Kısaca
Kimyasal etiketindeki bilgiler SEA Yönetmeliği’yle belirlenir: tedarikçi bilgisi, nominal miktar, ürün belirleyicileri, tehlike piktogramları, uyarı kelimesi, H ve P ifadeleri ve ek bilgiler. Dokuz tehlike piktogramı, ürünün fiziksel, sağlık ve çevre tehlikesini ilk bakışta anlatır. İşyerinde küçük kaba aktarılan kimyasal da etiketlenir; etiketsiz kap, içeriği bilinmeyen kaptır.
Etiketin dayanağı: SEA Yönetmeliği
Bir tiner bidonunun, bir kalıp ayırıcının ya da bir temizlik ürününün etiketi, ürünün tehlikesini tedarikçiden çalışana aktaran ilk belgedir. Etiketin içeriği, Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik (kısaca SEA Yönetmeliği; RG 11.12.2013, 28848 mükerrer) ile belirlenir. Yönetmelik, Avrupa Birliği’nin CLP Tüzüğü’ne paralel hazırlanmıştır; bu yüzden tehlike piktogramları için “CLP piktogramları” ifadesi de sık kullanılır.
SEA Yönetmeliği piyasaya arz edilen ürünlerin etiketini düzenler: etiketi hazırlamak tedarikçinin işidir. İşverenin işi ise etiketin işyerinde okunmasını, korunmasını ve ürün başka bir kaba aktarıldığında bilginin kaybolmamasını sağlamaktır. Etiket, ürünün güvenlik bilgi formunun kısa özetidir; ayrıntı formdadır. Türkiye’de piyasaya arz edilen tehlikeli madde ve karışımların etiketi Türkçe hazırlanır; başka diller de eklenebilir (md. 19/2).
SEA Yönetmeliği’ne göre etiket öğeleri
Yönetmeliğin 19. maddesi, tehlikeli olarak sınıflandırılmış bir ürünün etiketinde bulunacak öğeleri sayar:
| Öğe | Ne söyler? | Okurken dikkat |
|---|---|---|
| Tedarikçinin adı, adresi, telefonu | Ürünü kim piyasaya sürdü | Acil durumda ve GBF talebinde ilk başvuru |
| Nominal miktar | Ambalajdaki miktar | Halka arz edilen ambalajlarda zorunlu |
| Ürün belirleyicileri | Ürünün ticari adı ve karışımda tehlikeye katkı yapan maddeler | Karışımlarda en fazla dört madde adı genellikle yeterlidir (md. 20) |
| Tehlike piktogramları | Tehlikenin türü, görsel olarak | Bir üründe birden fazla piktogram olabilir |
| Uyarı kelimesi | Tehlikenin ciddiyeti | “Tehlike” daha ağır, “Dikkat” daha hafif kategoridir |
| Zararlılık ifadeleri (H) | Tehlikenin ne olduğu | Kod ve cümle birlikte yazılır |
| Önlem ifadeleri (P) | Ne yapılmalı, ne yapılmamalı | Etikette genellikle en fazla altı P ifadesi bulunur (md. 30/3) |
| Ek bilgiler | EUH ifadeleri gibi ilave uyarılar | Örneğin özel kullanım uyarıları |
Etikette “Tehlike” kelimesi varsa “Dikkat” kelimesi ayrıca yer almaz (md. 22/3).
Tehlike piktogramları: dokuz sembol ve anlamları
Tehlike piktogramları, köşesi üzerine oturtulmuş bir kare biçimindedir: beyaz zemin üzerinde siyah sembol ve kırmızı çerçeve. Dokuz piktogram vardır; her biri bir veya birkaç tehlike sınıfını temsil eder.
| Sembol | Kod | Neyi anlatır? | Sahada örnek |
|---|---|---|---|
| Patlayan bomba | GHS01 | Patlayıcılar, kendiliğinden tepkimeye girebilen maddeler, bazı organik peroksitler | Patlayıcı içerikli özel ürünler |
| Alev | GHS02 | Yanıcı gaz, sıvı, katı ve aerosoller; kendiliğinden ısınan veya suyla temasında yanıcı gaz çıkaran maddeler | Tiner, aseton, sprey boya |
| Daire üzerinde alev | GHS03 | Oksitleyici gaz, sıvı ve katılar; yangını şiddetlendirir | Oksijen tüpü, yüksek derişimli hidrojen peroksit |
| Gaz silindiri | GHS04 | Basınç altındaki gazlar | Azot, argon, karbondioksit tüpleri |
| Aşındırma | GHS05 | Cildi ve gözü ağır hasarlayan, metalleri aşındıran maddeler | Sodyum hidroksit, sülfürik asit, bazı yağ çözücüler |
| Kuru kafa ve çapraz kemikler | GHS06 | Akut toksisite (ağır kategoriler) | Bazı biyositler, metanol |
| Ünlem işareti | GHS07 | Daha hafif akut toksisite, cilt ve göz tahrişi, cilt hassaslaştırma, baş dönmesi ve rehavet | Birçok temizlik ve bakım ürünü |
| Sağlık tehlikesi | GHS08 | Kanserojen, mutajen, üreme için toksik, solunum hassaslaştırıcı, hedef organ toksisitesi, aspirasyon tehlikesi | İzosiyanat içeren sertleştiriciler, solvent bazlı ürünler |
| Çevre | GHS09 | Sucul ortam için zararlı | Bazı biyositler ve tarım ilaçları |
İki karışıklık sahada sık görülür. Birincisi, taşımada kullanılan renkli tehlikeli madde etiketleri (ADR etiketleri) bu piktogramlarla aynı değildir; ambalajın üzerinde her ikisi birden bulunabilir. İkincisi, işyerinde asılan sarı üçgen uyarı işaretleri Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği’ne tabidir; ayrıntılar için sağlık ve güvenlik işaretleri yazımıza bakın.
H ve P ifadeleri: kodları okumayı öğrenin
H ve P ifadeleri bir kod ve bir cümleden oluşur. Kodun ilk rakamı, ifadenin hangi gruba ait olduğunu söyler:
- H2xx: Fiziksel tehlikeler (yanıcılık, patlayıcılık, basınç)
- H3xx: Sağlık tehlikeleri (zehirlilik, tahriş, hassaslaştırma, kanserojenlik)
- H4xx: Çevre tehlikeleri
- P1xx: Genel önlemler
- P2xx: Önleme (kullanım sırasında alınacak önlemler)
- P3xx: Müdahale (maruziyet veya kaza anında yapılacaklar)
- P4xx: Depolama
- P5xx: Bertaraf
Kimyasal etiket nasıl okunur? Sahada beş adım
Çalışanlara etiket okumayı uzun bir liste olarak değil, şu beş soruyla öğretin:
- Bu ne? Ürün adı ve içindeki tehlikeli maddeler.
- Ne kadar tehlikeli? Uyarı kelimesi: “Tehlike” mi, “Dikkat” mi?
- Ne tür bir tehlike? Piktogramlar ve H ifadeleri: yanar mı, yakar mı, zehirler mi, uzun vadede hasta eder mi?
- Nasıl korunurum? P2xx ifadeleri: eldiven, gözlük, havalandırma, ısıdan uzak tutma.
- Kaza olursa ne yaparım? P3xx ifadeleri ve güvenlik bilgi formu: göze kaçarsa, deriye bulaşırsa, yutulursa.
Bu beş soru, etiketi olmayan bir kapla karşılaşıldığında da işe yarar: cevap verilemiyorsa kap kullanılmaz.
Küçük kaplara aktarılan kimyasalın etiketlenmesi
Sahada en sık görülen eksik, büyük bidondan küçük kaba aktarılan kimyasalın etiketsiz kalmasıdır: bakım atölyesinde püskürtme şişesindeki yağ çözücü, boyahanede plastik kovadaki karışım, temizlik arabasındaki seyreltilmiş ürün. SEA Yönetmeliği piyasaya arzı düzenlediği için işyeri içindeki aktarma kaplarını doğrudan kapsamaz; ancak bu boşluğu iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı doldurur:
- Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği Ek-3, işte kullanılan tehlikeli madde içeren kapların ve boruların etiketlenmesini düzenler. Etiket, piktogramla birlikte maddenin adını veya formülünü ve tehlikesine ilişkin bilgiyi içerebilir; aynı piktogramı taşıyan uyarı işaretiyle de değiştirilebilir. İşaretler kolay görülen yüzeye, katlanmaz, kendinden yapışkanlı veya boyama biçiminde uygulanır.
- Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, çalışanların tehlikeli kimyasal bulunan kap ve tesisatların etiketlenmesi konusunda bilgilendirilmesini ister; ayrıntılar için kimyasal maddeler yönetmeliği yazımıza bakın.
Aktarma kabı etiketi için pratik bir şablon: ürünün adı, ilgili piktogramlar, uyarı kelimesi, en önemli H ifadeleri, aktarma tarihi ve güvenlik bilgi formunun bulunduğu yer. Etiketi yağa ve suya dayanıklı malzemeden hazırlayın ve kabın gövdesine yapıştırın; kapağa yapıştırılan etiket kapakla birlikte kaybolur.
Dökülme ve sızıntı anında etiketin ve formun nasıl kullanılacağını kimyasal sızıntı müdahalesi yazımızda, yanıcı buharın oluşabileceği alanları patlayıcı ortam ve ATEX dokümanı yazımızda anlattık.
Etiket okuma eğitimi nasıl verilir?
Etiket okuma, temel İSG eğitiminin işe ve işyerine özgü riskler bölümünde, çalışanın gerçekten kullandığı ürünler üzerinden anlatıldığında kalıcı olur. Genel bir piktogram slaytı yerine şu uygulamayı öneriyoruz: bölümdeki beş ürünün etiketi masaya konur, çalışanlar her ürün için beş soruyu cevaplar ve hangi eldiveni seçeceklerini söyler. Eldiven seçimini iş eldiveni seçimi yazımız destekler; temel eğitimin konu grupları için temel İSG eğitimi konuları yazımıza bakabilirsiniz.
Çalışanlara İSG eğitimi vermemenin 2026 temel idari para cezası çalışan başına 8.980 TL’dir; tutarları İSG idari para cezaları aracında görebilirsiniz. Kimya ve plastik işletmelerinde etiket ve güvenlik bilgi formu eğitimini, işletmenin kendi ürün envanteri üzerinden İSG eğitimleri hizmetimiz kapsamında veriyoruz. Sektöre özgü diğer başlıklar için kimya ve plastik sayfamıza bakın.
Sık Sorulan Sorular
Kaç tane tehlike piktogramı vardır?
Dokuz: patlayan bomba, alev, daire üzerinde alev, gaz silindiri, aşındırma, kuru kafa ve çapraz kemikler, ünlem işareti, sağlık tehlikesi ve çevre. Bir ürünün etiketinde birden fazla piktogram bulunabilir.
Etiketi yabancı dilde olan kimyasalı kullanabilir miyiz?
Türkiye’de piyasaya arz edilen tehlikeli madde ve karışımların etiketi Türkçe hazırlanır. Yalnızca yabancı dilde etiketli bir ürün aldıysanız Türkçe etiketi ve güvenlik bilgi formunu tedarikçiden isteyin; bilgiler tamamlanmadan ürünü kullanıma almayın.
H ve P ifadeleri arasındaki fark nedir?
H ifadeleri tehlikenin ne olduğunu, P ifadeleri ise bu tehlikeye karşı ne yapılacağını söyler. H ifadesi “neden dikkatliyim”, P ifadesi “nasıl korunurum” sorusunun cevabıdır.
Küçük kaba aktardığımız kimyasalı etiketlemek zorunlu mu?
Evet. İşyerinde tehlikeli madde içeren kaplar etiketlenir veya aynı piktogramı taşıyan uyarı işaretiyle işaretlenir. Etiketsiz kap, içeriği bilinmeyen kaptır ve kazada doğru müdahaleyi imkânsız hâle getirir.
2026 yönetmeliğine uygun işe başlama, temel ve tekrar eğitimleri; işyerinizde, sahanıza özgü örneklerle ve belgeli.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.