Kısaca
Seramik ve porselen üretiminde en ağır sağlık riski, hammadde hazırlama, rötuş ve sırlamada ortaya çıkan kuvars içeren tozdur; fırın bölümünde ısı, yanık, gaz ve bakım işleri, şekillendirmede ise ağır kalıpların taşınması öne çıkar. Kütahya’daki tesisler için risk değerlendirmesi bölüm bölüm yapılmalı, toz ölçümü ve akciğer grafisi birlikte planlanmalıdır.
Kütahya’da seramik ve porselen sanayisi
Kütahya’da seramik fabrikası iş güvenliği, çinicilikten sofra porseleni ve yer-duvar karosuna kadar uzanan geniş bir üretim yelpazesini kapsar; il, toprağa dayalı üretimin köklü merkezlerinden biridir. Valilik koordinasyonunda Ticaret İl Müdürlüğünce hazırlanan 2024 Yılı Kütahya İli Ekonomik Görünüm Raporu, ilin başlıca ürünleri arasında porselen ve çini gibi toprağa dayalı seramiği sayar; seramik, porselen, çini ve cam gibi metalik olmayan mineral ürünlerin imalatını ilde öne çıkan ve sanayi istihdamında ilk sırada yer alan sektör olarak tanımlar. Aynı raporda ildeki altı OSB arasında Kütahya Seramik OSB de yer alır; çini ve seramik imalatçılarının küçük sanayi siteleri ise il merkezinde ayrıca bulunur.
Bu yazı, seramik ve porselen üretiminde İSG konusunu üretim akışı üzerinden ele alır: hammadde hazırlama, şekillendirme, rötuş, sırlama, fırın ve paketleme. Kütahya, Bursa’nın sınır komşusu olduğu için SİSTEMER’in yetki alanındadır; bölgedeki hizmet düzenimizi Kütahya OSGB sayfamızda anlattık.
Seramik fabrikası iş güvenliği: bölüm bölüm riskler
| Bölüm | Başlıca tehlike | Öncelikli kontrol | Sağlık gözetiminde odak |
|---|---|---|---|
| Hammadde hazırlama (kil, kaolin, feldspat, kuvars; öğütme, eleme, çamur) | Kuvars içeren toz, değirmen gürültüsü, torba ve big-bag taşıma | Kapalı aktarma, yerel emiş, ıslak yöntem | Akciğer grafisi, işitme testi |
| Şekillendirme (pres, döküm, torna) | Pres sıkışması, ağır alçı kalıp, ıslak zemin | Pres koruyucuları, kalıp arabası, drenaj | Kas-iskelet sistemi |
| Kurutma ve rötuş | Kuru taşlama ve süngerleme tozu, tekrarlayan el hareketi | Islak sünger, emişli tezgâh | Akciğer grafisi, solunum fonksiyonu |
| Sırlama | Sır tozu ve püskürtme aerosolü, metal oksitler | Emişli sır kabini, ıslak temizlik | Sır içeriğine göre hekim kararı |
| Fırın (tünel, mekik) | Isı, yanık, doğalgaz, fırın arabası mekanizması | Brülör ve gaz güvenliği, koruyucular | Sıcak ortam etkileri |
| Ayıklama ve paketleme | Kırık parça kesiği, elle taşıma | Kesime dayanıklı eldiven, taşıma yardımcıları | Kas-iskelet sistemi |
| Dekor ve çini atölyesi | Boya pigmenti, çözücü, küçük elektrikli fırın | Havalandırma, güvenlik bilgi formu | Maruziyete göre |
Tablodaki her bölüm, risk değerlendirmesinde ayrı bir başlık olmalıdır. “Seramik üretimi” gibi tek satırlık bir değerlendirme, örneğin sırlama kabinindeki aerosol ile hammadde holündeki tozu aynı önlemle geçiştirir.
Seramik tozu ve silika: hammaddeden rötuşa
Seramik hamurunun ve sırrın önemli bir bölümü kuvars içerir. Seramik tozu silika sorunu bu yüzden tek bir bölüme ait değildir: hammaddenin boşaltılması, öğütülmesi ve elenmesi, kurumuş ürünün rötuşu, sır hazırlama ve kuru süpürme aynı tozu havaya kaldırır. Tozun en tehlikeli bölümü gözle görülmeyen ince partiküllerdir; ortam “temiz görünüyor” diye maruziyetin bittiği sonucuna varılamaz. Yüksek fırın sıcaklıklarında kuvarsın bir bölümü kristobalite dönüşebilir; bu nedenle fırın sonrası işlemler ve refrakter malzemenin sökülmesi de toz kaynağıdır.
Meslek hastalıkları listesinde silikoz başlığında sayılan işler arasında “korund, cam, porselen, taş, seramik ve ateşe dayanıklı maddelerin yapımı” da vardır. Önlemler kontrol hiyerarşisine göre sıralanır:
- Kapalı ve ıslak süreç: Hammadde aktarımını kapalı hatlarla yapın, mümkün olan her yerde ıslak yöntem kullanın.
- Yerel emiş: Torba boşaltma, eleme, rötuş ve sır hazırlama noktalarında tozu kaynağında yakalayın; emiş sistemlerinin bakımını kayda alın.
- Temizlik yöntemi: Kuru süpürme ve basınçlı havayla temizlik yerine ıslak temizlik veya HEPA filtreli endüstriyel süpürge kullanın.
- Solunum koruyucu: Maske, yukarıdaki önlemlerden sonra gelir ve ölçüm sonucuna göre seçilir; sınıflar için FFP1, FFP2, FFP3 toz maskesi yazımıza bakın.
Toz ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Silika tozunun genel özellikleri için kristal silika tozu, yönetmelikteki yükümlülükler için Tozla Mücadele Yönetmeliği yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sırlama kabini ve sır hazırlama
Sır; frit, kaolin, kuvars, feldspat ve renk veren metal oksitlerden oluşan bir süspansiyondur. Püskürtmeyle sırlamada bu karışım aerosol hâline gelir. Sırlama kabini için dikkat edilecek noktalar şunlardır:
- Kabinin emişi, operatörün nefes alma bölgesini kabine doğru süpürecek şekilde çalışmalı; filtre veya su perdesi düzenli değiştirilmeli ve kontrol kaydı tutulmalıdır.
- Kabin içi ve çevresi kuruyup tozlaşmadan ıslak yöntemle temizlenmelidir.
- Sırın içeriği her ürün için güvenlik bilgi formundan kontrol edilmeli; metal içeren sırlarla çalışanlar için tetkik ihtiyacını işyeri hekimi belirlemelidir.
- Sır bölümünde yeme, içme ve sigara yasaktır; mola öncesi el ve yüz yıkanır.
- Robotlu sırlama hücrelerinde, hücreye girişte robotun enerjisi kesilir ve kilitlenir.
Seramik fırını: ısı, gaz ve bakım işleri
Tünel fırın ve mekik fırınlar sürekli çalışan, yüksek sıcaklıkta ve çoğunlukla doğalgazla beslenen sistemlerdir. Seramik fırını bölümünde riskler dört grupta toplanır:
- Isı ve yanık: Fırın ağzı, sıcak araba ve ürünle temas. Isıya dayanıklı eldiven, uzun kollu iş elbisesi, sıcak bölgeyi gösteren işaretleme.
- Gaz: Brülör hattında kaçak ve eksik yanma kaynaklı karbonmonoksit riski. Gaz kesme noktaları acil durum planında ve tahliye krokisinde gösterilir; algılama sistemlerinin kontrolü kayda alınır.
- Mekanizma: Fırın arabalarını ilerleten itici ve transfer sistemlerinde sıkışma. Hareketli parçalara koruyucu, bakımda kilitleme.
- Bakım ve tamir: Fırın içine veya altındaki kanallara giriş kapalı alanda çalışma niteliği taşır; soğuma, havalandırma, ölçüm ve gözcü gerektirir. Ayrıntılar için kapalı alanda çalışma ve kilitleme ve etiketleme yazılarımıza bakın. Bazı refrakter elyaf türleri kanserojen olarak sınıflandırıldığından, yalıtım sökümünde ürünün güvenlik bilgi formu esas alınır.
Fırın çevresinde çalışanlar için su, serin bir dinlenme alanı ve sıcak dönemlerde mola planı gerekir. Termal konfor ölçümünü de yetkili laboratuvarlarla planlarız.
Kalıp taşıma ve ergonomi
Döküm ve torna bölümlerinde kullanılan alçı kalıplar ağırdır ve ıslakken daha da ağırlaşır. Kalıpların raflara kaldırılması, ürün taşıma tahtalarının omuz üstüne alınması ve kurutma raflarının yüklenmesi, bel ve omuz sorunlarının başlıca kaynağıdır.
- Kalıp ve ürün için tekerlekli araba ve ayarlanabilir raf kullanın; en ağır kalıplar bel ile omuz arasındaki yükseklikte dursun.
- Ağır kalıpları iki kişiyle veya kaldırma yardımcısıyla taşıyın.
- Taşıma tahtalarını omuz üstüne kaldırmayı gerektirmeyen raf yüksekliği seçin.
- Islak zemini drenajla kuru tutun; ıslak zeminde ağır taşıma, kayma ile birleşir.
Elle taşımanın genel kuralları için elle taşıma ve kaldırma tekniği, yük sınırının hesaplanması için kaç kilo kaldırılabilir yazılarımıza bakın.
Sağlık gözetimi ve tesis planlaması
Tozla çalışanlarda ILO sınıflamasına uygun akciğer grafisi çekilir; sıklığını işyeri hekimi belirler. Solunum fonksiyon testinin mevzuatta sabit bir sıklığı yoktur, hekim riske göre karar verir. Gürültü 85 dB(A) üst eylem değerini aşıyorsa işitme testi zorunludur; öğütme ve pres bölümleri bu açıdan ayrıca ölçülmelidir. Periyodik muayene tehlike sınıfına göre az tehlikelide en geç 5, tehlikelide en geç 3 yılda bir, çok tehlikelide her yıl yapılır.
Tehlike sınıfınızı İSG-KATİP’teki NACE kodundan doğrulayın; temel eğitim süresi ve diğer yükümlülükler buna göre belirlenir. Temel eğitimin işe ve işyerine özgü riskler bölümü tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde yüz yüze verilir; toz, sır ve fırın riskleri bu bölümde uygulamalı anlatılmalıdır.
SİSTEMER, Kütahya’daki seramik ve porselen tesislerinde risk değerlendirmesi çalışmasını bölüm bölüm yürütür; sağlık gözetimi kapsamındaki akciğer grafisi ve işitme testlerini yetkili sağlık kuruluşlarıyla toplu olarak planlar. Kimyasal ve toz riskleri ağır basan tesisler için kimya ve plastik sektörü sayfamıza da bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Seramik fabrikasında hangi tetkikler yapılır?
Tozla çalışanlarda ILO sınıflamasına uygun akciğer grafisi, gürültülü bölümlerde işitme testi ve hekimin gerekli gördüğü durumlarda solunum fonksiyon testi yapılır. Sır içeriğine bağlı ek tetkiklere işyeri hekimi karar verir.
Sır kabininde hangi maske kullanılmalı?
Önce kabinin emişi ve temizlik düzeni sağlanmalıdır. Maske sınıfı, ortam ölçümü ve sırın güvenlik bilgi formuna göre seçilir; toz ve aerosol için partikül filtreli bir koruyucu gerekir.
Tünel fırın bakımına girerken nelere dikkat edilir?
Fırın soğutulur, gaz ve elektrik enerjisi kesilip kilitlenir, iç ortam havalandırılıp ölçülür ve dışarıda bir gözcü bulunur. Bu iş kapalı alanda çalışma izniyle yürütülmelidir.
Küçük bir çini atölyesi de risk değerlendirmesi yapmalı mı?
Evet. Risk değerlendirmesi çalışan sayısından bağımsız olarak her işyerinde zorunludur. Küçük atölyelerde fırın, boya ve sır kimyasalları ile elle taşıma başlıca başlıklardır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.