Tank Çiftliği ve Tanker Dolum Alanında Güvenlik

Tanker dolum güvenliği: risk neden dolum noktasında toplanır?

Bir solvent tankerinin boşaltması sürüyor. Saha operatörü telefona cevap vermek için birkaç dakikalığına ayrılıyor, sürücü kabinde bekliyor. Alıcı tankın seviye göstergesi arızalı; tank taşıyor ve solvent set havuzuna dolmaya başlıyor. Tanker dolum güvenliği bu yüzden ekipmandan önce bir disiplin meselesidir: dolum noktasında sıvı, buhar, statik elektrik ve insan hatası aynı anda bir araya gelir.

Dolum ve boşaltmada kazaların çoğu şu dört olaydan biriyle başlar:

Taşma: Alıcı tankta yer olmaması, yanlış tanka boşaltma veya seviye göstergesinin arızası.
Bağlantı kaçağı: Hasarlı hortum, uygun olmayan conta, tam kapanmamış vana veya hortum kopması.
Tutuşma: Statik elektrik, araç motoru, telefon ya da yakındaki sıcak iş.
Hareket: Hortum bağlıyken tankerin hareket etmesi.

Mevzuat çerçevesi

Tank sahası ve dolum alanı birden fazla yönetmeliğin kesiştiği yerdir:

Mevzuat	Bu alandaki karşılığı
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik md. 119–122	Havuzlama hacmi, tank ile set arası mesafe, seviye göstergesi, elektrostatik önlem, dolum yerinin tehlike bölgesi
Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik	Tehlikeli bölge sınıflandırması ve patlamadan korunma dokümanı
Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik	Dolduranın ve boşaltanın yükümlülükleri, tehlikeli madde faaliyet belgesi
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik	Aktarımda maruziyet, kimyasal risk değerlendirmesi
Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik	Eşik miktarların üzerinde tehlikeli madde bulunduran kuruluşlar için ek yükümlülükler

Taşımacılık mevzuatına göre son bir takvim yılında 20 ton ve üzeri tehlikeli maddeyi dolduran veya boşaltan işletmeler, ilgili faaliyet konusu için tehlikeli madde faaliyet belgesi almak zorundadır. Bu belgeyle bağlantılı danışmanlık yükümlülüğü için TMGD kimlere zorunlu yazımıza bakın.

Tank sahası: set havuzu, seviye ve taşma önleme

Tank sahası düzeninde ilk soru, bir tank tamamen boşalırsa sıvının nereye gideceğidir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik md. 119 havuzlama hacmini şöyle belirler:

Aynı büyüklükteki tanklarda havuz hacmi bir tankın hacmine, farklı büyüklükteki tanklarda en büyük tankın hacmine eşittir.
Ham petrol ve karbon sülfür depolanıyorsa havuz hacmi toplam hacme eşit alınır.
Tanklar, yükseklikleri tank yüksekliğinin beşte dördünden alçak olan set ve duvarlardan en az 3 m uzakta olmalıdır.
Havuzlama bölgesi sızdırmaz olmalı, yangında da sızdırmazlığını korumalıdır.

Aynı yönetmeliğin md. 120’si, yer üstü tanklarında her tank veya bölmede sıvı seviyesini gösteren bir düzen bulunmasını ve yanıcı sıvı tanklarının elektrostatik yüklenmeye karşı emniyete alınmasını ister. Dökülen sıvının yer altı ve yer üstü su kaynaklarına ve kanalizasyona karışması da önlenir.

Tank taşma önlemesi için tek bir seviye göstergesine güvenmeyin; katmanlı bir yapı kurun:

Dolumdan önce boş hacim hesabı: Tanktaki mevcut miktar okunur, gelen miktarla karşılaştırılır, sonuç forma yazılır.
Seviye göstergesi ve yüksek seviye alarmı: Operatörü uyarır.
Bağımsız yüksek-yüksek seviye anahtarı: Göstergeden ayrı bir algılayıcıyla pompayı durdurur veya dolum vanasını kapatır.
Set havuzu: Son savunma hattıdır. Yağmur suyu tahliye vanası normalde kapalı tutulur, açılması kontrollü yapılır; havuzun içinde yanıcı malzeme bulundurulmaz.

Akaryakıt istasyonları için yönetmelik ayrıca boşaltma ünitesinin depo dolduğunda otomatik kapanan bir vanayla donatılmasını veya vana kolunda sabitleme düzeni bulunmamasını ister (md. 121). Yanıcı sıvıların genel depolama kuralları için yanıcı sıvıların depolanması yazımıza bakın.

Dolum topraklama ve statik elektrik

Boru, hortum ve filtreden akan sıvı statik yük biriktirir. Tanker gövdesi ile dolum tesisatı arasında oluşacak bir kıvılcım, dolum ağzındaki buharı tutuşturabilir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik md. 120, araç üstü tanklarda elektrostatik yüklenme tehlikesini önleyecek tedbirlerin alınmasını ister ve dolum yerinin 15 m yarıçapında, zeminden 0,8 m yüksekliğe kadar olan alanı tehlike bölgesi olarak tanımlar. Taşımacılık mevzuatı da dolumda antistatik kıyafet ve ekipman kullanılmasını şart koşar.

Dolum topraklama için uygulama kuralları:

Topraklama klemensi ilk takılır, en son sökülür. Klemens takılmadan vana açılmaz, pompa çalışmaz.
Mümkünse topraklama bağlantısını doğrulayan ve bağlantı yokken pompayı çalıştırmayan kilitli bir sistem kullanın.
Üstten dolumda dolum borusu tank dibine kadar uzatılır; sıvı serbest düşürülmez, başlangıç debisi düşük tutulur.
Hortumların iletkenliği ve bağlantı elemanları dönemsel olarak kontrol edilir.

Klemens kontrolü, eşpotansiyel bağlantı ve iletken olmayan kaplar konusunu statik elektrik ve topraklama, dolum alanının bölge sınıflandırmasını ATEX ve patlamadan korunma dokümanı yazılarımızda anlattık.

Tanker boşaltma prosedürü: adım adım

Aşağıdaki tanker boşaltma prosedürü, saha operatörü ile tanker sürücüsünün birlikte uyguladığı bir kontrol listesine dönüştürülmelidir:

Kabul ve belge kontrolü: Sevk belgesindeki madde, miktar ve tehlike bilgisi siparişle ve tanker üzerindeki turuncu plaka ile tehlike etiketleriyle karşılaştırılır. Taşımacılık mevzuatı boşaltana bu karşılaştırmayı ve tankta hasar kontrolünü yükler; sorun varsa boşaltma başlamaz.
Alıcı tankın teyidi: Hangi tanka boşaltılacağı yazılı olarak belirlenir, boş hacim hesaplanır.
Araç konumlandırma: Tanker işaretli dolum yerine alınır, motor kapatılır, el freni çekilir, tekerlek takozu konur. Kontak anahtarının teslim alınması, hortum bağlıyken hareketi önlemenin basit bir yoludur.
Topraklama: Klemens takılır, bağlantı doğrulanır.
Alanın kapatılması: Dolum alanına yetkisiz giriş engellenir; ateş, açık ışık ve sigara yasağı uygulanır, alan içinde telefon kullanılmaz.
Hortum ve bağlantı kontrolü: Hortumda çatlak, ezik, kabarma; contada hasar; bağlantı elemanında uyumsuzluk aranır. Ürün hatlarının etiketli olması ve yanlış hatta bağlanmayı önleyecek bağlantı elemanları kullanılması, yanlış tanka boşaltmayı önler.
Vanaların sırayla açılması: Önce alıcı taraf, sonra tanker tarafı açılır; ilk dakikalarda kaçak kontrol edilir.
Sürekli gözetim: Boşaltma süresince operatör dolum noktasından ayrılmaz; acil durdurma butonuna erişimi açıktır. Ayrılması gerekirse boşaltma durdurulur.
Bitiş: Vanalar kapatılır, hortum boşaltılır ve tahliye edilir, damlama kabı kontrol edilir.
Kapakların kapatılması: Tanker vanaları ve kapakları güvenli şekilde kapatılır, döküntü kontrol edilir.
Topraklama sökülür: Hortum ayrıldıktan sonra, en son.
Kayıt: Miktar, tank, saat, sürücü ve operatör imzası forma işlenir.

Dolum yapan tesis için ek olarak tankın azami doldurma derecesi dikkate alınır ve dolumdan sonra kapak ve doldurma vanalarının sızdırmazlığı ile tankın dış yüzeyinde bulaşma olup olmadığı kontrol edilir.

Acil kapatma ve acil durum planı

Dolum alanında bir şey ters gittiğinde ilk dakikalar belirleyicidir. Acil kapatma düzeninde şunlar bulunmalıdır:

Acil durdurma butonları: Dolum noktasında, kaçış yolu üzerinde ve kontrol odasında; pompayı durdurur ve uzaktan kumandalı vanaları kapatır.
Döküntü müdahalesi: Dolum alanına yakın, maddeye uygun emici ve tıkama malzemesi; kanalizasyon ve yağmur suyu girişlerini kapatacak örtüler. Adımlar için kimyasal sızıntıya müdahale yazımıza bakın.
Söndürme ve soğutma: Tank yangınında komşu tankın ısınıp tutuşmasını önleyecek yağmurlama kapasitesi (md. 122) ve maddeye uygun söndürücüler.
Senaryolar: Hortum kopması, taşma, tanker yangını ve buhar bulutu için ayrı müdahale adımları; tahliye yönü rüzgâra göre belirlenir.
Tatbikat: Acil durum tatbikatları en geç yılda bir yapılır. Dolum alanı senaryosunu tanker sürücüsünün de katıldığı bir tatbikatla sınayın; tatbikat ve kontrol tarihlerini İSG takvimi ile planlayabilirsiniz.

Sahaya yakın sıcak işler için sıcak çalışma izni, komşu tesislerle ortak planlama için Kocaeli’de büyük kaza riskli tesislere komşuluk yazılarımız tamamlayıcıdır. Kimya ve plastik tesislerinde dolum-boşaltma prosedürünü sahada yazmak ve risk değerlendirmesi dokümanına işlemek, senaryoları acil durum planı ve tatbikatla sınamak, Bursa’dan Kocaeli’ye kadar hizmet bölgemizde birlikte yürüttüğümüz işlerdir.

Sık Sorulan Sorular

Set havuzu ne kadar büyük olmalı?

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik md. 119’a göre aynı büyüklükteki tanklarda bir tankın, farklı büyüklükteki tanklarda en büyük tankın hacmi kadar olmalıdır. Ham petrol ve karbon sülfürde havuz hacmi toplam hacme eşit alınır.

Topraklama klemensi ne zaman takılır, ne zaman sökülür?

Klemens, hortum bağlanmadan ve vana açılmadan önce ilk iş olarak takılır; boşaltma bitip hortum ayrıldıktan sonra en son sökülür. Bağlantıyı doğrulayan kilitli sistemler, klemens takılmadan pompanın çalışmasını engeller.

Boşaltma sırasında operatör dolum noktasından ayrılabilir mi?

Ayrılmamalıdır. Taşma ve kaçaklar çoğunlukla gözetimsiz kalınan dakikalarda büyür. Operatörün ayrılması gerekiyorsa boşaltma durdurulur, vanalar kapatılır ve operatör döndüğünde yeniden başlatılır.

Tanker şoförü dolum alanında hangi kurallara uyar?

Tesisin dolum-boşaltma prosedürüne uyar: motoru kapatır, el frenini çeker, takoz kullanır, ateş ve sigara yasağına uyar ve kendisine gösterilen yerde bekler. Bu kurallar tesis girişinde sürücüye anlatılmalı ve kontrol listesinde imzayla teyit edilmelidir.