çalışan × 3 saat | 9 kişi-saat |
| Raporlu çalışanın yerini kapatma | 15 iş günü × 2 saat fazla mesai | 30 kişi-saat |
| Kaza incelemesi ve kök neden analizi | 4 kişi × 3 saat | 12 kişi-saat |
| Yönetim toplantıları ve yazışmalar | 3 yönetici × 2 saat | 6 kişi-saat |
| Forkliftin kontrolü ve onarımı | Bakım iş emri | 4 saat + parça |
| Düzeltici faaliyet eğitimi | 20 forklift operatörü ve yaya × 1 saat | 20 kişi-saat |
| Hasarlı ürün | Düşen paletteki ürün | Adet olarak kalite kaydından |
Bu tek kaza, kimsenin “maliyet” olarak not etmediği yaklaşık 89 kişi-saatlik işgücü, 4 saatlik bakım ve hasarlı ürün üretmiştir. Bu satırları kendi saatlik maliyetinizle çarptığınızda, olası tazminat tahmininin yanında ikinci bir sütun oluşur. Fazla mesainin normal saatten daha yüksek ücretlendirildiğini de hesaba katın.
Yasal kalemler: cezalar da doğrudan maliyettir
Kazadan sonra yapılan denetimde yalnızca kazaya neden olan eksiklik değil, işyerinin genel durumu da incelenir. 2026 yılı için geçerli bazı idari para cezası temel tutarları şöyledir:
- Kazayı süresinde SGK’ya bildirmemek: 44.443 TL. 6331 sayılı Kanun md. 14/2’ye göre iş kazası, kazadan sonraki 3 iş günü içinde bildirilir.
- Kaza ve meslek hastalığı kayıtlarını tutmamak: 33.326 TL.
- Risk değerlendirmesi yapmamak: 66.725 TL; aykırılık sürdükçe her ay 100.119 TL.
- Çalışana İSG eğitimi vermemek: çalışan başına 8.980 TL.
Çalışan başına hesaplananlar dışındaki tutarlar, işyerinin çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre md. 26/3 uyarınca artırılır. İşletmenize göre hesap için İSG idari para cezaları aracımızı kullanabilirsiniz. Kaza sonrasında atılacak adımları iş kazası sonrası yapılacaklar yazımızda sıraladık.
İSG yatırım getirisi nasıl hesaplanır?
Dolaylı maliyetleri ölçmeye başladığınızda İSG yatırım getirisi sorusuna da veriye dayalı cevap verebilirsiniz. Basit bir yaklaşım şöyledir:
- Tekrarlayan kaza türünü seçin. Örneğin son üç yılda sevkiyat alanında yaşanan forklift-yaya temasları.
- Bir olayın ortalama maliyetini çıkarın. Doğrudan kalemler ile yukarıdaki tablodaki dolaylı kalemlerin toplamı.
- Yıllık beklenen kaybı bulun. Ortalama maliyet × yılda beklenen olay sayısı. Olay sayısında kazaları ve ramak kalaları birlikte değerlendirin.
- Önlemin maliyetini yazın. Yaya yolu ayrımı, bariyer, forklift hız sınırlayıcı, uyarı ışığı gibi yatırımların kurulum ve yıllık işletme maliyeti.
- Karşılaştırın. Önlemin olay sayısını ne kadar azaltacağını gerçekçi tahmin edin; yatırım getirisi = (önlenen yıllık kayıp − yıllık önlem maliyeti) ÷ önlem maliyeti.
Bu hesap kusursuz değildir; önlenen bir ölümlü kazanın ya da kalıcı sakatlığın insani bedeli hiçbir tabloya sığmaz. Ama yönetime “bu önlemi alalım” yerine “bu önlem, son üç yılda bu alanda kaybettiğimiz şu kadar kişi-saati önler” demek, kararı hızlandırır. Önlem önceliğinde kontrol hiyerarşisi yine esas alınmalıdır.
Kaza maliyet kaydı nasıl kurulur?
İş kazası işletmeye etkisi ancak düzenli kayıtla görünür hâle gelir. Kaza bildirim formunuza bir “maliyet eki” ekleyin ve şu alanları doldurun:
- Kaza numarası, tarihi, bölümü ve olay türü,
- Hat veya bölüm duruş süresi ve etkilenen çalışan sayısı,
- Kayıp üretim ve hurda miktarı,
- Onarım iş emri numarası ve süresi,
- Kayıp iş günü ve bu süre boyunca yapılan fazla mesai veya ikame görevlendirme,
- İnceleme, toplantı ve eğitim için harcanan kişi-saat,
- Müşteri ve sevkiyat etkisi.
Formu iş güvenliği uzmanı başlatır; üretim, bakım ve insan kaynakları kendi satırlarını kaza tarihinden sonraki birkaç hafta içinde tamamlar. Yılda bir bu ekleri toplayıp kaza sıklık ve ağırlık oranlarıyla birlikte yönetime sunun; İSG performans göstergeleri setinize “kaza başına kişi-saat kaybı” gibi bir gösterge ekleyin.
İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde kaza incelemesini kök neden analiziyle yürütür, maliyet ekinin doldurulması için üretim ve insan kaynakları birimleriyle birlikte çalışırız. Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde bu kayıt, İSG bütçesinin savunulmasında en işe yarayan belge olur.
Sık Sorulan Sorular
Dolaylı maliyet, doğrudan maliyetin kaç katıdır?
Sabit bir oran yoktur. Heinrich’in öne sürdüğü dört kat oranından sonra yapılan çalışmalar, oranın sektöre ve kaza türüne göre çok değiştiğini gösterdi. Güvenilir sonuç için kendi kazalarınızın kalemlerini sayın.
SGK’nın çalışana yaptığı ödemeler işvereni bağlar mı?
Kaza işverenin kastı veya İSG mevzuatına aykırılığı sonucu olmuşsa bağlar. 5510 sayılı Kanun md. 21’e göre Kurum, yaptığı ve ileride yapacağı ödemeler ile bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerini, çalışanın işverenden isteyebileceği tutarla sınırlı olarak işverene ödettirir.
Hafif kazaların maliyetini hesaplamaya değer mi?
Değer. Hafif kazalar sayıca çoktur ve her biri hat duruşu, inceleme ve ilk yardım zamanı yaratır. Yıllık toplamda ağır bir kazanın dolaylı maliyetine yaklaşabilirler.
Ramak kala olayların maliyeti olur mu?
Çoğunlukla yalnızca kısa bir duruş ve inceleme zamanı doğururlar. Asıl değerleri, aynı olayın kazayla sonuçlanması hâlinde oluşacak maliyeti önceden gösterme fırsatı vermeleridir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.