İşveren Vekilinin İSG Sorumluluğu

İşveren vekili kimdir?

Bir otomotiv yan sanayi fabrikasının sahibi İstanbul’da yaşıyor; Bursa’daki tesisi on yıldır bir fabrika müdürü yönetiyor. Uzmanın tespit ve önerilerini o okuyor, bütçeyi o kullanıyor, vardiya düzenini o kuruyor. Bir kaza sonrası soruşturmada ilk sorulan sorulardan biri şudur: Bu tesiste işveren adına karar veren kimdi? İşveren vekili kimdir sorusunun cevabı, unvandan çok fiilî yetkiye bakılarak verilir.

4857 sayılı İş Kanunu md. 2, işveren adına hareket eden ve işin, işyerinin ve işletmenin yönetiminde görev alan kimseleri işveren vekili olarak tanımlar. Aynı madde, işveren vekilinin bu sıfatla işçilere karşı işlem ve yükümlülüklerinden doğrudan işverenin sorumlu olduğunu ve Kanunda işveren için öngörülen her çeşit sorumluluğun işveren vekilleri hakkında da uygulanacağını söyler. İşveren vekilliği, kişinin kendi işçilik hak ve yükümlülüklerini de ortadan kaldırmaz.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu bu tanımı İSG’ye taşır: Kanun, işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine uygulanır (md. 2/1) ve işveren adına hareket eden, işin ve işyerinin yönetiminde görev alan işveren vekilleri, Kanunun uygulanması bakımından işveren sayılır (md. 3/2).

Uygulamada genel müdür, fabrika veya işletme müdürü, şantiye şefi ve kendi biriminin yönetiminde karar yetkisi olan üretim veya tesis müdürleri işveren vekili olabilir. Belirleyici olan, kişinin işin ve işyerinin yönetiminde gerçekten karar verip vermediğidir. Yalnızca unvanı “müdür” olan ama hiçbir harcama veya iş durdurma kararı veremeyen bir çalışanı işveren vekili saymak, hem ona haksızlık hem işletme için risktir.

İşveren vekili İSG sorumluluğu: üç boyut

İşveren vekili İSG sorumluluğu üç farklı alanda ortaya çıkar ve her birinin mantığı farklıdır.

Sorumluluk türü	Dayanak	Nasıl işler?
İSG yükümlülükleri	6331 md. 3/2, md. 4	İşveren vekili, işveren gibi tedbir almak, izlemek ve denetlemekle yükümlüdür
Cezai sorumluluk	Türk Ceza Kanunu md. 20, 22, 85, 89	Ceza sorumluluğu şahsidir; tüzel kişiye ceza verilmez. Kazada taksir, kişinin kendi kusuruna göre değerlendirilir
Özel suç hükmü	6331 md. 25/8	Durdurulan işte izinsiz çalışma yaptıran işveren veya işveren vekiline üç yıldan beş yıla kadar hapis cezası

Ceza hukukundaki iki ilke, işveren vekilinin konumunu anlamak için önemlidir. TCK md. 20’ye göre ceza sorumluluğu şahsidir ve tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz. Şirket bir anonim veya limited şirketse, ölümlü veya yaralanmalı bir kazada yargılananlar şirket değil, gerçek kişilerdir. TCK md. 22/5’e göre birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkes kendi kusurundan sorumludur. Bu yüzden soruşturmada işveren, işveren vekili, şantiye şefi, iş güvenliği uzmanı ve ustabaşının ne bildiği ve ne yaptığı ayrı ayrı incelenir. Bu sürecin nasıl işlediğini ölümlü iş kazasında süreç yazımızda anlattık.

Fabrika müdürü ve şantiye şefi: sorumluluk sahada nerede doğar?

Fabrika müdürü sorumluluğu çoğu zaman yazılı bir görev tanımından değil, günlük kararlardan doğar. İSG mevzuatı işveren vekiline birkaç yerde doğrudan rol verir:

İSG kurulu: Kurulu olan işyerlerinde kurulun başkanı işveren veya işveren vekilidir. Kurulun nasıl işlediği için İSG kurulu nasıl kurulur yazımıza bakın.
Risk değerlendirmesi ekibi: Ekipte işveren veya işveren vekili yer alır.
Uzman ve hekimin bildirimleri: Tespit ve öneriler işyerinde karar verme yetkisi olan kişiye ulaşır; bu kişi çoğunlukla işveren vekilidir. Kayıt düzeni için onaylı defter ve tespit-öneri yazımıza bakın.
Küçük işyerleri: 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde işveren veya işveren vekili, Bakanlığın ilan ettiği eğitimi tamamlayarak işe giriş ve periyodik muayeneler dışındaki İSG hizmetlerini kendisi yürütebilir.

İnşaatta tablo daha da açıktır. Şantiye Şefleri Hakkında Yönetmelik md. 8’e göre şantiye şefi, yapı müteahhidi adına mevzuatın öngördüğü her türlü tedbiri almak, uygulamak ve uygulatmakla sorumludur; görev aldığı işte iş sağlığı ve güvenliği için gerekli her türlü önlemi aldırma yetkisine sahiptir ve meydana gelen iş kazalarını 6331 sayılı Kanunda öngörüldüğü şekilde derhal bildirmek zorundadır. Aynı madde önemli bir dengeyi de kurar: Bu yetkinin yapı müteahhidi tarafından kullandırılmaması hâlinde şantiye şefi sorumlu tutulamaz. Yani sorumluluk, verilen ve kullanılabilen yetkiyle ölçülür.

İSG yetki devri yazılı olarak nasıl yapılır?

Mevzuat, İSG yetki devri için özel bir form öngörmez. Ancak bir kaza sonrasında kimin hangi yetkiye sahip olduğunu gösterecek tek şey belgedir; sözlü devir, ispatı en zor olan devirdir. İşveren vekili görevlendirme yazısında en az şunlar bulunmalıdır:

Kapsam: Hangi işyeri, bina, bölüm veya şantiye; birden fazla tesis varsa her biri ayrı ayrı.
Görev: İSG tedbirlerinin alınması, uygulatılması ve izlenmesi; uzman ve hekimin tespitlerinin değerlendirilmesi; kaza ve ramak kala olaylarının incelenmesi.
Yetki: Tehlikeli bir işi durdurma, çalışana talimat verme, disiplin sürecini başlatma ve İSG harcamalarında karar verme yetkisi; harcama yetkisinin üst sınırı ve bu sınırı aşan ihtiyaçlarda kime, ne sürede başvurulacağı.
Kaynak: Yıllık İSG bütçesi veya bütçe talebinin nasıl karara bağlanacağı.
Raporlama: İşverene hangi sıklıkla, hangi konularda rapor verileceği.
Başlangıç ve kabul: Görevin başlangıç tarihi, işveren ile işveren vekilinin imzası.

Devirden sonra işveren vekiline, mevzuattaki yükümlülükleri ve işyerinin İSG belgelerini (risk değerlendirmesi, acil durum planı, eğitim programı, periyodik kontrol takvimi) anlatan bir oryantasyon yapılmalıdır. Kâğıt üzerinde vekil atanıp karar ve harcama yetkisi işverende kalıyorsa, devir amacına ulaşmaz.

Yetki devri sorumluluğu ortadan kaldırır mı?

Hayır, dağıtır. Üç kural bunu gösterir:

4857 md. 2: İşveren vekilinin işlemlerinden işveren doğrudan sorumludur.
6331 md. 4/2: İşyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Bu ilke, OSGB ile çalışmak için de geçerlidir; ayrıntılar OSGB ile işveren sorumluluğu yazımızda.
TCK md. 22/5: Her failin cezası kusuruna göre ayrı ayrı belirlenir.

Bu yüzden işveren, işveren vekilini atadıktan sonra da 6331 md. 4/1’deki izleme ve denetleme yükümlülüğünü sürdürür: Kendisine gelen raporları okur, istenen kaynakları değerlendirir ve uzun süre kapanmayan önerileri sorar. İşverenin genel yükümlülükleri için işverenin İSG yükümlülükleri yazımıza bakın.

İşveren vekili için yıllık kontrol listesi

Görevlendirme yazım güncel mi, kapsamım ve yetkilerim yazılı mı?
Risk değerlendirmesi ve acil durum planının yenileme tarihleri geçmiş mi?
Uzman ve hekimin açık kalan tespit ve önerileri hangileri, neden kapanmadı?
Yıllık eğitim programı onaylandı mı, gerçekleşme oranı nedir?
Periyodik kontrollerde “uygun değil” raporu alan ekipman kullanımda mı?
İSG kurulu toplantıları düzenli yapılıyor ve kararları uygulanıyor mu?
Bu yıl yaşanan kazaların kök nedenleri giderildi mi?

Bu soruların çoğu bir denetimde de sorulur; hazırlık için iş müfettişi denetimine hazırlık yazımıza bakabilirsiniz. Aykırılıkların idari para cezası karşılıklarını İSG idari para cezaları aracımızla görebilirsiniz.

İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde tespit ve önerilerimizi işyerinizde karar yetkisi olan işveren vekiline yazılı olarak iletir, kapanma durumlarını düzenli raporlarız. Şantiyeler için inşaat sayfamıza da bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Her müdür işveren vekili midir?

Hayır. Belirleyici olan unvan değil, işin ve işyerinin yönetiminde işveren adına fiilen karar verip vermediğidir. Karar ve harcama yetkisi olmayan bir yönetici, unvanı ne olursa olsun işveren vekili sayılmayabilir.

İşveren vekili atanınca işverenin sorumluluğu biter mi?

Bitmez. 4857 md. 2’ye göre işveren vekilinin işlemlerinden işveren doğrudan sorumludur. İşveren, vekilini atadıktan sonra da izleme ve denetleme yükümlülüğünü sürdürür.

İşveren vekili de İSG eğitimi almak zorunda mı?

İşveren vekili çoğunlukla aynı zamanda iş sözleşmesiyle çalışan bir işçidir ve bu yönüyle temel İSG eğitiminin kapsamındadır. 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde hizmeti kendisi yürütecekse Bakanlığın ilan ettiği eğitimi tamamlaması gerekir.

Yetki verilmeden sorumluluk yüklenebilir mi?

Sorumluluk, kullanılabilen yetkiyle ölçülür. Şantiye Şefleri Hakkında Yönetmelik bunu açıkça yazar: Müteahhit, şantiye şefinin İSG önlemi aldırma yetkisini kullandırmazsa şantiye şefi sorumlu tutulamaz. Bu yüzden görevlendirme yazısında yetkilerin açıkça sayılması önemlidir.