Oksijen ve Asetilen Tüplerinin Güvenli Kullanımı

Gaz tüpü güvenliği: üç gaz, üç farklı tehlike

Bir metal atölyesinde oksi-asetilen kesme seti ile gazaltı kaynak makinesi çoğu zaman aynı duvarın dibinde durur. Tüpler birbirine benzer, ama içlerindeki gazların tehlikesi birbirinden çok farklıdır. Gaz tüpü güvenliği, bu farkı bilerek her tüpü kendi kuralıyla kullanmaktır.

Renk kodu yardımcı bir işarettir; gazı tanımanın asıl yolu tüpün etiketidir. Etiketi okunmayan tüpü kullanmayın. Kaynakçının maruz kaldığı diğer riskler için kaynakçının iş güvenliği riskleri yazımıza bakabilirsiniz.

Dik sabitleme: tüp neden devrilmemeli?

Devrilen bir tüpün en tehlikeli sonucu, vananın kırılmasıdır. Yüksek basınçlı bir tüpün vanası koptuğunda tüp, içindeki gazın itişiyle kontrolsüz biçimde savrulabilir. Asetilen tüpünde ise ek bir sorun vardır: gaz, tüpün içindeki gözenekli dolgu maddesine emdirilmiş asetonda çözünmüş hâldedir. Tüp yatık kullanılırsa aseton gazla birlikte dışarı çıkabilir, alevi bozar ve regülatöre zarar verir.

Uygulama kuralları şunlardır:

1. Tüpler kullanımda ve depoda dik durur; zincir, kelepçe veya tüp taşıma arabasının sabitleme aparatıyla devrilmeye karşı bağlanır.
2. Zincir, tüpün devrilmesini gerçekten önleyecek yükseklikte bağlanır; tüpün ayağına yakın bağlanan zincir tüpü tutmaz.
3. Asetilen tüpü yatık kullanılmaz. Yatık taşınmış bir tüp, kullanılmadan önce üreticinin veya tedarikçinin belirttiği süre kadar dik bekletilir.
4. Tüp, kaynak sıçrantısı ve kesme cürufunun ulaşamayacağı bir mesafede ve ısı kaynaklarından uzak tutulur.
5. Tüp, elektrik devresinin bir parçası hâline gelmemelidir; kaynak pensesi veya şasi kablosu tüpe dayanmaz.

Asetilen tüpü depolama ve oksijenden ayrım

Asetilen tüpü depolama alanı, yangın ve patlama riskinin en yoğun olduğu yerlerden biridir. Depolamada şu ilkeleri uygulayın:

• Oksijen ile yanıcı gazlar ayrı tutulur. Oksijen yanmayı şiddetlendirdiği için, bir yangında yanıcı gaz tüplerinin yanında olması olayı büyütür. Uluslararası uygulamada örnek olarak ABD iş güvenliği idaresi OSHA’nın kaynak ve kesme standardı, depodaki oksijen tüplerinin yanıcı gaz tüplerinden en az 6,1 metre uzakta tutulmasını ya da aralarına en az 1,5 metre yüksekliğinde ve en az yarım saat yangın dayanımlı yanmaz bir bölme konmasını ister.
• Havalandırma. Depo iyi havalandırılır; tercihen bina dışında, güneşten ve yağmurdan korunan bir alandadır.
• Tutuşturucu kaynaklardan uzaklık. Depo yakınında sigara, açık alev, kaynak ve kıvılcım çıkaran işler yapılmaz; elektrik panoları ve ısıtıcılar depo içinde bulunmaz.
• Dolu ve boş ayrımı. Dolu ve boş tüpler ayrı işaretlenmiş yerlerde durur; boş tüpün de vanası kapatılır ve başlığı takılır.
• Yağlı malzemeden uzak. Oksijen tüpleri yağ, gres ve yanıcı maddelerle aynı rafa veya alana konmaz.
• İşaretleme. Depo girişine içerideki gazları ve “ateşle yaklaşmayın” uyarısını gösteren levhalar asılır.

Depolanan gazlar, yanıcı atmosfer oluşabilecek alanların değerlendirildiği patlayıcı ortam dokümanına da işlenmelidir. Farklı tehlike sınıfındaki maddelerin birlikte depolanması için kimyasal depolama uyumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.

Alev geri tepme ventili ve hortum düzeni

Oksi-asetilen setinde alev, şaloma ucundan geriye, hortumlara ve regülatöre doğru ilerleyebilir. Buna geri tepme denir ve en kötü durumda tüpe kadar ulaşabilir. Alev geri tepme ventili (alev tutucu), bu ilerlemeyi durduran emniyet donanımıdır.

• Alev tutucu, hem oksijen hem asetilen regülatörünün çıkışına takılır; şaloma girişlerinde de geri dönüşsüz ventil kullanılır.
• Bir geri tepme yaşandıysa set kullanılmadan önce kontrol edilir; alev tutucunun yenilenmesi gerekip gerekmediği üreticinin talimatına göre belirlenir.
• Regülatör, yalnızca yapıldığı gaz için kullanılır; oksijen regülatörü yanıcı gaz tüpüne takılmaz.
• Asetilen, yüksek basınçta kararsız olduğu için regülatör çıkışı üreticinin belirttiği azami çalışma basıncını geçmemelidir.
• Tüp vanası yavaşça ve yalnızca gerektiği kadar açılır; acil durumda hızla kapatabilmek için vana anahtarı asetilen tüpünün üzerinde bırakılır.
• Hortumlar renk koduna uygun, bağlantıları uygun kelepçelerle yapılmış ve hasarsız olur. Bantla “onarılmış” hortum kullanılmaz.
• Kaçak kontrolü, uygun kaçak tespit sıvısıyla yapılır; kesinlikle alevle kaçak aranmaz.

Kaynak ve kesme işleri yangın riski taşıyan bölgelerde yapılacaksa sıcak çalışma izni düzenlenmelidir.

Oksijen tüpü yağ ve gres: neden yan yana gelmez?

Oksijen tüpü yağ ile temas ettiğinde ortaya çıkan risk, çoğu çalışanın sezgisine ters düşer: yağ, saf oksijen ortamında çok kolay tutuşur ve yüksek basınç altında kendiliğinden alev alabilir. OSHA’nın aynı standardı da tüpler, vanalar, bağlantılar, regülatörler ve hortumların yağlı maddelerden arındırılmış tutulmasını ve oksijen donanımının yağlı el veya eldivenle tutulmamasını ister.

• Oksijen tüpü vanası, regülatör dişleri ve bağlantıları asla yağlanmaz.
• Yağlı eldiven, yağlı bez ve yağ bulaşmış iş kıyafetiyle oksijen donanımına müdahale edilmez.
• Oksijen tüpleri yağ varillerinin ve gres kovalarının yanında tutulmaz.

Tüp taşıma arabası ve taşıma kuralları

Tüplerin taşınması sırasında olan kazalar genellikle aceleden kaynaklanır: tüp yerde yuvarlanır, vana koruma başlığından tutulup kaldırılır veya forkliftin çatalına bağlanmadan konur.

1. Tüpler, sabitleme zinciri olan bir tüp taşıma arabası ile taşınır; oksi-asetilen seti sahada da bu araba üzerinde çalışır.
2. Taşıma sırasında regülatör sökülür ve vana koruma başlığı takılır.
3. Tüp, başlığından tutularak kaldırılmaz. OSHA da vinçle taşımada sapan ve elektromıknatıs kullanılmamasını, uygun bir sepet veya platform kullanılmasını ister.
4. Tüpler fırlatılmaz, birbirine çarptırılmaz ve yerde yuvarlanmaz.
5. Araçla taşımada tüpler dik ve sabitlenmiş olarak, havalandırılan bir yük bölümünde taşınır; sürücü kabininde taşınmaz.

Günlük kontrol listesi ve teslim alma

Tedarikçiden teslim alırken tüpün etiketini, vana koruma başlığını ve üzerindeki muayene işaretlerini kontrol edin; ezik, yanık izli, vanası hasarlı veya etiketi okunmayan tüpü kabul etmeyin. Atölyedeki hava tankları ve kompresörler gibi basınçlı ekipmanlar ise İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre en geç yılda bir periyodik kontrolden geçer; ayrıntılar için basınçlı kap ve kompresör tankı yazımıza bakabilirsiniz. Genel dayanak, işverene risk değerlendirmesi yapma ve gerekli kontrolleri yaptırma yükümlülüğü getiren 6331 sayılı Kanun md. 10 ile İş Ekipmanları Yönetmeliği’dir.

Bursa ve çevre illerdeki metal ve makine atölyelerinde tüp düzenini, kaynak alanlarının yerleşimini ve sıcak çalışma izinlerini iş güvenliği uzmanlığı kapsamında sahada birlikte kontrol ederiz; basınçlı ekipmanların yıllık kontrollerini periyodik kontrol hizmetimizle planlayabilirsiniz. Atölyenin bütününe bakan bir liste için talaşlı imalat atölyesi kontrol listesi yazımızı da kullanabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Asetilen tüpü yatık kullanılabilir mi?

Hayır. Asetilen tüpte aseton içinde çözünmüş hâldedir; yatık kullanımda aseton gazla birlikte dışarı çıkabilir. Yatık taşınmış tüp, kullanılmadan önce üreticinin belirttiği süre kadar dik bekletilmelidir.

Oksijen ve asetilen tüpleri aynı yerde depolanabilir mi?

Depoda ayrı tutulmalıdır. Uluslararası uygulamada örnek olarak OSHA, oksijen tüplerinin yanıcı gaz tüplerinden en az 6,1 metre uzakta tutulmasını veya aralarına en az 1,5 metre yüksekliğinde, en az yarım saat yangın dayanımlı yanmaz bir bölme konmasını ister. Kullanım sırasında ise set, sabitlenmiş bir taşıma arabası üzerinde birlikte durabilir.

Alev geri tepme ventili nereye takılır?

Hem oksijen hem asetilen regülatörünün çıkışına takılır; şaloma girişlerinde de geri dönüşsüz ventil kullanılır. Bir geri tepme yaşandıktan sonra set kontrol edilmeden kullanılmaz.

Oksijen tüpünün vanası yağlanabilir mi?

Hayır. Yağ ve gres, saf oksijen ortamında çok kolay tutuşur. Oksijen tüpü vanası, regülatörü ve bağlantıları yağlanmaz; yağlı eldivenle de tutulmaz.