Kısaca
Meslek hastalığı tanısından sonra SGK önce hastalığın meslek hastalığı olduğunu, ardından çalışanın mesleğinde kazanma gücünün ne kadarını kaybettiğini Kurum Sağlık Kurulu kararıyla belirler. Oran yönetmelikteki cetvellere, mesleğe ve yaşa göre hesaplanır; birden çok arızada Balthazard formülü kullanılır. Kayıp en az %10 ise çalışana sürekli iş göremezlik geliri bağlanır; hastalık işverenin mevzuata aykırı davranışından doğmuşsa SGK ödediklerini işverene rücu edebilir.
Meslekte kazanma gücü kaybı: tanıdan gelire süreç
Meslek hastalığı tanısı konduktan sonra hem çalışanın hem işverenin aklındaki soru aynıdır: bundan sonra ne olacak? SGK önce hastalığın gerçekten meslek hastalığı olduğunu tespit eder, sonra çalışanın mesleğinde kazanma gücünün ne kadarını kaybettiğini belirler. Bu oran, çalışana bağlanacak gelirin ve bazı durumlarda işverene yöneltilecek rücu talebinin temelidir. Uygulamada “maluliyet oranı” denilen değerin mevzuattaki adı meslekte kazanma gücü kaybı oranıdır.
Süreç, 5510 sayılı Kanun çerçevesinde şu adımlarla ilerler:
- Tanı ve sağlık kurulu raporu. SGK’nın yetkilendirdiği sağlık hizmet sunucuları usulüne uygun sağlık kurulu raporu ve dayanağı tıbbi belgeleri düzenler (md. 14).
- Bildirim. Meslek hastalığını öğrenen işveren, öğrendiği günden başlayarak üç iş günü içinde SGK’ya bildirir (md. 14; 6331 sayılı Kanun md. 14/2).
- Kurum Sağlık Kurulu tespiti. Rapor ve belgeler, gerektiğinde işyerindeki çalışma şartlarını gösteren denetim raporlarıyla birlikte incelenir; hastalığın meslek hastalığı olduğu Kurum Sağlık Kurulunca tespit edilir.
- Oranın belirlenmesi. Kurum Sağlık Kurulu, yönetmelikteki cetvellere göre meslekte kazanma gücü kaybı oranını belirler.
- Gelir bağlanması. Kayıp en az %10 ise sürekli iş göremezlik geliri bağlanır (md. 19).
- İtiraz. Kurumun verdiği karara ilgililerin itirazı hâlinde durum Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunca karara bağlanır (md. 95).
- Yeniden tespit. Gelir bağlanan sigortalı yeniden tedavi görürse kayıp oranı yeni raporlara göre yeniden tespit edilir (md. 19).
Hastalık işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkmışsa, ayrılışla hastalığın ortaya çıkması arasındaki sürenin, meslek hastalıkları listesinde o hastalık için belirlenen yükümlülük süresini aşmaması gerekir. Süre aşılmış olsa bile hastalık klinik ve laboratuvar bulgularıyla belirlenmiş ve etken işyeri incelemesiyle saptanmışsa, Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunun onayıyla meslek hastalığı sayılabilir (md. 14). Bazı hastalıklarda ayrıca asgari maruziyet süresi aranır; örneğin pnömokonyoz için toz bulunan işlerde toplam en az üç yıl çalışmış olmak şarttır. Liste yapısı için meslek hastalıkları listesi, tanı ve bildirim adımları için meslek hastalığı nedir yazılarımıza bakın.
Maluliyet oranı, kazanma gücü kaybı ve çalışma gücü kaybı
Bu kavramlar sıkça karıştırılır; her birinin eşiği ve sonucu farklıdır.
| Kavram | Ne ölçer? | Eşik ve sonuç | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Meslekte kazanma gücü kaybı | İş kazası veya meslek hastalığı sonrası çalışanın mesleğindeki kazanma gücü kaybı | En az %10 ise sürekli iş göremezlik geliri | 5510 md. 19 |
| Malullük | İş kazası veya meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücünün en az %60’ının kaybı | Malul sayılma; aylık için md. 26’daki şartlar ayrıca aranır | 5510 md. 25 |
| Çalışma gücü kaybı | Genel hastalık veya engellilikte çalışma gücündeki kayıp | En az %60 ise malul sayılma | 5510 md. 25 |
| Geçici iş göremezlik | İstirahat süresince çalışamama | Günlük geçici iş göremezlik ödeneği | 5510 md. 18 |
Oran nasıl hesaplanır? Cetveller ve Balthazard formülü
Meslekte kazanma gücü kaybı oranı, Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği (RG 11.10.2008) Ek-3’teki A, B, C, D ve E cetvellerine göre hesaplanır (md. 22–23):
- A cetveli: İş kazası ve meslek hastalıklarının yol açtığı hastalık ve arızaları vücut bölgelerine göre 14 liste hâlinde sayar; arızanın sıra numarası ve ağırlık ölçüsü buradan bulunur.
- B cetveli: İş kolu ve meslek listesidir; sigortalının meslek grup numarası buradan bulunur.
- C cetveli: Arıza ile meslek grubunun kesiştiği yerde sürekli iş göremezlik simgesini verir.
- D cetveli: Ağırlık ölçüsü ve simgeye göre kayıp oranını gösterir.
- E cetveli: Bu oranı, sürekli iş göremezlik hâlinin ortaya çıktığı ilk rapor tarihindeki yaşa göre düzeltir.
Bu yapının sonucu şudur: aynı arıza, mesleğin o arızadan ne ölçüde etkilendiğine ve çalışanın yaşına göre farklı bir orana karşılık gelebilir.
Birden fazla arıza varsa oranlar toplanmaz; yönetmeliğin 24. maddesindeki Balthazard formülü uygulanır. Oranlar büyükten küçüğe sıralanır, en yüksek oran 100’den çıkarılır, kalan sonraki oranla çarpılıp 100’e bölünür ve en yüksek orana eklenir.
Örnek: Bir çalışanda %20 ve %10 oranında iki arıza var.
- 100 − 20 = 80
- 80 × 10 / 100 = 8
- 20 + 8 = %28
Üçüncü bir %5’lik arıza varsa işlem birleşik oranla sürer: (100 − 28) × 5 / 100 = 3,6; toplam %31,6 olur.
Sürekli iş göremezlik geliri: örnek hesap
5510 md. 19’a göre sürekli tam iş göremezlikte sigortalıya, md. 17’ye göre hesaplanan aylık kazancının %70’i oranında gelir bağlanır. Kısmi iş göremezlikte gelir, tam gelir üzerinden kayıp oranı kadar ödenir. Sigortalı başka birinin sürekli bakımına muhtaçsa gelir bağlama oranı %100 uygulanır.
| Kayıp oranı | Hesap | Gelirin aylık kazanca oranı |
|---|---|---|
| %10 | %70 × %10 | %7 |
| %28 | %70 × %28 | %19,6 |
| %60 | %70 × %60 | %42 |
| %100 | %70 × %100 | %70 |
| %100 ve bakıma muhtaç | Bağlama oranı %100 | %100 |
Gelir, geçici iş göremezlik ödeneğinin sona erdiği tarihi; geçici iş göremezlik tespit edilmeden sürekli iş göremezlik durumuna girilmişse buna ilişkin sağlık kurulu raporu tarihini takip eden ay başından başlar. Sigortalı yeni bir iş kazası geçirir veya yeni bir meslek hastalığına yakalanırsa engellilik hâllerinin bütünü birlikte değerlendirilir.
İşverenin olası sorumluluğu
Meslek hastalığının işveren açısından üç ayrı sonucu olabilir:
- SGK’nın rücu talebi. Meslek hastalığı işverenin kastı veya İSG mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu ortaya çıkmışsa SGK, yaptığı ve yapacağı ödemeleri ve bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerini işverene ödettirir. Tutar, sigortalının işverenden isteyebileceği miktarla sınırlıdır ve kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır (md. 21). Ayrıntılar SGK rücu davası yazımızdadır.
- Geç bildirim. Üç iş günlük süre içinde bildirim yapılmazsa SGK’nın yaptığı masraflar ve ödediği geçici iş göremezlik ödenekleri işverene rücu edilir (md. 14). Ayrıca 6331 sayılı Kanun’a göre idari para cezası uygulanır; güncel tutarı İSG idari para cezaları aracımızda görebilirsiniz.
- Meslek hastalığı tazminatı. Çalışan, maddi ve manevi tazminat için ayrıca dava açabilir.
Bu davalarda işverenin elindeki en güçlü savunma, hastalık ortaya çıkmadan önce tutulmuş kayıtlardır: risk değerlendirmesi, ortam ölçüm sonuçları, sağlık gözetimi kayıtları, eğitim belgeleri ve KKD zimmet ve değişim kayıtları. Kayıtların eksikliği, kusur değerlendirmesinde işverenin aleyhine değerlendirilebilir.
İşyeri hekimi bu süreçte ne yapar?
İşyeri hekimi oranı belirlemez; ama sürecin hem başında hem sonunda rol oynar:
- Erken fark etme. Periyodik muayenede işitme kaybı, solunum fonksiyonlarında azalma veya cilt bulguları gibi erken işaretleri yakalar ve çalışanı meslek hastalığı tanısı koyabilecek sağlık kuruluşuna yönlendirir. Ayrıntılar meslek hastalığı şüphesinde işyeri hekiminin rolü yazımızdadır.
- Maruziyet bilgisi. SGK incelemesinde gereken iş tanımı, maruziyet süresi ve ölçüm sonuçlarının dosyada hazır olmasını sağlar.
- Kayıtların korunması. Kişisel sağlık dosyası, işten ayrılıştan sonra en az 15 yıl saklanır; bu kayıtlar yıllar sonra açılan bir meslek hastalığı dosyasında belirleyici olabilir.
- İşe uyarlama. Çalışanın kalan kapasitesine uygun işe yerleştirilmesini önerir; aynı maruziyetteki diğer çalışanların taranmasını planlar.
Sağlık verilerinin kimlerle paylaşılabileceği için çalışan sağlık bilgileri ve KVKK yazımıza bakabilirsiniz. SİSTEMER, Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde işyeri hekimliği hizmeti kapsamında sağlık gözetimi kayıtlarını, meslek hastalığı şüphesinde yönlendirme ve bildirim adımlarını bu sürece uygun biçimde yürütür.
Sık Sorulan Sorular
Meslekte kazanma gücü kaybı yüzde kaç olursa gelir bağlanır?
Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünün en az %10 oranında azaldığı tespit edilen sigortalıya sürekli iş göremezlik geliri bağlanır. Gelir, tam iş göremezlik gelirinin kayıp oranı kadarıdır.
SGK’nın belirlediği orana itiraz edilebilir mi?
Evet. Meslekte kazanma gücü kaybına ilişkin Kurum kararına ilgililerin itirazı hâlinde durum Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunca karara bağlanır.
İşten ayrıldıktan sonra ortaya çıkan hastalık meslek hastalığı sayılır mı?
Ayrılıştan sonra geçen süre, listede o hastalık için belirlenen yükümlülük süresini aşmıyorsa sayılabilir. Süre aşılmış olsa bile bulgular ve işyeri incelemesi etkeni doğruluyorsa Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunun onayıyla meslek hastalığı kabul edilebilir.
Meslek hastalığında SGK her zaman işverene rücu eder mi?
Hayır. Rücu için hastalığın işverenin kastı veya İSG mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu ortaya çıkmış olması gerekir. Tutar, işverenin kusuru ve sigortalının işverenden isteyebileceği miktarla sınırlıdır; kaçınılmazlık ilkesi de dikkate alınır.
Tehlike sınıfınıza uygun süreyle görevlendirilen hekimle işe giriş ve periyodik muayene, işe uygunluk raporu ve sağlık gözetimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.