Kısaca
Şantiyedeki yatakhane, yemekhane, soyunma ve tuvalet konteynerleri Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4’e tabidir. Barınma yerleri yanmaz malzemeden yapılır, çadır ve branda kullanılmaz, açık ateş, mangal ve maltız yasaktır. En sık görülen riskler aşırı yüklenen elektrik tesisatı, ısıtıcı kaynaklı yangın ve karbonmonoksit, yetersiz hijyen ve vinç güzergâhında kurulmuş konteyner alanıdır.
Şantiye konteyner güvenliği neden ayrı bir başlık?
Bir şantiyede çalışanlar günün sekiz saatini iskelede, kalıpta ya da kazıda geçirir; ama gecenin büyük kısmını, yemek molalarını ve soyunma anlarını konteynerlerde geçirir. Yangın, karbonmonoksit zehirlenmesi ve salgın gibi en ağır sonuçlu olayların bir kısmı da iş saatlerinin dışında, bu alanlarda yaşanır. Şantiye konteyner güvenliği bu yüzden şantiye planının yan konusu değil, kendi kontrol listesi olan bir başlıktır.
İşyeri binaları için çıkarılan İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik, yapı ve benzeri geçici veya hareketli iş alanlarını kapsamı dışında bırakır. Şantiyedeki barınma, hijyen ve dinlenme alanları için başvurulacak metin Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-4’tür. Ek-4’ün A bölümü, şantiyelerde uyulması gereken asgari genel şartları numaralı maddeler hâlinde sayar.
Ek-4’teki barınma, hijyen ve dinlenme şartları
| Alan | Asgari şart (özet) | Ek-4 A |
|---|---|---|
| Soyunma yeri | Kolay ulaşılabilir, yeterli büyüklükte, oturma yeri olan, kadın ve erkekler için ayrı; iş elbisesi ile dış giysiyi ayıran kilitli dolap | md. 53–54 |
| Duş ve lavabo | Gerektiren işlerde kadın ve erkekler için ayrı, sıcak ve soğuk sulu duş; çalışma yerlerine yakın lavabolar | md. 55–57 |
| Tuvalet | Çalışma, dinlenme, soyunma ve yıkanma yerlerine yakın, kadın ve erkekler için ayrı, yeterli sayıda | md. 58 |
| Dinlenme ve barınma | Korunaklı yere, zemini düzeltilerek kurulur, drenajı yapılır; yanıcı olmayan malzemeden yapılır; barınmada çadır ve branda kullanılmaz | md. 59–61 |
| Isıtma, elektrik, aydınlatma | Gerekli güvenlik önlemleri alınır; açık ateş kullanılmaz, mangal ve maltız kullanılmaz | md. 62 |
| Yatak ve donanım | Yeterli karyola, ranza, yatak ve battaniye işverence sağlanır, temiz tutulur, gerektiğinde dezenfekte edilir; masa ve arkalıklı sandalye; sigara dumanından korunma | md. 63–64 |
| Gebe ve emziren çalışanlar | Uzanarak dinlenebilecekleri uygun koşullar | md. 66 |
| İçme suyu ve yemek | Yeterli içme suyu; yemeklerin uygun koşullarda yenebileceği ve gerektiğinde hazırlanabileceği imkân | md. 69–70 |
| İlk yardım | Eğitimli ilkyardımcı, ilk yardım malzemesi, görünür yerde acil telefonlar | md. 49–52 |
Yönetmelik barınma için çadırı genel olarak yasaklar; yalnızca bazı açık alan işleri için yanmaz malzemeden çadıra izin verir. Bursa ve çevre illerdeki konut ve sanayi şantiyelerinin çoğunda bu nedenle hazır konteyner kullanılır. Konteyner seçerken panel dolgusunun yanmaz malzemeden olduğunu satıcıdan belgeyle isteyin.
Yerleşim: konteyner alanı nereye kurulur?
Konteyner alanının yeri, şantiye kurulurken verilen ve sonradan değiştirilmesi en zor kararlardan biridir. Yer seçerken şu soruları sorun:
- Vinç güzergâhında mı? İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II 3.1.3’e göre yük, çalışanların bulunabileceği korunmasız yerlerin üzerinden geçirilmez. Yemekhane veya yatakhane, kule vincin yük güzergâhının dışında kalmalıdır; ayrıntılar kule vinç güvenliği yazımızda.
- Kazı kenarına yakın mı? Konteynerin ağırlığı ve titreşim kazı şevine yük bindirir. Kazı tarafındaki riskler için kazı ve hendek göçük önlemleri yazımıza bakın.
- Enerji hattının altında mı? Havai hatların altına konteyner konmaz; konteynerin taşınması sırasında vinç halatının hatta yaklaşması ayrı bir risktir.
- Araç yolundan ayrılmış mı? Konteyner kapısı doğrudan kamyon veya iş makinesi güzergâhına açılmamalı; arada yaya yolu ve bariyer bulunmalıdır.
- Zemin ve drenaj uygun mu? Ek-4 md. 60, barınma yerlerinin zemini düzeltilerek kurulmasını ve drenaj önlemlerinin alınmasını ister. Su birikintisi hem elektrik hem hijyen sorunudur.
- Üst üste konan konteynerlerde dış merdiven ve sahanlık korkuluklu olmalı, konteynerler birbirine ve zemine üreticinin talimatına göre bağlanmalı, kuvvetli rüzgâra karşı sabitlenmelidir.
Konteyner alanını toplanma alanına ve şantiye çıkışına kısa, aydınlatılmış bir yolla bağlayın. Gece uyanan bir çalışanın karanlıkta şantiye içinden yürümesi gerekmemelidir.
Konteynerde elektrik ve yangın riski
Konteynerde yangın riskinin başlıca kaynağı elektrik tesisatıdır: tek prize bağlanan uzatma kablosu zincirleri, aynı hatta çalışan birden fazla elektrikli ısıtıcı ve su ısıtıcısı, yatağın yanında şarj edilen telefon ve akülü aletler. Ek-4’ün elektrik maddelerine göre ana ve tali panolarda uygun kaçak akım rölesi kullanılır, panolar kilitli dolap veya hücrede tutulur, açık uçlu kabloyla bağlantı yapılmaz, eskimiş kablo kullanılmaz ve elektrikle çalışan ekipmanın gövde güvenlik topraklaması yapılır (md. 16–22). Aynı mantıkla, tesisat bağlanan metal gövdeli konteynerin de topraklanması gerekir.
Konteynerler için şu kuralları yazılı hâle getirin:
- Her konteynerin kendi sigortası ve kaçak akım koruması olsun; konteynerler birbirinden uzatma kablosuyla beslenmesin.
- Isıtıcı tipi ve sayısı tesisatın kapasitesine göre belirlensin; çalışanların kendi getirdiği ısıtıcılar kullanılmasın.
- Akülü alet ve telefon şarjı yatakhanede değil, ayrı ve denetlenen bir şarj noktasında yapılsın.
- Her konteynerde veya girişinde uygun söndürücü bulunsun; yatakhanede duman dedektörü olsun. Ek-4 md. 32–34, yangınla mücadele araçlarının ve gerekli yerlerde algılama ve alarm sistemlerinin bulundurulmasını, bakımının yapılmasını ve önlerinin açık tutulmasını ister.
- Sigara içme alanı konteynerlerin dışında belirlensin.
Geçici şantiye tesisatının pano ve kablo tarafını şantiyede geçici elektrik tesisatı, elektrik yangınlarının önlenmesini elektrik kaynaklı yangınları önleme yazılarımızda ele aldık.
Isınma ve karbonmonoksit
Kışın konteyner içinde soba, mangal veya maltız yakmak, yönetmeliğin açıkça yasakladığı ve en ölümcül sonuçlanan alışkanlıktır (Ek-4 md. 62). Kapalı ve küçük hacimli bir konteynerde yanma ürünü karbonmonoksit kısa sürede birikir; uyuyan kişi belirtileri fark etmez. Isınma yalnızca tesisata uygun elektrikli ısıtıcılar veya merkezi bir sistemle sağlanmalı, yakıtlı ısıtıcı zorunluysa konteyner dışında ve bacası uygun şekilde kurulmalıdır. Kış öncesi ısıtma planını ısıtıcı ve sobalarda karbonmonoksit zehirlenmesi yazımızdaki kontrol listesiyle gözden geçirin.
Şantiye yatakhanesi, yemekhanesi ve tuvaletinde hijyen
Kalabalık yatakhanelerde bulaşıcı hastalık, haşere ve uyku düzensizliği birbirini besler. İşyeri hekimi, yönetmelik gereği yatakhane, yemekhane, soyunma odası, duş ve tuvaletlerin hijyen koşullarını izler ve işverene önerilerde bulunur. Sahada şu düzen işe yarar:
- Şantiye yatakhanesi: Ranzalar arasında geçiş boşluğu bırakın, her çalışana ayrı dolap verin, yatak ve battaniyeleri belirli aralıklarla temizletin, pencereleri havalandırmaya uygun tutun.
- Şantiye yemekhanesi: Yemek alanı çalışma alanından ayrı olsun; girişte el yıkama noktası bulunsun. Yemek dışarıdan geliyorsa teslim ve saklama koşullarını belirleyin; yemekhanede çalışanlar için hijyen eğitimi gerekebilir.
- Şantiye tuvaleti: Kadın ve erkekler için ayrı, yeterli sayıda ve çalışma alanlarına yakın olsun; temizlik sıklığı yazılı olsun ve bir sorumluya verilsin.
- Soyunma ve duş: Beton, kireç veya kimyasalla çalışılan işlerde duş kullanılabilir durumda tutulsun; kirli iş elbisesi yatakhaneye taşınmasın.
- İçme suyu: Şantiyede ve konteyner alanında yeterli içme suyu bulunsun; su deposu kullanılıyorsa temizliği planlansın.
Haftalık konteyner kontrol listesi
- Panolarda kaçak akım rölesi test butonu çalışıyor, pano kapakları kilitli.
- Uzatma kablosu zinciri, ek yerinde bantlanmış kablo veya açık uç yok.
- Isıtıcılar onaylı tipte ve sayıda; soba, mangal veya maltız yok.
- Söndürücüler yerinde, basınç göstergesi uygun aralıkta; duman dedektörleri çalışıyor.
- Kapılar içeriden kolayca açılıyor, önleri boş; çıkış yolu aydınlatılmış.
- Tuvalet, duş ve lavabolar temiz, suyu var; çöpler toplanmış.
- Konteynerlerin zemini kuru, merdiven ve korkuluklar sağlam.
- Acil durum telefon numaraları ve toplanma alanı krokisi görünür yerde asılı.
Bu listeyi şantiyenin genel denetimine bağlamak için şantiye İSG kontrol listesi yazımıza bakabilirsiniz. SİSTEMER olarak iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde konteyner alanını şantiye kuruluş planının bir parçası olarak ele alıyor, kontrolleri İSG takvimi üzerinden düzenli tutuyoruz. İnşaat sektörü sayfamızda şantiyelerin diğer risklerini bulabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Şantiyede barınma için çadır kullanılabilir mi?
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4 md. 61’e göre barınma için çadır ve branda kullanılmaz. Yönetmelik yalnızca bazı açık alan işlerinde yanmaz malzemeden yapılmış çadırlara izin verir.
Konteynerde soba yakılabilir mi?
Hayır. Ek-4 md. 62, barınma yerlerinde yangın riski taşıyan açık ateşin, mangal ve maltızın kullanılmasını yasaklar. Isınma tesisata uygun elektrikli ısıtıcılarla veya güvenli bir merkezi sistemle sağlanmalıdır.
Şantiye tuvaletleri kadın ve erkek için ayrı mı olmalı?
Evet. Ek-4, tuvalet, soyunma ve duş yerlerinin kadın ve erkek çalışanlar için ayrı olmasını ister. Sayının yeterliliğini çalışan sayısına ve vardiya düzenine göre belirleyin.
Konteynerlerin elektrik tesisatını kim kontrol eder?
Elektrikli ekipmanın kurulması, sökülmesi ve tamiri yalnızca yetkili elektrikçilerce yapılır. Elektrik iç tesisatı ve topraklama ayrıca İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre en geç yılda bir, EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişi tarafından periyodik kontrolden geçirilir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.