Kısaca
SGK, iş kazası işverenin kastı veya İSG mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu olmuşsa, yaptığı ödemeleri ve bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerini işverene rücu eder (5510 md. 21). Tutar, sigortalının işverenden isteyebileceği miktarla sınırlıdır; bu yüzden işverenin kusur oranı belirleyicidir. Kusuru azaltan şey kaza sonrası savunma değil, kazadan önce uygulanmış ve belgelenmiş önlemlerdir.
İş kazası rücu davası nedir, işverene neden açılır?
İş kazası geçiren çalışanın tedavi giderlerini, iş göremezlik ödeneğini ve varsa sürekli iş göremezlik gelirini Sosyal Güvenlik Kurumu öder. Kaza işverenin İSG mevzuatına aykırı bir davranışından kaynaklandıysa SGK bu ödemeleri işverenden geri ister. İş kazası rücu davası, Kurumun bu alacak için işverene karşı açtığı davadır. Kazadan aylar, bazen yıllar sonra gelen bu talep, işletmeler için çoğu zaman idari para cezasından daha ağır bir mali yük oluşturur.
Rücu davasında sonucu belirleyen soru şudur: Kaza anında işveren, mevzuatın istediği önlemleri almış ve bunu belgeleyebiliyor muydu? Bu yazı, rücunun yasal şartlarını, tutarın nasıl sınırlandığını ve işveren kusur oranını düşüren belgeleri anlatır. Kaza sonrasındaki ilk adımlar için iş kazası sonrası ilk 72 saat yazımıza bakabilirsiniz.
5510 madde 21: rücunun şartları
Dayanak, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu md. 21’in birinci fıkrasıdır. Hükmün unsurları ayrı ayrı okunduğunda rücunun dört şartı ortaya çıkar:
- Bir iş kazası veya meslek hastalığı olmalıdır. Olayın 5510 md. 13’teki iş kazası tanımına girmesi gerekir; hangi olayların bu kapsama girdiğini iş kazası sayılan haller yazımızda anlattık.
- Olay, işverenin kastı veya İSG mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmiş olmalıdır. Risk değerlendirmesinde öngörülen önlemin alınmaması, eğitim verilmemesi, KKD sağlanmaması gibi eksiklikler bu kapsamdadır.
- Aykırılık ile kaza arasında bağ bulunmalıdır. Eksik bir belge, kazayla ilgisi yoksa tek başına rücu sebebi olmaz; ama denetimde ayrıca cezaya konu olabilir.
- Kurum bir ödeme yapmış veya gelir bağlamış olmalıdır. Rücu, Kurumun yaptığı ve ileride yapacağı ödemeler üzerinden hesaplanır.
Aynı maddede kusurdan bağımsız iki özel durum daha vardır. Kaza SGK’ya süresinde bildirilmezse, bildirim tarihine kadar ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir (md. 21/2). Sağlık raporu gereken bir işte raporsuz veya rapora aykırı olarak bünyece elverişli olmadığı işte çalıştırılan sigortalının hastalığında ödenen geçici iş göremezlik ödeneği de işverene ödettirilir (md. 21/3). Sigortalı hiç bildirilmeden çalıştırılmışsa md. 23 gereği masraflar ve gelirin ilk peşin sermaye değeri, md. 21’deki sorumluluk halleri aranmaksızın işverene ödettirilir.
Rücu tutarı nasıl hesaplanır?
Kanuna göre işverene ödettirilen tutar iki kalemden oluşur: Kurumca yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin, başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri. İlk peşin sermaye değeri, bağlanan gelirin ileride ödenecek toplamının bugünkü karşılığıdır; kalıcı bir maluliyet veya ölüm hâlinde rücu tutarını büyüten kalem budur.
| Kalem | Ne zaman doğar? | Rücu tutarına etkisi |
|---|---|---|
| Tedavi ve sağlık giderleri | Her kazada | Genellikle sınırlı |
| Geçici iş göremezlik ödeneği | Çalışan rapor aldığı sürece | Rapor süresi uzadıkça artar |
| Sürekli iş göremezlik geliri | Kalıcı meslekte kazanma gücü kaybında | İlk peşin sermaye değeri üzerinden yüksek tutar |
| Hak sahiplerine gelir | Ölümlü kazada | Genellikle en yüksek kalem |
Tutarın üst sınırı da kanunda yazılıdır: Rücu, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarla sınırlıdır. Çalışanın işverenden isteyebileceği tazminat işverenin kusuruyla orantılı olduğundan, işveren kusur oranı rücu tutarını doğrudan belirleyen değişkendir. Örneğin bilirkişi raporunda kusurun bir kısmı çalışana veya üçüncü bir kişiye verilirse, işverene düşen pay o ölçüde küçülür. Üçüncü kişinin kusuru için md. 21/4 ayrıca o kişiye rücu yolunu düzenler.
İşveren kusur oranı nasıl belirlenir?
Kusur oranı dava sürecinde, mahkemenin görevlendirdiği bilirkişilerce belirlenir. Bilirkişi, kazanın oluş şeklini ve işverenin İSG yükümlülüklerini karşılaştırır. Bu karşılaştırmada sorulan sorular hep aynıdır:
- Bu tehlike risk değerlendirmesinde tanımlanmış mıydı, önerilen önlem uygulanmış mıydı?
- Çalışan bu işi yapmak için eğitilmiş, gerekiyorsa mesleki eğitim belgesi ve işe uygunluk raporu alınmış mıydı?
- Gerekli KKD verilmiş, kullanımı denetlenmiş miydi?
- Makine veya ekipmanın periyodik kontrolü yapılmış, koruyucuları yerinde miydi?
- İş için yazılı talimat veya iş izni var mıydı, çalışana tebliğ edilmiş miydi?
- Çalışan kendi yükümlülüklerine (6331 md. 19) aykırı davrandı mı; koruyucuyu söktü mü, KKD’yi kullanmadı mı?
Son soru önemlidir: Çalışanın kusuru, işverenin kusur payını düşürebilir. Ama bilirkişi şunu da sorar: İşveren bu davranışı biliyor muydu, uyardı mı, denetledi mi? Yıllardır koruyucusu sökük çalışan bir makinede, “çalışan kendi söktü” savunması tek başına işvereni kurtarmaz; 6331 md. 4/1-b, alınan önlemlere uyulup uyulmadığını izleme ve denetleme yükümlülüğünü işverene verir.
Kusur oranını düşüren belgeler
Rücu davasında işverenin elindeki tek araç, kazadan önce oluşmuş kayıtlardır. Aşağıdaki tablo, bilirkişinin baktığı belgeleri ve sahada en sık görülen eksikleri gösterir:
| Belge | Neyi kanıtlar? | Sık görülen eksik |
|---|---|---|
| Risk değerlendirmesi | Tehlikenin bilindiğini ve önlemin planlandığını | Kazaya yol açan iş adımı hiç yazılmamış |
| Eğitim kayıtları ve sınavlar | Çalışanın riski bildiğini | İşe özgü riskler konusu yüz yüze verilmemiş |
| KKD zimmet tutanağı | Donanımın verildiğini | Değişim ve kullanım denetimi kaydı yok |
| Talimat ve tebliğ tutanağı | Güvenli yöntemin çalışana bildirildiğini | Talimat var, imzalı tebliğ yok |
| Periyodik kontrol raporları | Ekipmanın uygun olduğunu | Rapor süresi dolmuş veya uygunsuzluk kapanmamış |
| İşe uygunluk raporu | Çalışanın işe sağlık yönünden uygun olduğunu | Görev değiştiği hâlde yeni muayene yapılmamış |
| Onaylı defter | Tespitlerin işverene bildirildiğini ve kapatıldığını | Tespit yazılmış, aksiyon kaydı yok |
| Saha turu ve uyarı kayıtları | İşverenin denetim yaptığını | Sözlü uyarılar kayda geçmemiş |
Bu listeden çıkan sonuç basittir: Önlemin alınmış olması yetmez, alındığının tarihli ve imzalı bir izi olmalıdır. Sözlü yapılan eğitim, kayda geçmemiş saha uyarısı veya “herkes biliyor” denilen talimat, dava dosyasında yoktur. Belgelerin bir arada tutulması için İSG dosyası içeriği rehberimiz yol gösterir.
Kaza sonrasında dosyayı korumak
Kazadan sonraki ilk günlerde yapılanlar, bilirkişinin olayı nasıl okuyacağını belirler:
- Olay yerini koruyun ve fotoğraflayın. Makine, koruyucu, KKD ve zemin durumu, müdahale edilmeden önce kayda geçsin.
- Tutanak ve tanık ifadelerini aynı gün alın. Olayı görenlerin ifadeleri zaman geçtikçe değişir; yöntem için iş kazası tutanağı ve tanık ifadesi yazımıza bakın.
- Kazayı süresinde bildirin. 6331 md. 14/2’ye göre kaza, kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir; geç bildirim md. 21/2 nedeniyle ayrı bir mali yük doğurur. Adımlar için SGK iş kazası e-bildirimi yazımıza bakın.
- Mevcut belgeleri olduğu gibi dondurun. Kazayla ilgili eğitim, zimmet, talimat ve kontrol kayıtlarının o günkü hâlinin kopyasını alın.
- Kök nedeni inceleyin ve risk değerlendirmesini yenileyin. İş kazası, risk değerlendirmesinin süresinden bağımsız olarak yenilenmesini gerektirir.
Kazadan sonra geriye tarihli eğitim formu veya tutanak hazırlamak, savunmayı güçlendirmez; tespit edildiğinde işverenin bütün belgelerinin güvenilirliğini ortadan kaldırır. Eksik bir belge varsa bunu kabul edip önlemi bugünden başlatmak tek doğru yoldur.
OSGB ile çalışmak rücuyu ortadan kaldırır mı?
Hayır. 6331 sayılı Kanun md. 4/2, işyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınmasının işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını açıkça söyler. Rücu davasının muhatabı işverendir. OSGB’nin katkısı, tehlikeleri tespit edip yazılı bildirmek, risk değerlendirmesini ve eğitim kayıtlarını düzenli tutmak ve böylece işverenin elinde savunulabilir bir dosya oluşmasını sağlamaktır. Görev paylaşımı için OSGB ile çalışınca işverenin sorumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.
Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde iş güvenliği uzmanlığı hizmetimiz kapsamında tespitleri onaylı deftere işliyor ve kapanışlarını takip ediyoruz; risk değerlendirmesi çalışmalarında her önlemi uygulama kanıtıyla birlikte kayda geçiriyoruz. Örneğin bir metal ve makine atölyesinde pres koruyucusunun periyodik kontrol raporu, talimatı ve tebliğ tutanağı aynı dosyada durur. Rücudan ayrı olarak idari para cezalarının nasıl hesaplandığını İSG idari para cezaları aracımızla görebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
SGK rücu davası ne zaman açılır?
Kurum iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle ödeme yaptıktan ya da gelir bağladıktan sonra, olayın işverenin kastı veya İSG mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana geldiği kanaatine varırsa 5510 md. 21’e göre işverene rücu eder. Talep çoğu zaman kazadan aylar sonra gelir.
Çalışan da kusurluysa işveren tüm tutarı öder mi?
Hayır. Rücu, sigortalının işverenden isteyebileceği tutarla sınırlıdır ve bu tutar işverenin kusuruyla orantılıdır. Çalışana veya üçüncü kişiye kusur verilirse işverenin payı küçülür; ancak işverenin denetim yükümlülüğü nedeniyle kusurun tamamen çalışana yüklenmesi beklenmemelidir.
Kaçınılmazlık ilkesi ne demektir?
Mevzuatın gerektirdiği tüm önlemler alındığı hâlde önlenemeyecek bir olayda işverenin sorumluluğunun buna göre değerlendirilmesidir. Bu ilkeden yararlanmak, önlemlerin kazadan önce alındığını belgelerle göstermeye bağlıdır.
OSGB ile çalışan işverene rücu davası açılır mı?
Evet. 6331 md. 4/2’ye göre dışarıdan hizmet almak işverenin sorumluluğunu kaldırmaz. OSGB’nin yazılı tespitleri ve bunların kapatıldığını gösteren kayıtlar, işverenin kusur oranının değerlendirilmesinde önemli delillerdir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.