Kabul Edilebilir Risk ve Kalan Risk Nedir?

Kabul edilebilir risk: yönetmelik ne diyor?

Risk değerlendirmesinde amaç sıfır risk değildir; sıfır risk çoğu işte ulaşılabilir bir hedef de değildir. Amaç, her tehlikeyi ortadan kaldırmak, bu mümkün değilse riski kabul edilebilir bir seviyeye indirmektir. Bu kavram mevzuatta tanımlıdır. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 4/1-b’ye göre kabul edilebilir risk seviyesi, “yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına uygun, kayıp veya yaralanma oluşturmayacak risk seviyesi”dir.

Tanımdaki üç unsur, uygulamada şu anlama gelir:

• Yasal yükümlülüklere uygunluk. Mevzuatın açıkça istediği bir önlem alınmamışsa, puan ne çıkarsa çıksın risk kabul edilebilir sayılamaz. Örneğin periyodik kontrolü yapılmamış bir forkliftin riski, puanı düşük görünse de kabul edilebilir değildir.
• İşyerinin önleme politikası. Kabul çizgisini işyeri kendisi çizer ve yazılı hâle getirir. İki fabrika aynı yöntemi kullanıp farklı eşikler belirleyebilir; önemli olan eşiğin gerekçeli ve tutarlı olmasıdır.
• Kayıp veya yaralanma oluşturmama. Kabul edilen risk, makul olarak öngörülebilir koşullarda zarara yol açmayacak düzeydedir.

Yönetmelik bunu bir döngüye bağlar: Risk kontrol tedbirleri uygulandıktan sonra yeniden risk seviyesi tespit edilir; yeni seviye kabul edilebilir seviyenin üzerindeyse kontrol adımları tekrarlanır (md. 10/3). Kontrol adımlarının sırası, yani ortadan kaldırma, ikame ve kaynağında mücadele, için kontrol hiyerarşisi yazımıza bakabilirsiniz.

Kalan risk nedir, artık risk ile farkı var mı?

Kalan risk, önlemler uygulandıktan sonra geriye kalan risktir. Uygulamada “artık risk” ile aynı anlamda kullanılır. Yönetmelik bu kavramı ayrı bir terimle adlandırmasa da dokümantasyonda karşılığını ister: Risk değerlendirmesi dokümanında düzeltici ve önleyici kontrol tedbirleri, gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasında tespit edilen risk seviyesi yer alır (md. 11/1-ğ).

Kalan riskin üç kaynağı vardır:

1. Ortadan kaldırılamayan tehlike. Pres koçu, sıcak fırın, elektrik panosu yerinde durur; önlem riski azaltır ama tehlikeyi yok etmez.
2. Önlemin kendi sınırları. Kulak koruyucu doğru takılmadığında, ışık perdesi yanlış mesafede kurulduğunda koruma beklenenden düşük kalır.
3. Önlemin getirdiği yeni risk. Yönetmelik, uygulanacak önlemlerin yeni risklere neden olmamasını ister (md. 10/2). Bir makineye eklenen muhafazanın bakım erişimini zorlaştırıp yeni bir risk yaratması buna örnektir.

Tehlike ile risk arasındaki temel ayrım için tehlike ve risk farkı yazımızı okuyabilirsiniz.

Kalan riski yeniden puanlama: örnek hesap

Yeniden puanlamada sık yapılan hata, önlem alındı diye bütün çarpanları düşürmektir. Doğru yaklaşım, önlemin hangi çarpanı gerçekten değiştirdiğini sormaktır. Aşağıdaki örnekler Fine-Kinney yöntemi ile hesaplanmıştır (olasılık × frekans × şiddet; R < 20 kabul edilebilir, 20–70 olası, 70–200 önemli, 200–400 yüksek, 400 ve üzeri tolerans gösterilemez).

Tablodan çıkan dersler:

• Şiddet nadiren değişir. Forkliftin çarptığı kişinin ölebileceği gerçeği önlemle değişmez; değişen, olayın olasılığı ve tehlikeyle karşılaşma sıklığıdır. Şiddeti düşürdüğünüzü iddia ediyorsanız, örneğin hız sınırlayıcıyla çarpma enerjisi gerçekten azaldıysa, gerekçeyi yazın.
• İlk tur her zaman yetmez. Forklift örneğinde ilk önlem riski 1.200’den 200’e indirmiştir; bu büyük bir kazanımdır ama kabul edilebilir değildir. Yönetmeliğin istediği tekrar burada devreye girer.
• “Eğitim verildi” tek başına puan düşürmez. Eğitim gereklidir; ancak tek önlem eğitimse olasılığı ancak sınırlı biçimde azaltır.

Risk kabul kriterleri: kim belirler, nereye yazılır?

Kabul kriterini işveren belirler; ancak tek başına değil. Risk değerlendirmesi, işverenin oluşturduğu ve iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanları ile bölümleri tanıyan çalışanlardan oluşan ekip tarafından yapılır (md. 6). Kriter bu ekipte tartışılır, işveren onaylar ve dokümana yazılır. Yönetmelik, analizde kullanılan yöntemin dokümanda belirtilmesini ister (md. 11/1-f); kabul eşiği yöntemin ayrılmaz parçasıdır.

İyi yazılmış bir kabul kriteri şunları içerir:

1. Kullanılan yöntem ve eşik. Örneğin Fine-Kinney’de R < 20, 5x5 L tipi matriste 1–6 puan kabul edilebilir.
2. Sınıf sınırlarının hangi tarafa dahil olduğu. 70 puan “olası” mı, “önemli” mi? Belirsizlik, aynı riskin farklı kişilerce farklı sınıflanmasına yol açar.
3. Her sınıfa karşılık gelen eylem ve süre. Hangi sınıfta iş durdurulur, hangisinde kaç gün içinde önlem alınır?
4. Şiddet kuralı. Ölüm veya kalıcı hasar ihtimali taşıyan her satır, puanı ne olursa olsun ayrıca gözden geçirilir.
5. Yasal şart kuralı. Mevzuatın açıkça istediği bir önlem eksikse risk, puandan bağımsız olarak kabul edilebilir sayılmaz.

Kriter bir kez yazıldıktan sonra bütün bölümlerde aynı biçimde uygulanır. Bir bölümde 60 puanı “izlenir”, diğerinde “acil” saymak, dokümanın güvenilirliğini zayıflatır.

Katlanılabilir risk: iki uç arasındaki bölge

Uygulamada kabul edilebilir ile kabul edilemez arasında bir ara bölge daha konuşulur: katlanılabilir risk. Bu bölgedeki risk için şu anda makul olarak uygulanabilecek önlemler alınmıştır, ancak daha fazla azaltma imkânı aranmaya devam edilir. Fine-Kinney’deki “olası” ve “önemli” sınıfları ile matristeki “orta” sınıf çoğu işyerinde bu bölgeye denk gelir.

Katlanılabilir risk süresiz bir kabul değildir. Doğru yönetim için:

• Riskin neden şimdilik daha fazla azaltılamadığı yazılır (yatırım, teknik imkân, üretim kısıtı).
• Geçici tedbir ve bunun denetimi tanımlanır.
• Bir sonraki değerlendirme tarihi belirlenir; yatırım bütçesi dönemlerinde bu satırlar öncelikle yeniden ele alınır.

Risk değerlendirmesinin yenilenmesini gerektiren değişiklikler, örneğin yeni ekipman, iş kazası, ramak kala olay veya ölçüm sonuçları, kalan risk puanlarını da geçersiz kılabilir (md. 12/2). Değişiklikte ne yapılacağını değişiklik yönetimi yazımızda anlattık.

Kalan riski çalışana bildirmek

Kalan risk, çalışanın bilmesi gereken riskin ta kendisidir; çünkü önlemlerin bitip çalışanın dikkatinin başladığı yer orasıdır. Yönetmelik md. 16, çalışanların, çalışan temsilcilerinin ve başka işyerlerinden gelen çalışanlar ile işverenlerinin, işyerinde karşılaşılabilecek riskler ile düzeltici ve önleyici tedbirler hakkında bilgilendirilmesini ister. 6331 sayılı Kanun md. 16 de aynı yükümlülüğü genel olarak düzenler.

Bilgilendirmeyi dokümanın kopyasını panoya asmaktan ibaret görmeyin. İşe yarayan yollar şunlardır:

• İş istasyonuna özgü kısa risk kartı: “Bu makinede kalan riskler ve bunlara karşı yapmanız gerekenler” başlıklı, birkaç maddelik, resimli bir sayfa.
• Talimata işlemek: Kalan riske karşı uyulması gereken kural, iş güvenliği talimatında açık bir adım olarak yer alır.
• İşe özgü riskler eğitimi: Temel eğitimin dördüncü konu grubu, işyerine özgü riskleri ele alır; kalan risk listesi bu eğitimin doğal içeriğidir.
• İş başı konuşması: Değişen koşullarda kalan riskin kısa hatırlatması.

Bilgilendirme yapıldığında kayıt altına alınır. Çalışanın görüşünün alınması da süreç gereğidir; yönetmelik çalışanların risk değerlendirmesinin her aşamasına katılarak görüşlerinin alınmasını ister (md. 7/2).

Sık yapılan hatalar

• Önlem sütununa “dikkat edilecek” yazıp kalan riski düşürmek.
• KKD verildi diye şiddet puanını düşürmek.
• Kalan risk sütununu boş bırakmak veya ilk puanı kopyalamak.
• Kabul eşiğini dokümanda yazmamak; “düşük” ve “orta”nın ne demek olduğunu okuyana bırakmak.
• Kalan riski yalnızca dokümanda tutup sahadaki çalışana anlatmamak.

Bursa ve çevre illerdeki üretim işletmelerinde risk değerlendirmesi ekibini kurarken ve kabul kriterini yazarken risk değerlendirmesi hizmetimizle destek veriyoruz. Sürecin tamamı için risk değerlendirmesi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kabul edilebilir risk seviyesini kim belirler?

İşveren, risk değerlendirmesi ekibiyle birlikte belirler ve onaylar. Eşik, kullanılan yöntemle birlikte risk değerlendirmesi dokümanına yazılır ve bütün bölümlerde aynı biçimde uygulanır.

Kalan risk ile artık risk aynı şey mi?

Evet, uygulamada iki terim aynı anlamda kullanılır: Önlemler uygulandıktan sonra geriye kalan risk. Yönetmelik, önlem sonrasında tespit edilen risk seviyesinin dokümanda yer almasını ister.

Önlem aldıktan sonra risk hâlâ yüksekse ne yapılır?

Yönetmelik md. 10/3’e göre kontrol adımları tekrarlanır: Yeni bir önlem seçilir, uygulanır ve risk yeniden puanlanır. Bu döngü, risk kabul edilebilir seviyeye inene kadar sürer.

KKD verildiğinde risk kabul edilebilir sayılır mı?

Tek başına sayılmaz. KKD, toplu korunma önlemlerinden sonra gelen son basamaktır. Önce üst basamakların neden uygulanamadığı değerlendirilir, ardından kalan risk gerçekçi biçimde yeniden puanlanır.