Kısaca
3308 sayılı Kanun kapsamındaki aday çırak, çırak ve işletmede mesleki eğitim gören öğrenciler işçi değil öğrencidir; ama 6331 sayılı Kanun onları da korur. Bu öğrenciler iş kazası ve meslek hastalığı ile hastalık sigortası kapsamındadır, primleri kamu bütçesinden ödenir; işyerinin kusuru hâlinde kazadan işveren sorumludur. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde işe uygunluk raporu, herkes için işe başlama eğitimi gerekir; 18 yaş altındakiler en geç 6 ayda bir muayene edilir. Öğrencinin sahadaki ilk güvencesi usta öğreticidir.
Meslek lisesi stajyer iş güvenliği: öğrenci de olsa koruma aynı
Meslek lisesi stajyer iş güvenliği konusunda işverenlerin en sık sorusu şudur: “Öğrenci bizim çalışanımız değil, İSG kuralları ona da uygulanır mı?” Cevap evettir. 6331 sayılı Kanun md. 2, Kanun’un çırak ve stajyerler dahil tüm çalışanlara uygulanacağını açıkça yazar. Öğrenci statüsü yalnızca bir noktada fark yaratır: md. 6/4’e göre 3308 ve 2547 sayılı kanunlar kapsamında öğrenci statüsündeki çırak ve stajyerler, uzman ve hekim görevlendirme süresinin hesabında çalışan sayısına katılmaz. Eğitim, risk değerlendirmesi, KKD ve sağlık gözetimi onlar için de geçerlidir.
Bu yazı, metal ve makine atölyelerinde sık görülen mesleki eğitim merkezi (MESEM) öğrencileri ve meslek lisesi stajyerleri üzerinden konuyu ele alıyor. Önce kavramları ayıralım. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu md. 3’teki tanımlar şöyledir:
| Kavram | 3308’deki anlamı | İşletmedeki karşılığı |
|---|---|---|
| Aday çırak | Çıraklık yaşını doldurmamış, işyeri ortamı ve mesleğin ön bilgileri verilen kişi | En kısıtlı görevlendirme |
| Çırak | Çıraklık sözleşmesiyle mesleği iş içinde öğrenen kişi | Mesleki eğitim merkezi programındaki öğrenci |
| İşletmede mesleki eğitim | Meslek okulu öğrencisinin beceri eğitimini işletmede, teorik eğitimini okulda aldığı uygulama | Meslek lisesi öğrencisi |
| Staj | Yükseköğretim öğrencisinin işletmede gerçek üretim ortamında yaptığı çalışma | Üniversite stajyeri |
| Usta öğretici | Ustalık yeterliğine sahip, öğrencilerin işyerindeki eğitiminden sorumlu, mesleki eğitim tekniklerini bilen kişi | Öğrencinin sahadaki sorumlusu |
Statü ve 3308 öğrenci sigorta kuralı
Öğrenci işçi değildir; bir iş sözleşmesiyle değil, çıraklık veya işletmede mesleki eğitim sözleşmesiyle işletmededir. Sigorta ve sorumluluk tarafı ise şöyle kurulmuştur:
- Sigorta kolları. 5510 sayılı Kanun md. 5/b’ye göre aday çırak, çırak ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler hakkında iş kazası ve meslek hastalığı ile hastalık sigortası uygulanır. Mesleki ve teknik eğitim ya da yükseköğretim sırasında staja tabi tutulan öğrenciler ise yalnızca iş kazası ve meslek hastalığı sigortası kapsamındadır.
- Primler. 3308 md. 25’e göre bu öğrencilerin sigorta primleri asgari ücretin yarısı üzerinden hesaplanır ve ilgili kamu bütçelerine konulan ödenekten karşılanır.
- Sorumluluk. Aynı madde, işyerinin kusuru hâlinde meydana gelecek iş kazaları ve meslek hastalıklarından işverenin sorumlu olduğunu belirtir. Primin devletçe ödenmesi, işyerindeki önlem yükümlülüğünü işverenden almaz.
- Kaza bildirimi. 5510 md. 13, md. 5 kapsamındaki sigortalılar için de kazanın kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilmesini ister. Öğrencide kazayı derhal okula bildirin ve SGK bildiriminde hangi adımı kimin atacağını sözleşme aşamasında okulla yazılı olarak netleştirin. Bildirim ekranları için SGK iş kazası e-bildirim yazımıza bakın.
Ücretin alt sınırı da 3308 md. 25’te düzenlenir ve işletmenin personel sayısına göre değişir; tutarlar için okulunuzun koordinatör öğretmeninden güncel bilgiyi isteyin.
İşletmede beceri eğitimi ve usta öğretici
3308 sayılı Kanun, öğrenci alan işletmeye bir eğitim sorumlusu bulundurma görevi verir:
- Çırak almak için (md. 15): Aday çırak ve çırak almak için işyerinde usta öğretici bulunması şarttır.
- Öğrenci sayısı (md. 18): On ve daha fazla personel çalıştıran işletmeler, personel sayısının yüzde beşinden az olmamak üzere meslek okulu öğrencilerine beceri eğitimi yaptırır. On ve daha fazla öğrenciye eğitim yaptıran işletmeler eğitim birimi kurar ve bu birimde usta öğretici veya eğitici personel görevlendirir.
Usta öğreticinin 3308’deki görevi mesleki eğitimdir; İSG mevzuatında ayrı bir unvanı yoktur. Ama sahada öğrencinin güvenliğini en çok etkileyen kişi odur. Usta öğreticiyle şu düzeni kurun:
- Görev listesi. Öğrencinin yapabileceği, gözetim altında yapabileceği ve hiç yapamayacağı işler yazılı olsun. Pres, giyotin makas, torna ve CNC tezgâhı gibi makineler bu listede ayrı ayrı değerlendirilsin.
- Yalnız bırakmama. Öğrenci, risk değerlendirmesinde yüksek risk taşıyan bir makinede usta öğretici veya deneyimli bir çalışan yanında olmadan çalışmaz.
- İş talimatı. Öğrencinin kullandığı her makinenin talimatı, kısa ve resimli olarak makinenin başında bulunsun.
- KKD. Öğrenciye kendi bedenine uygun KKD verilsin; büyük beden eldiven ve ayakkabı kaza sebebidir.
- Bildirim. Usta öğretici, öğrencinin karıştığı ramak kala olayları uzmana iletir.
Makine güvenliğinin genel kuralları için CNC operatörü iş güvenliği yazımız, öğrencilere tezgâh başında anlatılacak konular açısından iyi bir başlangıçtır.
Stajyer sağlık raporu ve sağlık gözetimi
Sağlık şartı iki kaynaktan gelir. 3308 md. 10/b, çıraklığa başlamak için kişinin bünyesi ve sağlık durumunun gireceği mesleğin gerektirdiği işleri yapmaya uygun olmasını ister. 6331 md. 15 ise tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde işe uygunluk raporu alınmadan işe başlatılamayacağını düzenler ve bu raporların işyeri hekiminden alınmasını öngörür.
Uygulamada şu sırayı izleyin:
- Öğrenci işletmeye başlamadan önce işyeri hekimi işe giriş muayenesini yapar; muayenede öğrencinin çalışacağı bölüm ve maruz kalacağı riskler (gürültü, toz, kimyasal, yük kaldırma) dikkate alınır.
- Öğrenci 18 yaşından küçükse periyodik muayenesi en geç 6 ayda bir yapılır.
- Hekimin rapora yazdığı kısıtlama, usta öğreticinin görev listesine işlenir.
Gerekli tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız. Raporun nereden alınacağı ve maliyeti için işe giriş sağlık raporu yazımıza bakın.
18 yaşından küçük öğrenciler için çalışma saatleri, gece çalışması yasağı ve yapabilecekleri işler Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik’e de bağlıdır. İşletmede mesleki eğitim ve staj gören öğrencilerin uygulama yapacağı iş ve yerleri MEB belirler. Ayrıntılar için çocuk ve genç işçiler yazımıza bakın.
Eğitim: işe başlama ve temel eğitim
2 Nisan 2026 tarihli eğitim yönetmeliği öğrenciler için iki kural koyar:
- İşe başlama eğitimi (md. 7): Çırak ve stajyerler dahil herkese, çalışmaya başlamadan önce en az 2 saat, yüz yüze ve uygulamalı olarak verilir ve tutanakla belgelenir.
- Sorumluluk ve okul dersleri (md. 21): Çırak ve stajyerlerin eğitim ve bilgilendirilmesinden uygulamalı eğitim alınan işyerinin işvereni sorumludur. Öğrencinin okulunda tamamladığı İSG dersleri veya kursları, işveren kabul ederse temel eğitimin yerine geçer.
Okul dersini kabul etmeden önce içeriğine bakın. Okulda verilen genel İSG dersi, işyerinizdeki presleri, kimyasalları ve acil durum düzenini anlatmaz. Temel eğitimi kabul etseniz bile işe ve işyerine özgü riskleri sahada ayrıca anlatın. Program örneği için işe başlama eğitimi yazımıza bakın.
Metal atölyesinde öğrenci için ilk hafta kontrol listesi
| Adım | Kim yapar? | Ne zaman? |
|---|---|---|
| Sözleşme ve sigorta girişinin okulla teyidi | İnsan kaynakları | Başlamadan önce |
| İşe giriş muayenesi ve işe uygunluk raporu | İşyeri hekimi | Başlamadan önce |
| İşe başlama eğitimi ve tutanak | Uzman, hekim veya deneyimli çalışan | İlk gün, çalışmaya başlamadan |
| Görev listesi ve yasak makineler | Usta öğretici ve uzman | İlk gün |
| KKD teslimi ve zimmet | Bölüm sorumlusu | İlk gün |
| Acil durum ekipleri ve toplanma yeri tanıtımı | Uzman | İlk hafta |
| Temel eğitim veya okul dersinin kabulü | İşveren, uzman görüşüyle | İlk hafta |
| Periyodik muayene tarihi (18 yaş altı) | İşyeri hekimi | 6 ay içinde |
Öğrenciler süre hesabına katılmasa da, kalabalık bir öğrenci grubu uzmanın ve hekimin iş yükünü artırır; çalışma süreleri yazımızda bu istisnanın nasıl uygulandığını anlattık. Çalışan sayınıza göre asgari süreleri İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz.
Bursa ve çevre illerdeki metal ve makine işletmelerinde öğrenci görev listelerinin hazırlanması ve işe başlama eğitimleri iş güvenliği uzmanlığı, işe giriş ve 6 aylık muayeneler işyeri hekimliği hizmetimizin parçasıdır.
Sık Sorulan Sorular
MESEM öğrencisi için iş kazası olursa kim sorumludur?
Öğrencinin sigorta primleri kamu bütçesinden ödenir, ancak 3308 md. 25’e göre işyerinin kusuru hâlinde meydana gelen iş kazası ve meslek hastalığından işveren sorumludur. Önlem alma yükümlülüğü değişmez.
Stajyer için sağlık raporu gerekir mi?
Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde evet; 6331 md. 15’e göre işe uygunluk raporu olmadan işe başlatılamaz ve rapor işyeri hekiminden alınır. 18 yaş altındaki öğrenciler en geç 6 ayda bir periyodik muayeneden geçer.
Öğrencinin okulda aldığı İSG dersi temel eğitim yerine geçer mi?
İşveren kabul ederse geçer (2026 eğitim yönetmeliği md. 21). Ancak işe başlama eğitimi ayrıca verilir ve işyerine özgü riskler sahada mutlaka anlatılmalıdır.
Stajyerler uzman ve hekim süresinin hesabına katılır mı?
3308 ve 2547 sayılı kanunlar kapsamında öğrenci statüsündeki çırak ve stajyerler süre hesabında sayılmaz. Bu istisna yalnızca süre hesabı içindir; diğer bütün İSG yükümlülükleri geçerlidir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.