Kısaca
Yıldırımdan korunma tesisatı; yakalama uçları veya kafes, iniş iletkenleri, topraklama ve iç tesisatı koruyan eşpotansiyel bağlantılar ile aşırı gerilim koruyucularından oluşur. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre bu tesisat, standartta süre belirtilmemişse yılda bir TS EN 62305 serisine göre ve projesi aranarak EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişiye kontrol ettirilir. Yanıcı madde depolanan alanlarda yıldırım bir tutuşturucu kaynaktır ve hem bina mevzuatında hem de patlayıcı ortam değerlendirmesinde ayrıca ele alınır.
Yıldırımdan korunma tesisatı hangi parçalardan oluşur?
Çatıdaki tek bir sivri çubuk, çoğu kişinin “paratoner” deyince aklına gelen şeydir. Oysa yıldırımdan korunma tesisatı bir zincirdir ve zincirin en zayıf halkası bütün sistemin başarısını belirler: yıldırım akımını yakalayan, onu bina dışından toprağa indiren ve toprağa güvenle dağıtan parçaların yanında, binanın içindeki tesisatı da ani gerilimlerden koruyan bir iç koruma gerekir. Paratoner periyodik kontrol raporu da bu zincirin her halkasını tek tek değerlendirmelidir.
| Parça | Görevi | Kontrolde ilk bakılan |
|---|---|---|
| Hava sonlandırma (yakalama ucu, paratoner çubuğu, çatı kafesi) | Yıldırımı belirlenen noktada yakalamak | Fiziksel sağlamlık, eğilme, korozyon, çatıya eklenen yeni yapıların koruma bölgesinde kalıp kalmadığı |
| Doğal bileşenler | Metal çatı, korkuluk gibi uygun metal kısımların sisteme dahil edilmesi | Bağlantıların sürekliliği |
| İniş iletkenleri | Akımı binanın dış yüzeyinden toprağa indirmek | Kopma, gevşek kelepçe, sonradan yapılan cephe işlerinde hasar |
| Test (ölçüm) klemensi | Topraklamayı ayırıp ölçmeye imkân vermek | Erişilebilirlik, sıkılık, korozyon |
| Topraklama sonlandırması | Akımı toprağa dağıtmak | Topraklama direnci ve bağlantılar |
| Eşpotansiyel bağlantılar ve aşırı gerilim koruyucuları | Bina içindeki metal tesisat ve elektrik sistemlerinde tehlikeli gerilim farkını önlemek | Bağlantıların varlığı, koruyucuların durum göstergesi |
Bir yıldırım koruma sisteminin tasarımı TS EN 62305 serisi standartlara göre yapılır. Serinin risk yönetimi bölümü, bir yapının korunmaya ihtiyacı olup olmadığını ve hangi koruma düzeyinin seçileceğini belirler; diğer bölümler dış ve iç korumanın nasıl kurulacağını anlatır.
Hangi binalarda yıldırımdan korunma gerekir?
Mevzuat yıldırımdan korunmayı birkaç yerde ister:
- İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek-1’in 9. maddesine göre parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli ve zararlı maddelerin üretildiği, işlendiği ve depolandığı yerlerde, yüksek bina ve bacalar ile direk veya sivri çıkıntılar gibi yüksek yerler bulunan binalarda yıldırıma karşı yürürlükteki mevzuatın öngördüğü tedbirler alınır ve tesisler kurulur.
- Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik md. 64, binaların yıldırım tehlikesine karşı korunması için ilgili yönetmelik ve standartların gereğinin yerine getirilmesini; yıldırım yükünün yapı veya içindeki tesisat üzerinde risk yaratmadan toprağa iletilebilmesi için yeterli bağlantı ve bir toprak sonlandırma ağı kurulmasını ister.
- Aynı yönetmeliğin 111. maddesi, LPG depolama ve ikmal tesislerinde ilgili yönetmelik ve standartlara uygun yıldırımdan korunma tesisatı yapılmasını şart koşar.
Bursa ve çevre illerdeki OSB’lerde yüksek bacalı tesisler, boya ve solvent kullanan işletmeler, akaryakıt ve LPG tankı bulunan tesisler ve geniş depolar bu kapsamın tipik örnekleridir. Tesisatın gerekip gerekmediği ve hangi düzeyde olacağı projelendirme aşamasında risk analiziyle belirlenir.
Paratoner periyodik kontrol: mevzuat ne diyor?
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III, 23 Aralık 2025 değişikliğiyle yenilenen Tablo-3’te yıldırımdan korunma tesisatını ayrı bir satırda sayar ve kapsamı açıkça yazar: kafes sistemi, hava sonlandırma çubuğu, doğal hava sonlandırma bileşenleri, paratoner ve benzeri.
Kontrol hizmeti için sözleşme, kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP üzerinden düzenlenip iki tarafça onaylanır. Kontrolü yapan kişi, muayene ve testte tespit ettiği her kusuru raporda ayrı ayrı belirtir. Diğer tesisat ve ekipmanların süreleri için iş ekipmanları periyodik kontrol süreleri yazımıza bakabilirsiniz.
Yıllık kontrolde bakılan noktalar
Yetkili kişinin yaptığı kontrol, görsel muayene ile ölçümlerin birleşimidir. Kontrol öncesinde siz de aşağıdaki listeyle hazırlık yapabilirsiniz:
- Proje ve önceki rapor: Tesisat projesi ile geçen yılın raporundaki kusurların giderildiğini gösteren kayıtlar hazır olsun.
- Çatıya erişim: Kontrolü yapacak kişinin çatıya güvenli çıkışı planlanmalıdır; çatıda korkuluk veya yaşam hattı yoksa yüksekte çalışma önlemleri önceden belirlenir.
- Yakalama uçları ve kafes: Eğilme, kopma, korozyon ve bağlantı gevşekliği.
- Çatıdaki değişiklikler: Sonradan eklenen güneş panelleri, anten, klima dış üniteleri, havalandırma bacaları ve reklam panolarının koruma bölgesinde kalıp kalmadığı.
- İniş iletkenleri: Cephe boyunca kopukluk, sökülmüş kelepçe, mantolama veya tabela işleri sırasında kesilen iletken.
- Test klemensleri: Erişilebilir, numaralı ve sıkı olmaları.
- Paratoner ölçümü: Topraklama direnci ve iletkenlerin elektriksel sürekliliği.
- İç koruma: Eşpotansiyel bağlantılar ve panolardaki aşırı gerilim koruyucularının durum göstergeleri.
Çatıya sonradan eklenen güneş enerjisi sistemleri en sık rastladığımız uygunsuzluk kaynağıdır: panel kurulumu projede olmadığı için yakalama düzeni değişir, ama tesisat yeniden değerlendirilmez. Bu tür değişikliklerden sonra projeyi güncelletin ve kontrolü yeni projeye göre yaptırın.
Paratoner topraklama ve ölçüm sonucunu okumak
Paratoner topraklama direnci düşük olmalıdır. TS EN 62305 serisi, düşük frekansla ölçüldüğünde mümkünse 10 ohm veya altında bir topraklama direnci önerir; bunun yanında topraklama sisteminin biçimi ve yıldırım akımını toprağa yayabilmesi de değerlendirilir. Raporu okurken şunlara dikkat edin:
- Ölçüm noktaları: Her iniş iletkeni için ayrı değer yazılmış mı, yoksa tek bir “uygun” ifadesi mi var?
- Bağlantılar: Paratoner topraklamasının bina topraklamasıyla ilişkisi ve eşpotansiyel bağlantıları raporda değerlendirilmiş mi?
- Kusurlar: Her kusur ayrı satırda, yeri ve önerilen düzeltmeyle yazılmış mı?
- Sonuç: “Uygun değil” sonucu varsa düzeltme sonrasında yeniden kontrol tarihi belirlenmiş mi?
Topraklama direncinin toprak nemine göre değiştiğini unutmayın; kurak dönemde yapılan ölçüm daha temkinli bir sonuç verir. Elektrik tesisatı topraklamasının mantığı için topraklama ve kaçak akım rölesi, raporların genel okunuşu için periyodik kontrol raporu nasıl okunur yazılarımıza bakabilirsiniz.
Depolama alanlarında yıldırım riski
Yanıcı sıvı tankları, LPG tankları, solvent depoları ve toz oluşan siloların bulunduğu alanlarda yıldırım, bir tutuşturucu kaynak olarak ele alınır. Bu alanlarda dikkat edilecekler:
- Patlayıcı ortam değerlendirmesi: Patlayıcı ortamdan korunma dokümanında yıldırım ve statik elektrik tutuşturucu kaynaklar arasında değerlendirilir. Doküman için patlayıcı ortam ve ATEX dokümanı yazımıza bakın.
- Tank ve boru hatları: Metal tankların, dolum noktalarının ve boru hatlarının topraklama ve eşpotansiyel bağlantıları yıldırımdan korunma tesisatıyla birlikte kontrol edilir.
- Açık alan istifi: Yanıcı malzemenin açık alanda yüksek istifi, yıldırımın düşebileceği yeni bir yüksek nokta oluşturur.
- Yıldırım düştükten sonra: İş Ekipmanları Yönetmeliği, doğal olaylar gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra ekipmanın yetkili kişilerce kontrol edilmesini ister. Tesisata yıldırım düştüğü biliniyorsa yıllık kontrolü beklemeden kontrol ettirin.
Fırtınalı havalarda çatı, iskele ve vinç gibi açık alan işlerinin durdurulması da acil durum planına yazılmalıdır; rüzgâr ve fırtına koşullarındaki çalışma için kuvvetli rüzgârda vinç ve yüksekte çalışma yazımız yol gösterir. Yanıcı sıvıların depolanma kuralları için yanıcı sıvıların depolanması yazımıza bakabilirsiniz.
Tesisat envanterinizi çıkarıp yıllık kontrolleri EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişilerle periyodik kontrol hizmetimiz kapsamında planlıyor, raporlardaki kusurların giderilmesini takip ediyoruz. Kontrol tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Paratoner kontrolü ne sıklıkla yapılır?
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre yıldırımdan korunma tesisatı, standartlarda süre belirtilmemişse en geç yılda bir, TS EN 62305 serisine göre kontrol edilir. Yıldırım düşmesi veya çatıda değişiklik gibi durumlarda ayrıca kontrol gerekir.
Paratoner kontrolünü kim yapabilir?
EKİPNET’e kayıtlı elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi mezunu teknik öğretmenler, elektrik teknikerleri ve yüksek teknikerleri yapabilir. Tesisatın bakımını yapan kişi kontrolü yapamaz.
Projesi olmayan paratoner tesisatı kontrol edilebilir mi?
Ek-III, kontrolde tesisat projesinin aranmasını ve projesi olmayan tesisatın işveren tarafından projelendirilmesini zorunlu tutar. Önce proje hazırlatılmalı, kontrol projeye uygunluk üzerinden yapılmalıdır.
Paratoner topraklama direnci kaç ohm olmalı?
TS EN 62305 serisi, mümkünse 10 ohm veya altında bir topraklama direnci önerir. Değerin yanında topraklama sisteminin biçimi ve bağlantıları da değerlendirilir; nihai yorumu kontrolü yapan yetkili kişi raporda yapar.
Tesisata yıldırım düştükten sonra ne yapılmalı?
Önce yangın, duman veya elektrik arızası olup olmadığına bakılır ve gerekirse acil durum planı uygulanır. Ardından yakalama uçları, iniş iletkenleri, bağlantılar ve aşırı gerilim koruyucuları yetkili kişiye kontrol ettirilir; yıllık kontrol tarihi beklenmez. Olay ve kontrol sonucu ekipman kayıtlarına işlenir.
Yeni Ek-III sürelerine göre ekipman envanteri, kontrol takvimi, yetkili kişilerle planlama ve rapor ile kusur takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.