Kısaca
Ölümlü veya ağır bir iş kazasında işveren olayı derhal kolluğa, en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK’ya bildirir. Ardından savcılık soruşturması, olay yeri incelemesi, otopsi, bilirkişi ve iş müfettişi incelemesi birbirine paralel yürür. İşverene düşen temel adımlar; olay yerini korumak, belgeleri eksiksiz ve değiştirmeden sunmak ve aynı tehlikeyi taşıyan işleri risk giderilene kadar durdurmaktır.
Ölümlü iş kazası süreci nasıl başlar?
Ölümlü iş kazası süreci, kazadan sonraki ilk dakikalarda verilen kararlarla şekillenir. Bir şantiyede iskeleden düşen bir çalışan düşünün: o anda yapılanlar hem kurtarma şansını hem de sonraki soruşturmanın sağlıklı yürümesini belirler. İlk dakikalarda sıra şöyledir:
- 112’yi arayın ve ilkyardım belgesi olan çalışanı olay yerine yönlendirin.
- Tehlikeyi durdurun. Göçük, elektrik, hareketli makine veya yük gibi devam eden bir tehlike varsa enerjiyi kesin, makineyi durdurun, alanı boşaltın. Kurtarmaya giren kişinin de kazazede olmaması için önce ortamı güvenli hâle getirin.
- Kolluğa bildirin. 5510 sayılı Kanun md. 13/2’ye göre işveren iş kazasını o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, SGK’ya ise en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirir.
- Olay yerini koruyun. Kurtarma ve yeni bir kazayı önleme dışında hiçbir şeye dokunmayın: ekipmanı, iskele elemanlarını, kemeri, aletleri yerinden oynatmayın, alanı temizlemeyin. Alanı şeritle çevirip başına bir görevli koyun.
- Tanıkları belirleyin. Olayı gören çalışanların ad ve iletişim bilgilerini alın; ifadelerini birbirlerini etkilemeden verebilmeleri için onları bir araya toplayıp olayı “toparlamaya” çalışmayın.
- Yönetimi ve İSG ekibini haberdar edin. İşveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi aynı gün sürece dâhil olmalıdır.
Genel iş kazası adımlarını iş kazası sonrası ilk 72 saat yazımızda anlattık; bu yazı ölümlü ve ağır kazalarda devreye giren savcılık, kolluk ve müfettiş sürecine odaklanır.
Kolluk ve savcılık: soruşturmada neler olur?
Ölümlü kaza savcılık sürecinde kolluk, olay yerine gelip ilk tespitleri yapar ve Cumhuriyet savcısına bilgi verir. Savcılık soruşturması başlar ve şu adımlar genellikle birbirine paralel yürür:
- Olay yeri incelemesi: Fotoğraf, ölçü, kroki ve delil toplama. İnceleme bitmeden alanın değiştirilmemesi bu yüzden önemlidir.
- Ölü muayenesi ve otopsi: Ceza Muhakemesi Kanunu md. 86–87’ye göre adli muayene ve otopsi Cumhuriyet savcısının huzurunda, hekimler tarafından yapılır.
- İfadeler: Tanıklar, kazazedenin ekip arkadaşları, ustabaşı, şantiye şefi, iş güvenliği uzmanı ve işveren vekili ifadeye çağrılabilir.
- Bilirkişi incelemesi: Uzmanlık gerektiren konularda bilirkişi görüşü alınır (CMK md. 63). İş kazalarında bilirkişi, tarafların mevzuata uyumunu ve kusur durumunu teknik olarak değerlendirir.
Soruşturmanın konusu genellikle Türk Ceza Kanunu md. 85’teki taksirle öldürme suçudur. Kanun, sonucu öngördüğü hâlde istemeden gerçekleşen hâli “bilinçli taksir” olarak tanımlar ve cezayı artırır (md. 22/3). Kimin şüpheli olacağını soruşturma belirler; işveren, işveren vekili, sorumlu mühendis veya şef, iş güvenliği uzmanı ve ustabaşı gibi farklı kişilerin sorumluluğu ayrı ayrı incelenebilir.
Bu aşamada iki pratik öneri: Sürecin başından itibaren bir avukatla çalışın. İfadede tahmin değil, bildiğinizi anlatın; bilmediğiniz bir konuyu “bilmiyorum, kayıtlara bakmam gerekir” diye söylemek, sonradan çelişen bir ifadeden iyidir.
İş müfettişi incelemesi ve SGK süreci
Savcılık soruşturmasının yanında idari süreçler de işler. 6331 sayılı Kanun md. 24’e göre İSG yönünden teftiş, Bakanlık iş müfettişlerince yapılır. Ölümlü kazalarda müfettiş incelemesi beklenmelidir: müfettiş kazanın nedenlerini ve işyerinin mevzuata uyumunu inceler, belge ister, çalışanların ifadesini alır. Hayati tehlike görürse işin durdurulması sürecini başlatabilir.
| Kurum | Ne yapar? | İşverenden ne ister? | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Kolluk | Olay yeri tespiti, ilk ifadeler | Olay yerine erişim, kimlik bilgileri | 5510 md. 13/2 (derhal bildirim) |
| Cumhuriyet savcılığı | Soruşturma, otopsi, bilirkişi | Belgeler, ifadeler | CMK md. 63, 86–87; TCK md. 85 |
| İş müfettişi | Mevzuata uyum incelemesi, gerekirse iş durdurma | İSG belgeleri, sahaya erişim | 6331 md. 24–25 |
| SGK | Bildirimin alınması, hak sahiplerine gelir, rücu | Üç iş günü içinde bildirim | 6331 md. 14/2-a; 5510 md. 13, 20, 21 |
SGK tarafında hak sahiplerine gelir bağlanması 5510 md. 20’de düzenlenir. Md. 21’e göre kaza, işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse, SGK’nın yaptığı ve yapacağı masraflar işverene ödettirilir. Bildirimin teknik adımları için SGK iş kazası e-bildirim yazımıza bakın. Ölümlü iş kazası bildirimi, kaza ne kadar ağır olursa olsun bu sürelere tabidir; süreyi tatil veya soruşturma gerekçesiyle ertelemeyin.
Kaza sonrası işin durdurulması
Kaza sonrası işin durdurulması iki ayrı katmanda düşünülmelidir.
İşverenin kendi kararı. Aynı tehlikeyi taşıyan işler, risk değerlendirmesi güncellenip önlemler alınana kadar durdurulmalıdır. Örneğin bir cephe iskelesinden düşme olduysa, şantiyedeki diğer iskelelerde de çalışma kontrol tamamlanana kadar askıya alınır. İş kazası, risk değerlendirmesinin süresinden bağımsız olarak yenilenmesini gerektiren durumlardandır. Olay yeri de savcılık incelemesi bitene kadar korunur.
Müfettişlerin kararı. 6331 md. 25, çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde işin bir bölümde veya işyerinin tamamında durdurulmasını düzenler:
Belge hazırlığı: savcılık ve müfettiş neyi ister?
Belge hazırlığında amaç eksik belgeyi “tamamlamak” değil, var olanı eksiksiz ve olduğu gibi sunmaktır. İnşaat sektöründe ölümlü kazalarda tipik olarak istenen belgeler:
- Kazazedenin iş sözleşmesi, SGK işe giriş bildirgesi ve puantaj kayıtları
- İşe giriş sağlık raporu ve varsa periyodik muayene kayıtları
- İşe başlama eğitimi tutanağı ve temel İSG eğitimi belgeleri
- İşin gerektirdiği mesleki eğitim veya yüksekte çalışma eğitimi belgeleri
- KKD zimmet kayıtları
- Kazanın olduğu işi kapsayan risk değerlendirmesi ve acil durum planı
- İş izni formları: yüksekte çalışma, kazı, sıcak çalışma
- Sağlık ve güvenlik planı ve koordinatör kayıtları (yapı işlerinde)
- İskele, vinç ve kaldırma ekipmanlarının periyodik kontrol raporları
- Onaylı defterdeki tespit ve öneriler ile bunların takibi
- İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin İSG-KATİP sözleşmeleri
- Alt işveren sözleşmeleri ve alt işverenden alınan belgeler
- Varsa kamera kayıtları; silinmemeleri için hemen yedekleyin
Yapı alanına özgü planlar için Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, şantiyenin genel kontrol düzeni için şantiye İSG kontrol listesi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kazadan sonraki haftalar: ekip, aile ve önleme
Soruşturma aylar sürebilir; işyerinde yapılacaklar ise beklemez:
- Kök neden analizi: Kazanın neden olduğunu “dikkatsizlik” ile açıklamayın; yöntem, ekipman, planlama ve denetim boşluklarını arayın. Yöntemler için kök neden analizi yöntemleri yazımıza bakın.
- Risk değerlendirmesinin güncellenmesi: Benzer işleri yapan bütün ekipler için.
- İlave eğitim: Kanun md. 17, iş kazası geçiren çalışana işe başlamadan önce ilave eğitim verilmesini ister; benzer işi yapan ekipler için de kazadan çıkarılan dersleri içeren bir eğitim planlayın.
- Psikolojik destek: Kazaya tanık olan çalışanlar için işyeri hekimiyle birlikte destek planlayın.
- Aileyle iletişim: Bilgilendirmeyi tek bir yetkili üzerinden, açık ve saygılı biçimde yürütün; hukuki konularda avukatınızla birlikte hareket edin.
Müfettiş denetiminin genel akışını iş müfettişi denetimi hazırlık yazımızda anlattık. İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde kaza sonrası belge dizinini hazırlar, kök neden analizini yürütür ve risk değerlendirmesini benzer işlerin tamamı için güncelleriz. Sektörün diğer riskleri inşaat sayfamızda yer alır. Bu yazı genel bilgi verir; somut bir soruşturmada hukuki danışmanlık ayrıca alınmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Ölümlü iş kazası kime ve ne zaman bildirilir?
İşveren kazayı o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, SGK’ya ise en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirir. Bildirim süreleri kazanın ağırlığına göre değişmez.
Savcılık soruşturmasında kimler şüpheli olabilir?
Soruşturma, kazada kusuru olabilecek herkesi inceler. İşveren, işveren vekili, sorumlu şef veya mühendis, iş güvenliği uzmanı ve ustabaşı gibi farklı kişilerin sorumluluğu ayrı ayrı değerlendirilebilir; kusur durumu çoğu zaman bilirkişi incelemesiyle ortaya konur.
İş müfettişi her ölümlü kazada gelir mi?
Müfettiş incelemesi beklenmelidir ve hazırlık buna göre yapılmalıdır. Müfettişler belge ister, sahayı inceler, çalışanların ifadesini alır ve hayati tehlike görürse işin durdurulması sürecini başlatabilir.
İşin durdurulması kararına itiraz edilebilir mi?
Evet. İşveren, karar yerine getirildikten sonra altı iş günü içinde yetkili iş mahkemesine itiraz edebilir. İtiraz kararın uygulanmasını durdurmaz; mahkeme altı iş günü içinde karar verir ve karar kesindir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.