Kısaca
Cam elyaf takviyeli polyester (CTP) tekne üretiminde dört risk öne çıkar: reçineden yayılan stiren buharı, kesim ve zımparada oluşan cam elyaf ve reçine tozu, peroksit sertleştirici ile asetonun oluşturduğu yangın riski ve gövde içinde kapalı alan çalışması. Bu yazı Orhangazi’deki tekne atölyeleri için süreç bazlı bir tehlike haritası, stireni azaltma yolları ve sağlık gözetimi yaklaşımını özetliyor.
Orhangazi’de tekne imalatı ve süreç bazlı tehlike haritası
Orhangazi, İznik Gölü’nün batı ucunda, Bursa–Yalova karayolu üzerinde ve Gemlik Körfezi’ne yakın bir ilçe. BTSO’nun faal OSB listesinde ilçede bir organize sanayi bölgesi yer almıyor; sanayi tesisleri ilçe geneline dağılmış durumda. BEBKA’nın Orhangazi ilçe raporu, otomotiv yan sanayi ve demir-çeliğin yanında tekne ve yat imalatını ilçeyi Bursa’nın diğer ilçelerinden ayıran bir faaliyet olarak not ediyor. Bu atölyelerin çoğunda gövde, güverte ve iç parçalar cam elyaf takviyeli polyesterden (CTP) üretiliyor. Tekne imalatı iş güvenliği, bu nedenle bir metal atölyesinden çok bir kimya işletmesinin risk profiline benziyor.
CTP imalatında iş, kalıbın hazırlanmasından gövdenin donatılmasına kadar birkaç aşamadan geçer. Her aşamanın öne çıkan tehlikesi farklıdır:
| Aşama | Öne çıkan tehlike | Temel önlem |
|---|---|---|
| Kalıp hazırlama ve jelkot | Stiren buharı, kalıp ayırıcı ve solvent | Yerel emiş, kapalı kap, organik buhara uygun solunum koruyucu |
| El yatırma veya püskürtme ile laminasyon | Yoğun stiren buharı, reçine sıçraması, yangın | Genel ve yerel havalandırma, eldiven ve göz koruma, ateşleme kaynağı kontrolü |
| Kürlenme | Karışım kaplarında ve atıkta ısı birikmesi | Atık reçineyi yayarak kürleme, metal kapaklı atık kutusu |
| Kalıptan çıkarma | Ağır gövdenin kaldırılması, ezilme | Kaldırma planı, sapan seçimi, yük altına girilmemesi |
| Kesme, taşlama, zımparalama | Cam elyaf ve reçine tozu, gürültü, titreşim | Emişli el aletleri, toz maskesi, kulak koruyucu |
| Gövde içi donatım ve laminasyon | Kapalı alan, birikmiş buhar, sınırlı kaçış | Mekanik havalandırma, gaz ölçümü, iş izni, gözcü |
Tablodaki risklerin hepsi risk değerlendirmesinde ayrı satırlar olarak yer almalıdır. Kalıptan çıkarma ve taşıma için vinç ekibinin rolleri vinç işaretçisi ve sapancının görevleri yazımızda anlatılıyor.
Stiren buharı: neden ve nasıl azaltılır?
Polyester reçinelerin büyük kısmı, reçineyi akışkan tutan ve kürlenmede tepkimeye giren stiren içerir. Laminasyon sırasında reçinenin yüzeyi açık kaldıkça stiren buharlaşır. Buhar havadan ağırdır; tekne gövdesinin dibinde, sintine bölgesinde ve kalıp çukurlarında birikir. Kısa süreli yüksek maruziyet göz ve solunum yolu tahrişi, baş ağrısı, baş dönmesi ve dikkat dağınıklığı yapar. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), 2018’de stireni “insanlar için muhtemelen kanserojen” (Grup 2A) sınıfına almıştır. Bu nedenle stiren maruziyeti, alışılmış bir koku olarak değil, azaltılması gereken bir kimyasal maruziyet olarak ele alınmalıdır.
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, işverenden önce tehlikeli maddeyi ortadan kaldırmayı veya daha az tehlikelisiyle değiştirmeyi, bu mümkün değilse maruziyeti en aza indirmeyi ister. Tekne atölyesinde bunun karşılığı şu sıradır:
- Süreci değiştirin. Açık kalıpta el yatırma yerine vakum infüzyon veya kapalı kalıp yöntemleri, reçinenin havayla temas süresini azaltır.
- Reçineyi değiştirin. Düşük stiren içerikli veya stiren salımı azaltılmış reçineler tedarikçiyle birlikte değerlendirilebilir.
- Kaynağında emiş yapın. Emiş ağzı buharın biriktiği alt seviyeye yakın konur; gövde içinde temiz hava üfleyip kirli havayı alt bölgeden çeken bir düzen kurulur.
- Kapları kapalı tutun. Reçine kovaları, aseton kapları ve reçineli bezler kapaklı tutulur.
- Kişisel koruyucu kullanın. Organik buhara uygun filtreli yarım veya tam yüz maskesi, ancak yukarıdaki önlemlerden sonra gelir. Filtre tipleri ve ömrü için gaz maskesi filtreleri yazımıza bakın.
Stirenin mesleki maruziyet sınır değeri ve diğer bileşenlerin özellikleri için reçinenin güvenlik bilgi formunun 8. bölümünü ve yönetmeliğin güncel Ek-1 tablosunu esas alın. Ortamdaki stiren düzeyinin ölçülmesini yetkili laboratuvarlarla planlıyor, sonuçları risk değerlendirmesine işliyoruz.
Cam elyaf ve kürlenmiş reçine tozu
Kalıptan çıkan gövdenin kenar kesimi, delik açma ve zımparalama işleri yoğun toz üretir. Bu toz, cam elyaf parçacıkları ile kürlenmiş reçine tozunun karışımıdır. Ciltte kaşıntı ve tahriş, gözde batma ve solunum yollarında tahriş en sık görülen şikâyetlerdir.
- Emişli el aletleri ve kesim noktasına yakın yerel emiş, tozun ortama yayılmasını kaynağında önler.
- Basınçlı havayla temizlik yapılmaz; toz endüstriyel süpürgeyle alınır.
- Giysi: Uzun kollu, bilek ve boyun kısmı kapalı iş giysisi giyilir; tozlu giysi yemekhaneye ve eve götürülmez.
- Solunum ve göz koruma: Toz düzeyine uygun toz maskesi ve gözlük kullanılır; seçimi toz maskesi FFP1, FFP2, FFP3 yazımıza göre yapabilirsiniz.
Cilt şikâyetleri reçine ve sertleştiricinin kendisinden de kaynaklanabilir. Sürekli eldiven değişimi ve el temizliği için solvent yerine uygun temizleyici kullanılması, mesleki dermatit riskini azaltır.
Tekne yapımında yangın: reçine, peroksit ve aseton
Tekne yapımı yangın açısından üç ayrı kaynağı bir arada barındırır: yanıcı reçine ve stiren, organik peroksit sertleştirici ve alet temizliğinde kullanılan aseton.
- Peroksit ile hızlandırıcı doğrudan karıştırılmaz. Kobalt hızlandırıcı ile peroksit sertleştiricinin birbirine doğrudan teması şiddetli tepkimeye yol açabilir. İkisi ayrı yerde, ayrı ölçü kaplarıyla saklanır ve yalnız reçineye ayrı ayrı katılır.
- Peroksit serin ve ayrı depolanır. Isı kaynağından, güneşten ve yanıcı maddelerden uzak, üreticinin belirttiği sıcaklık aralığında tutulur.
- Atık reçine ısınır. Karışım kabında kalan reçine kürlenirken ısı üretir; dolu kovada biriken ısı tutuşmaya kadar gidebilir. Atık reçine ince tabaka hâlinde yayılarak kürlenir, reçineli bezler kapaklı metal kutuda toplanır.
- Aseton ve stiren buharı tutuşturucu kaynak arar. Taşlama kıvılcımı, kaynak, seyyar ısıtıcı ve sigara laminasyon alanından uzak tutulur. Aktarım sırasında kapların bağlanması için statik elektrik ve topraklama yazımıza bakın.
Kalıp içi ve gövde içinde kapalı alan çalışması
Büyüyen bir gövdenin içinde, sintinede veya bölmelerde laminasyon yapan çalışan, giriş ve çıkışı sınırlı, havalandırması doğal olarak yetersiz bir alandadır. Bu alanlar kapalı alan olarak ele alınmalı ve yazılı bir çalışma iznine bağlanmalıdır:
- Girişten önce ve çalışma süresince oksijen ile yanıcı buhar düzeyi ölçülür.
- Mekanik havalandırma çalıştırılır ve iş boyunca kapatılmaz.
- Dışarıda, içerideki çalışanla sürekli iletişimde olan bir gözcü bulunur.
- İçeride yalnız patlamadan korunma dokümanına uygun aydınlatma ve alet kullanılır.
- Kurtarmanın nasıl yapılacağı işten önce planlanır ve tatbik edilir.
Tanımı ve izin sistemini kapalı alanda çalışma, ölçümün nasıl yapılacağını kapalı alana girişte gaz ölçümü yazılarımızda bulabilirsiniz.
Sağlık gözetimi: hekim neye bakar?
Stiren, peroksit, cam elyaf ve gürültü bir arada olduğu için tekne atölyesinde sağlık gözetimi riske göre planlanır. İşe giriş ve periyodik muayenede hekim genellikle şunları değerlendirir:
- Göz, cilt ve solunum yolu şikâyetleri; astım ve alerji öyküsü
- Baş ağrısı, baş dönmesi, konsantrasyon güçlüğü gibi solvent maruziyetine bağlı olabilecek yakınmalar
- Taşlama ve zımparada çalışanlarda işitme
- Gerekli görürse solunum fonksiyon testi, işitme testi ve stiren maruziyetinin biyolojik izlenmesi
Hangi tetkikin hangi sıklıkta yapılacağını mevzuat sabitlemez; işyeri hekimi maruziyet ölçümlerine ve risk değerlendirmesine göre karar verir. Tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlıyoruz. Periyodik muayene aralığı tehlike sınıfınıza bağlıdır; sınıfınızı ve yükümlülüklerinizi İSG yükümlülük hesaplama aracıyla kontrol edebilirsiniz. Orhangazi’deki işletmelere verdiğimiz hizmetin ayrıntıları Orhangazi OSGB sayfamızda, sektörün genel riskleri kimya ve plastik sayfamızda yer alıyor.
Sık Sorulan Sorular
Stiren kokusu alışıldıysa tehlike azalmış mı demektir?
Hayır. Koku alma duyusu sürekli maruziyette körelir; kokunun hissedilmemesi, ortamdaki düzeyin düştüğünü göstermez. Maruziyet düzeyi ancak yetkili laboratuvarın ölçümüyle belirlenir.
Gövde içinde laminasyon kapalı alan çalışması sayılır mı?
Giriş ve çıkışı sınırlı, doğal havalandırması yetersiz ve buhar birikebilen her gövde içi ve bölme, kapalı alan olarak değerlendirilmelidir. Bu çalışmalar ölçüm, havalandırma, gözcü ve yazılı iş izniyle yürütülür.
Peroksit sertleştiriciyi nasıl saklamalıyız?
Üreticinin güvenlik bilgi formuna uygun olarak serin, güneş ve ısı kaynaklarından uzak, yanıcı maddelerden ve kobalt hızlandırıcıdan ayrı bir yerde, orijinal kabında saklayın. Ölçü kaplarını iki madde için ayrı tutun.
Tekne atölyemizin tehlike sınıfı nedir?
Tehlike sınıfı, işyerinde yürütülen asıl işin NACE koduna göre 2025’te yenilenen Ek-1 listesinden belirlenir. Kodunuzu SGK kaydınızdan kontrol edip listeyle karşılaştırın; birden çok asıl iş varsa yüksek olan sınıf esas alınır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.