Kısaca
İşverence sağlanan servis aracıyla işe gidiş gelişte olan kaza, 5510 sayılı Kanuna göre iş kazasıdır; servisi bir firmaya yaptırmak bu sonucu değiştirmez. Bu yüzden servis, risk değerlendirmesinin bir konusu olmalıdır: firma seçimi ve sözleşme, araç ve sürücü kontrolleri, emniyet kemeri kullanımı ve özellikle gece vardiyası çıkışındaki yorgunluk planlanmalıdır. Kaza olursa kolluğa derhal, SGK’ya kazanın öğrenildiği günden itibaren üç iş günü içinde bildirim yapılır.
Personel servisi iş güvenliği neden işverenin konusudur?
Personel servisi iş güvenliği, işverenin çoğu zaman servis firmasına bıraktığı bir konudur; oysa kanun bu kazaları doğrudan işverene bağlar. 5510 sayılı Kanun’un 13. maddesi, sigortalıların işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen olayı iş kazası sayar. Servis aracının işverene ait olması ya da bir servis firmasından kiralanması sonucu değiştirmez; belirleyici olan, taşıtın işverence sağlanmış olmasıdır. Hangi hâllerin iş kazası sayıldığını iş kazası sayılan haller yazımızda ayrıntılı anlattık.
Bu kuralın iki pratik sonucu vardır. Birincisi, servis kazası işverenin bildirim yükümlülüğünü doğurur. İkincisi, 6331 sayılı Kanun işyerini, işyerine bağlı yerler, eklentiler ve araçları da içeren bir organizasyon olarak tanımlar (md. 3). Servis, bu organizasyonun bir parçasıdır ve risk değerlendirmesinde ayrı bir başlık olarak yer almalıdır.
Kazanın maliyeti de kusura göre paylaşılır. 5510 md. 21’e göre kaza işverenin İSG mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu olmuşsa SGK’nın yaptığı ödemeler işverene rücu edilir. Kaza üçüncü bir kişinin kusuruyla olmuşsa, ödemelerin ve bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerinin yarısı zarara sebep olan üçüncü kişilere ve kusuru varsa onları çalıştıranlara rücu edilir. Yani servis firmasının ve sürücünün kusuru hesaba girer; ancak işverenin seçim ve denetimdeki ihmali de ayrıca değerlendirilir.
Servis firması sözleşmesine neler yazılmalı?
Bursa ve çevre illerdeki OSB’lerde vardiyalı üretim yapan işletmelerin çoğu personel taşımacılığını bir servis firmasına yaptırır. Sözleşme, çoğu zaman yalnız güzergâh ve fiyatı içerir. Servis firması sözleşmesi İSG açısından şu maddeleri de kapsamalıdır:
| Sözleşme maddesi | Neden gerekli? |
|---|---|
| Araç listesi: plaka, model yılı, koltuk sayısı, muayene ve sigorta tarihleri | Hangi aracın çalıştığını bilmeden kontrol yapılamaz |
| Sürücü listesi ve sürücü değişikliğinin önceden bildirilmesi | Belgesi kontrol edilmemiş sürücünün sefere çıkmasını önler |
| Bütün koltuklarda çalışır emniyet kemeri | Yolcunun kemer takabilmesinin ön şartıdır |
| Yolcuların emniyet kemeri konusunda uyarılması | Karayolları Trafik Yönetmeliği md. 150’nin gereğidir |
| Sürüş ve dinlenme sürelerine uyum | Gece ve sabah turlarında yorgun sürücüyü önler |
| Ayakta yolcu taşınmaması ve koltuk kapasitesinin aşılmaması | Kemer kullanımı ve tahliye için şarttır |
| Kaza ve olayların aynı gün işverene bildirilmesi | SGK bildirim süresi kazanın öğrenilmesiyle başlar |
| Bakım ve muayene kayıtlarının istendiğinde paylaşılması | Denetim ve kaza sonrası inceleme için gerekir |
| Araçta ilk yardım çantası ve yangın söndürücü | Yolda ilk müdahale imkânı sağlar |
Servis firması seçerken yalnız teklif fiyatına değil, firmanın araç yaşına, bakım düzenine ve sürücü değişim sıklığına da bakın. Sözleşmenin uygulanıp uygulanmadığını ise yılda birkaç kez habersiz yapılan sefer kontrolleriyle doğrulayın.
Servis aracında emniyet kemeri kuralı
Karayolları Trafik Yönetmeliği md. 150, minibüs ve otobüsler dahil araçların bütün koltuklarında emniyet kemeri bulundurulmasını ve kullanılmasını zorunlu tutar. Yönetmelik, yerleşim yeri içinde ticari yolcu taşıyan minibüs ve otobüslerin yolcularını kemer zorunluluğundan ayrık tutar; ancak bu istisna umum servis araçlarını kapsamaz. Ayakta da yolcu taşıyan belirli şehir içi otobüs sınıflarında koltuklara kemer konması zorunlu değildir; 1998–2009 arasında üretilmiş bazı minibüs ve otobüslerde ise kemer yalnız belirli koltuklarda aranır.
Pratik sonuç şudur: koltuklarında kemer bulunan bir servis aracında yolcuların servis aracı emniyet kemeri takması zorunludur. Yolcular da sürücü, muavin, görsel-işitsel araç veya her koltuktan görülebilen bir işaretle kemer konusunda uyarılmalıdır.
Araç kontrolleri: sefer öncesi ve periyodik
Araç kontrolü iki katmanlıdır. Sürücü her seferden önce kısa bir kontrol yapar; işveren ise belirli aralıklarla firmanın araçlarını yerinde denetler.
Sürücünün sefer öncesi kontrolü:
- Lastik diş derinliği ve hava basıncı; kış aylarında mevsime uygun lastik.
- Farlar, sinyaller, fren lambaları ve silecekler.
- Fren ve direksiyonda olağandışı ses veya his.
- Kapıların açılıp kapanması, kapı sıkışma emniyeti.
- Koltuk ve kemerlerin sağlamlığı, kemer kilitlerinin çalışması.
- Acil çıkışlar ve cam kırma çekiçlerinin yerinde olması.
- Söndürücünün dolu ve erişilebilir, ilk yardım çantasının eksiksiz olması.
İşverenin periyodik denetimi: Araç muayene ve sigorta tarihleri, bakım kayıtları ve yukarıdaki maddelerin habersiz kontrolü. Denetimi bir İSG kontrol listesine bağlayın ve bulguları servis firmasına yazılı bildirin. Kış koşullarına hazırlık için kışın şirket araçlarında güvenli sürüş yazımıza bakabilirsiniz.
Servis şoförü kontrolü: belge, süre ve davranış
Sürücü, servis firmasının çalışanıdır; sağlık gözetimi ve eğitimi de firmanın yükümlülüğüdür. Ancak sizin çalışanlarınızı taşıdığı için servis şoförü kontrolü işverenin de gündeminde olmalıdır:
- Belgeler: Sürücü belgesinin sınıfı ve geçerliliği ile servis taşımacılığı için ilgili mevzuatın ve belediyenin istediği belgeler, sürücü ilk kez sefere çıkmadan önce firmadan istenir.
- Sürüş ve dinlenme süreleri: Karayolları Trafik Yönetmeliği md. 98’e göre günde en fazla 9 saat araç kullanılır; 4,5 saat kesintisiz sürüşten sonra 45 dakika mola verilir ve günlük dinlenme 11 saattir. Sürücünün servis dışında başka işlerde de direksiyonda olup olmadığını sorun.
- Davranış: Hız, telefon kullanımı ve sert manevralar hakkında yolculardan geri bildirim alacak bir kanal kurun. Şikâyetleri firmaya yazılı iletin ve sonucunu takip edin.
- Araç takip verisi: Firmada araç takip sistemi varsa hız ve güzergâh raporlarının paylaşılmasını sözleşmeye yazabilirsiniz.
Şirket araçlarını kullanan kendi sürücüleriniz için yaklaşımımız şirket şoförleri ve sürücüler yazısındadır.
Vardiya çıkışı yorgunluğu: hem sürücü hem yolcu
Servis kazaları için en riskli zaman dilimi, gece vardiyasının bittiği sabah saatleridir. Bu saatte iki ayrı yorgunluk üst üste biner: gece boyunca çalışmış yolcular ve gece yarısı turunu yapmış, sabah turuna yeterince dinlenmeden çıkan sürücü.
Planlamada şu önlemleri değerlendirin:
- Tur planı: Aynı sürücünün gece yarısı vardiya değişim turunu yapıp sabah çıkış turuna da çıkmasını önleyin; tur saatlerini firmayla birlikte sürücü bazında çizin.
- Bekleme süresi: Vardiya çıkışında servislerin aceleyle kalkması yerine, çalışanların araçlara güvenle binebileceği bir bekleme düzeni kurun.
- Fabrika içi manevra: Servislerin yanaştığı alanı yaya yollarından ayırın; servisler geri manevra yapıyorsa yönlendirici kullanın.
- İndirme noktaları: Çalışanları aydınlatılmış ve yol kenarında güvenle inebilecekleri noktalarda indirin; inen çalışanın aracın önünden veya arkasından yola çıkmaması eğitimlerde anlatılsın.
Gece çalışmasının sağlık etkileri için gece postalarında çalışma, OSB’lerdeki vardiya düzeninin İSG yönü için Bursa OSB’de vardiyalı üretimde İSG yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kaza olursa: ilk saatlerde yapılacaklar
Servis aracı kazasında işveren olay yerinde değildir; bu yüzden hızlı bilgi akışı önemlidir:
- Yaralıların durumunu ve hangi hastaneye götürüldüklerini öğrenin.
- Kazayı o yerin kolluk kuvvetlerine derhal bildirin. SGK bildirimini en geç üç iş günü içinde yapın; kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde olduğu için süre, kazanın öğrenildiği tarihten başlar (5510 md. 13).
- Kaza tespit tutanağının bir örneğini, araçtaki yolcu listesini ve tanık bilgilerini toplayın.
- Kazayı kayda alıp inceleyin (6331 md. 14) ve risk değerlendirmesini güncelleyin.
Bildirim adımları için SGK iş kazası e-bildirim yazımıza bakabilirsiniz. Süresinde bildirmemenin 2026 temel idari para cezası 44.443 TL’dir; diğer kalemler için İSG idari para cezaları aracını kullanabilirsiniz. SİSTEMER, risk değerlendirmesi çalışmasında servis güzergâhı, araç ve vardiya planını ayrı bir başlık olarak ele alır; iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde servis denetim listesini hazırlar. Vardiyalı otomotiv tedarikçilerindeki uygulamalar için otomotiv yan sanayi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Servis aracında olan kaza iş kazası mı?
Evet. İşverence sağlanan taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişte meydana gelen kaza, 5510 sayılı Kanunun 13. maddesine göre iş kazasıdır. Servisin bir firmadan kiralanmış olması bu sonucu değiştirmez.
Servis kazasında sorumluluk kimdedir?
Kaza üçüncü bir kişinin kusuruyla olmuşsa SGK, ödemelerin bir kısmını zarara sebep olana ve kusuru varsa onu çalıştırana rücu eder; bu kapsamda servis firması ve sürücünün kusuru değerlendirilir. İşverenin İSG mevzuatına aykırı bir hareketi varsa ödemeler ayrıca işverene rücu edilebilir.
Servis aracında emniyet kemeri takmak zorunlu mu?
Koltuklarında emniyet kemeri bulunan servis araçlarında yolcuların kemer takması zorunludur. Şehir içi ticari yolcu taşımacılığına tanınan istisna umum servis araçlarını kapsamaz; yolcuların kemer konusunda uyarılması da zorunludur.
Kendi aracıyla işe gelen çalışanın kazası iş kazası mı?
5510 md. 13’teki gidiş geliş bendi yalnız işverence sağlanan taşıtı kapsar. Kendi aracıyla veya toplu taşımayla gelirken olan kaza bu bentte sayılmaz; ancak çalışan görevle başka bir yere gönderilmişse durum ayrıca değerlendirilir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.