Laboratuvarda Kimyasal ve Biyolojik Riskler

Laboratuvar iş güvenliği: kalite kontrol laboratuvarı neden ayrı değerlendirilir?

Bir plastik, boya veya kimya fabrikasında üretim hattı ton ölçeğinde çalışırken laboratuvar mililitreyle çalışır. Bu ölçek farkı, laboratuvarın risk değerlendirmesinde gözden kaçmasına yol açar: “Burada çok az kimyasal var.” Oysa laboratuvar iş güvenliğinde sorun miktar değil çeşitliliktir. Aynı odada asitler, bazlar, çözücüler, yükseltgenler, basınçlı gaz tüpleri, sıcak plakalar, fırınlar ve içeriği tam bilinmeyen numuneler bir arada bulunur.

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik md. 7 laboratuvar için de aynı önlem sırasını ister: tehlikeli kimyasalın daha az tehlikelisiyle ikamesi, çalışmanın en az sayıda kişiyle ve en az miktarla yapılması, uygun mühendislik kontrolleri ve havalandırma, en son kişisel korunma. Ayrıca birbirini etkileyebilecek kimyasalların temasının önlenmesi de aynı maddede sayılır.

Bina tarafında Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik md. 72, kimyevi maddeler bulunan atölye ve laboratuvarlarda acil durum aydınlatmasını şart koşar. Laboratuvar bu nedenle fabrikanın risk değerlendirmesinde ayrı bir bölüm olarak ele alınmalıdır.

Çeker ocak kullanımı: doğru ve yanlış

Çeker ocak, laboratuvarın en önemli mühendislik önlemidir; ama yanlış kullanıldığında koruma sağlamaz. Çeker ocak kullanımında temel kurallar:

Kapak (cam) yüksekliği: Çalışma, imalatçının işaretlediği güvenli kapak yüksekliğinde yapılır. Kapak tamamen açık bırakılırsa hava hızı düşer ve buhar çalışana doğru kaçabilir.
Çalışma derinliği: İşlem ön kenardan en az 15 cm içeride yapılır. Ön kenara yakın çalışmak, buharın dışarı çıkma olasılığını artırır.
Baş dışarıda: Baş ve gövde çeker ocağın içine sokulmaz.
Depo değil: Çeker ocak şişe deposu olarak kullanılmaz. İçerideki kalabalık, hava akışını bozar ve dökülme olasılığını artırır.
Hava akış göstergesi: Çeker ocağın hava akışını gösteren bir göstergesi veya alarmı varsa her kullanımdan önce kontrol edilir; alarm veren ocakta çalışılmaz.
Fan arızası: Egzoz fanı çalışmıyorsa çeker ocak koruma sağlamaz. Fan arızası ve elektrik kesintisi durumunda yapılacaklar talimata yazılır.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III, havalandırma ve klima tesisatlarının yılda bir, projesine uygunluk açısından periyodik kontrolünü ister. Çeker ocağın bağlı olduğu egzoz sistemini bu kontrol planında ele almanızı, çeker ocağın kendi performans kontrolünü ise imalatçı talimatındaki aralıklarla yaptırmanızı öneririz.

Gaz tüpleri: sabitleme, depolama ve hat

Analiz cihazlarında kullanılan azot, argon, helyum, hidrojen, asetilen ve sentetik hava tüpleri laboratuvarın en sık atlanan riskidir. Devrilen bir tüpün vanası kırılırsa tüp kontrolsüz biçimde savrulabilir.

Her tüp dik konumda, zincir veya kelepçeyle duvara ya da sabit bir sehpaya bağlanır.
Kullanılmayan tüplerin vana koruma başlığı takılı tutulur; tüpler başlıksız taşınmaz, tüp arabasıyla taşınır.
Laboratuvar içinde yalnızca o gün kullanılan tüpler bulunur; yedekler dışarıdaki tüp deposunda tutulur.
Yanıcı gazlar (hidrojen, asetilen) ile yükseltgen gazlar (oksijen) birbirinden ayrı tutulur.
Regülatör, gazın türüne uygun olur; bağlantılardaki kaçak, köpüklü sıvıyla kontrol edilir.
Zehirli veya yanıcı gaz kullanılan odalarda gaz algılama düşünülür. Küçük ve havasız odalarda azot gibi soy gazlar ile sıvı azot kaçağı, oksijen azalmasına yol açabilir.

Uyumsuz maddelerin ayrı depolanması için kimyasal depolama uyumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.

Laboratuvar kimyasal güvenliği: envanter, etiket ve depolama

Laboratuvar kimyasal güvenliği, ne olduğunu bildiğiniz kimyasalla başlar. Kurulması gereken düzen:

Envanter: Laboratuvardaki her kimyasal; adı, miktarı, yeri ve güvenlik bilgi formuyla listelenir. Envanterin nasıl tutulacağını kimyasal envanteri hazırlama yazımızda anlattık.
Güvenlik bilgi formu: Türkçe GBF’ler laboratuvarda, çalışanın kolayca ulaşacağı yerde bulunur. Okuma yöntemi için güvenlik bilgi formu nasıl okunur yazımıza bakabilirsiniz.
Etiket: Ana ambalajdan alınan her çözelti ve numune kabı; içerik, derişim, tarih ve hazırlayan kişiyle etiketlenir. Etiketsiz şişe laboratuvarda kalmaz. Piktogramların anlamı için kimyasal etiket ve piktogramlar yazımıza bakabilirsiniz.
Tezgâh miktarı: Tezgâhta yalnızca o günkü iş için gereken miktar bulunur; çözücüler yanıcı madde dolabında tutulur.
Atık: Kimyasal atıklar, uyumluluk dikkate alınarak ayrı ve etiketli kaplarda biriktirilir; lavaboya dökülmez.

Numune kaynaklı riskler: içeriği bilinmeyen şişe

Kalite kontrol laboratuvarına gelen numune her zaman masum değildir. Prosesten alınmış sıcak bir numune, basınç altındaki bir kap, reaksiyonu tamamlanmamış bir karışım ya da müşteriden gelen etiketsiz bir şişe laboratuvar kazalarının önemli bir kaynağıdır.

Numune kabulü için kurallar:

Numune, içeriği, alındığı yer, sıcaklığı ve bilinen tehlikeleri belirtilerek teslim edilir; bu bilgiler olmadan numune açılmaz.
Sıcak ve basınçlı numuneler soğuması ve basıncın alınması beklenerek, çeker ocak içinde açılır.
İçeriği belirsiz numune, en tehlikeli olasılığa göre ele alınır.

Biyolojik tarafta, gıda, su veya kozmetik gibi ürünlerin mikrobiyolojik kontrolünü yapan laboratuvarlar Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik kapsamındadır. Md. 18’e göre, asıl amacı biyolojik etkenle çalışmak olmayan ama içeriği belirsiz maddelerle yapılan laboratuvar çalışmalarında en az 2. koruma düzeyindeki önlemler uygulanır. Referans suş gibi bilinen bir etkenle bilerek çalışılıyorsa koruma düzeyi, risk değerlendirmesine ve etkenin risk grubuna göre belirlenir. Santrifüj, karıştırıcı ve pipetleme gibi aerosol oluşturan işlemler uygun kabinde yapılır; kültür atıkları atılmadan önce zararsız hâle getirilir. Risk gruplarının anlamı için biyolojik etkenler ve risk grupları yazımıza bakabilirsiniz.

Laboratuvar kazaları ve ilk müdahale düzeni

Laboratuvar kazalarının büyük kısmı tekrarlayan birkaç tiptedir: göze veya cilde kimyasal sıçraması, kırık cam kesikleri, sıcak plaka ve fırın yanıkları, küçük çözücü yangınları ve buhar solunması. Her biri için hazırlık laboratuvarın içinde olmalıdır:

Göz duşu ve gerekiyorsa vücut duşu, kimyasal kullanılan noktadan kısa sürede ulaşılabilecek yerde olur ve düzenli olarak akıtılarak denenir.
Kimyasal dökülme kiti, laboratuvarda kullanılan kimyasal türlerine uygun seçilir.
Söndürücü, laboratuvardaki yangın türlerine uygun seçilir ve çalışanlar kullanımını bilir.
Kırık cam için ayrı ve delinmeye dayanıklı bir kap bulunur.

Daha büyük döküntülerde izlenecek adımları kimyasal sızıntı müdahalesi yazımızda anlattık.

Laboratuvar KKD seçimi ve temel kurallar

Laboratuvar KKD seçimi, işe göre değişir; tek bir “laboratuvar seti” her işi karşılamaz. Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik uyarınca seçim risk değerlendirmesine göre yapılır.

İş	Göz ve yüz	Eldiven	Vücut	Not
Genel analiz, titrasyon	Yan korumalı gözlük	Kimyasala uygun tek kullanımlık	Laboratuvar önlüğü	Önlük laboratuvar dışında giyilmez
Derişik asit ve baz aktarma	Kapalı gözlük ve yüz siperi	Kimyasala dayanımı bilinen eldiven	Kimyasala dayanıklı önlük	Çeker ocakta yapılır
Çözücü ile çalışma	Gözlük	GBF’de önerilen malzemeden eldiven	Önlük	Tutuşturucu kaynaklardan uzak
Fırın ve sıcak plaka	Gözlük	Isıya dayanıklı eldiven	Önlük	Sıcak kaplar için maşa
Mikrobiyoloji	Gerekirse siper	Tek kullanımlık	Ayrı önlük	Aerosol oluşturan işler kabinde

Temel laboratuvar kuralları:

Laboratuvarda yemek, içmek ve kozmetik kullanmak yasaktır; gıdalar laboratuvar buzdolabında saklanmaz.
Kapalı ayakkabı giyilir, uzun saç toplanır.
Ağızla pipetleme yapılmaz.
Yüksek riskli işlerde laboratuvarda tek başına çalışılmaz.
Çalışma bitince tezgâh temizlenir, eller yıkanır.

Bursa ve çevre illerdeki kimya ve plastik işletmelerinde risk değerlendirmesi yaparken laboratuvarı ayrı bir bölüm olarak ele alıyor, iş güvenliği uzmanlığı kapsamında envanter ve çeker ocak kontrollerini saha turlarına bağlıyoruz. Ortam ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlarız. Sektörün genel risk listesi kimya ve plastik sektör sayfamızda yer alıyor.

Sık Sorulan Sorular

Çeker ocakta kapak ne kadar açık olmalı?

İmalatçının işaretlediği güvenli çalışma yüksekliğinde. Kapak tamamen açıldığında hava hızı düşer ve buhar çalışana doğru kaçabilir. İşlem, ön kenardan en az 15 cm içeride yapılmalıdır.

Laboratuvardaki gaz tüpleri nasıl sabitlenmeli?

Dik konumda, zincir veya kelepçeyle duvara ya da sabit bir sehpaya bağlanarak. Kullanılmayan tüpün vana başlığı takılı olur; laboratuvarda yalnızca kullanılan tüpler bulunur, yedekler dışarıdaki depoda tutulur.

Kalite kontrol laboratuvarı biyolojik etkenler yönetmeliği kapsamında mı?

Mikrobiyolojik analiz yapılıyorsa evet. Asıl amacı biyolojik etkenle çalışmak olmayan ama içeriği belirsiz maddelerle yapılan laboratuvar çalışmalarında en az 2. koruma düzeyindeki önlemler uygulanır.

Laboratuvar önlüğü laboratuvar dışında giyilebilir mi?

Hayır. Önlük, üzerindeki kimyasal ve biyolojik kirliliği yemekhaneye ve ofislere taşır. Laboratuvar girişinde asılır ve kurumun belirlediği düzende yıkatılır.