Kısaca
Kocaeli’de kimya, petrokimya ve depolama tesisleriyle aynı bölgede çalışan birçok işyeri, kendi faaliyeti düşük riskli olsa bile komşu tesisteki bir yangın, patlama veya toksik yayılımdan etkilenebilir. İşyerlerinde Acil Durumlar Yönetmeliği, acil durum yöntemlerinin yakındaki işyerlerinden gelebilecek etkiler dikkate alınarak belirlenmesini ister. BEKRA Yönetmeliği kapsamındaki tesislerin kamuya açık bilgileri, bu dış tehlikeyi senaryoya dönüştürmenin başlangıç noktasıdır.
Büyük endüstriyel kaza komşu tesise nasıl ulaşır?
Kocaeli, Bursa’nın sınır komşusu ve Türkiye’nin en yoğun sanayi illerinden biridir; ilin sanayisinde otomotivin yanında kimya da öne çıkan sektörlerdendir. İzmit Körfezi’nin kuzey kıyısında Gebze, Dilovası ve Körfez ilçelerine uzanan aksta kimyasal üretim, depolama ve liman tesisleri; aralarında kimya sanayine özel kurulmuş Gebze Kimya İhtisas OSB (GEBKİM) bulunan sanayi bölgeleri yer alır. Bu bölgedeki bir lojistik deposu, metal atölyesi veya ofis binası, kendi işinde hiç tehlikeli madde kullanmasa bile, büyük endüstriyel kaza riski taşıyan çit komşusunun riskini paylaşır.
Büyük endüstriyel kaza komşu tesis sınırına üç yoldan ulaşır:
- Yangın: Isıl radyasyon, yakındaki binaların cephesini, depolanan malzemeyi ve dışarıdaki insanları etkiler.
- Patlama: Basınç dalgası camları kırar, hafif yapıları hasara uğratır; fırlayan parçalar yüzlerce metre uzağa gidebilir.
- Toksik yayılım: Amonyak, klor veya başka bir zehirli gaz bulutu, rüzgârın taşıdığı yöne doğru ilerler ve sınırı tanımaz.
Bir tesisteki olayın komşudaki ikinci bir olayı tetiklemesine domino etkisi denir. 1999 Marmara depreminde İzmit Körfezi kıyısındaki rafineride çıkan yangın, doğal afet ile endüstriyel kazanın birleşebileceğini bölgede herkese göstermiştir. Bu nedenle komşu riski değerlendirmesi deprem senaryosundan ayrı düşünülmemelidir; bkz. işyerinde deprem acil durum planı.
BEKRA Yönetmeliği komşu işyerine hangi bilgiyi sağlar?
Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik, kısa adıyla BEKRA Yönetmeliği, AB’nin Seveso III olarak bilinen 2012/18/AB sayılı Direktifi dikkate alınarak hazırlanmıştır. Belirli eşiklerin üzerinde tehlikeli madde bulunduran kuruluşlar alt seviyeli veya üst seviyeli olarak sınıflandırılır. Dayanağı olan 6331 sayılı Kanun md. 29, bu işyerlerinde işletmeye başlamadan önce büyük kaza önleme politika belgesi veya güvenlik raporu hazırlanmasını ister.
Yönetmelikteki bazı yükümlülükler, Seveso tesis komşu işyeri için doğrudan bilgi kaynağıdır:
| Yükümlülük | Kim yapar? | Komşu işyeri için anlamı |
|---|---|---|
| Kamunun bilgilendirilmesi (md. 16) | Alt ve üst seviyeli kuruluş | İnternet sitesinde, yoksa bağlı olduğu sanayi veya ticaret odasının sitesinde asgari bilgiler sürekli yayımlanır |
| Talep edene teknik olmayan özet (md. 16/2-c) | Üst seviyeli kuruluş | Büyük kaza tehlikeleri, olası etkileri ve alınacak önlemler hakkında genel bilgi istenebilir |
| Müdahale kartı (md. 6/2) | Alt ve üst seviyeli kuruluş | Her tehlikeli madde için müdahale yöntemi ve koruyucu donanım bilgisi AFAD il müdürlüğüne, itfaiyeye ve OSB itfaiyesine gönderilir |
| Dahili acil durum planı (md. 13–14) | Üst seviyeli kuruluş | En az üç yılda bir gözden geçirilir ve tatbik edilir; ortak tatbikat için fırsattır |
| Kaza anında bildirim (md. 17) | İşletmeci | Valilik, AFAD, itfaiye, il sağlık müdürlüğü ve OSB yönetimine derhal bildirim yapılır |
Bu tabloda komşu işyerine doğrudan haber verme yükümlülüğü yoktur. Haberin size nasıl ulaşacağını, sizin planlamanız gerekir.
Bilgi akışı tek yönlü de değildir. Yönetmeliğin 8. maddesine göre kuruluşlar büyük kaza senaryo dokümanını hazırlarken, tehlikeli ekipmanlarını etkileyebilecek kuruluş dışından kaynaklanan tehlikeleri de tanımlar. Sınır bölgesinde yanıcı malzeme depolayan, forklift trafiği yoğun olan veya sıcak çalışma yapan bir komşu, bu senaryonun girdisidir. Komşu tesisle kurulacak bir görüşme, sizin dış tehlike senaryonuzu netleştirirken onların senaryosuna da katkı sağlar.
Dış kaynaklı tehlike acil durum planına nasıl eklenir?
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik md. 5, işverenden acil durumları belirlerken çevre şartlarını da dikkate almasını ister. Md. 10/7 ise daha açıktır: acil durum müdahale ve tahliye yöntemleri yakındaki işyerleri ve çevreden gelebilecek olumsuz etkiler de dikkate alınarak belirlenir. Risk değerlendirmesi de dışarıdan gelen yeni bir tehlikede yenilenir. Uygulama adımları:
- Komşuları haritalayın. İşyerinizin çevresindeki tehlikeli madde tesislerini, depolama tanklarını, dolum ve boşaltım alanlarını ve boru hatlarını bir krokiye işleyin.
- Bilgiyi toplayın. Komşu tesisin kamuya açık BEKRA bilgilerini okuyun; OSB yönetiminden ve gerekirse AFAD il müdürlüğünden bölgedeki senaryolar hakkında bilgi isteyin.
- Senaryoyu seçin. Yangın, patlama ve toksik bulut için ayrı ayrı “bize nasıl ulaşır, ne kadar sürede?” sorusunu cevaplayın.
- Koruyucu eylemi belirleyin. Her senaryo için tahliye mi, yerinde korunma mı uygulanacağını ve kararı kimin vereceğini yazın.
- Haber alma yolunu kurun. Komşu tesisin kontrol odası veya acil durum sorumlusuyla telefon, OSB anons sistemi ve 112 üzerinden çift kanal belirleyin.
- Planı ve risk değerlendirmesini güncelleyin. Dış tehlikeyi risk değerlendirmesine ayrı bir başlık olarak yazın; değişiklik yönetimi için değişiklik yönetimi ve risk revizyonu yazımıza bakın.
Yerinde korunma mı, tahliye mi?
Kimya tesisi yakınında acil durum planlamasında en sık yapılan hata, her senaryoya aynı cevabı vermektir: “Herkes toplanma alanına.” Toksik bir bulutta açık havadaki toplanma alanı, binadan daha tehlikeli olabilir.
| Senaryo | İlk işaret | Koruyucu eylem | Gerekli hazırlık |
|---|---|---|---|
| Toksik gaz bulutu | Koku, göz yanması, komşudan veya OSB’den uyarı | Binada kalma: kapı ve pencereler kapatılır, havalandırma ve dış hava girişi durdurulur | Havalandırma santrali için tek noktadan acil kapatma, kapalı tutulabilecek iç toplanma odası |
| Büyük yangın | Yoğun duman, alev, komşu tesis alarmı | Rüzgârın tersi yönündeki toplanma alanına tahliye | İki farklı yönde toplanma alanı, rüzgâr yönünü gösteren rüzgâr tulumu |
| Patlama riski | Sızıntı veya yangının büyümesi, resmî tahliye çağrısı | Cam yüzeylerden uzaklaşma, yetkililerin yönlendirdiği yöne tahliye | Cam cephe önlerinde çalışma alanı bırakmama, tahliye güzergâhının alternatifi |
Binada kalma kararı verildiğinde çalışanlar dış cephesi olmayan, penceresi az bir iç alanda toplanır; sayım orada yapılır. Rüzgâr yönü, tahliye yönünü belirler. Bu nedenle tek bir toplanma alanı yeterli değildir; seçim ölçütleri için toplanma alanı seçimi yazımıza bakın. Kendi işyerinizde kimyasal sızıntı olduğunda uygulanacak adımlar ise kimyasal sızıntıya müdahale yazımızdadır.
Alarm, iletişim ve tatbikat
Komşu tesisin sireni sizin binanızda duyulmayabilir; duyulsa bile ne anlama geldiğini çalışanlarınız bilmeyebilir. Bu yüzden:
- Komşu tesisin ve OSB’nin alarm sinyallerini öğrenin ve çalışanlarınıza tanıtın.
- Kendi alarmınızda “binada kal” ve “tahliye et” için iki farklı anons metni hazırlayın; ayrıntılar için acil durum alarmı ve anons.
- Koruma ekibinden bir kişiyi, dış kaynaklı uyarıları almak ve yönetime iletmekle görevlendirin.
- Yılda en az bir kez yapılması gereken tatbikatlardan birini “binada kal” senaryosuyla yapın; havalandırmanın gerçekten kaç dakikada kapatılabildiğini ölçün. Tatbikat düzeni için acil durum tatbikatı nasıl yapılır.
Kontrol listesi:
- Çevredeki tehlikeli madde tesisleri krokide işaretli mi?
- Komşu tesisin kamuya açık BEKRA bilgileri okundu ve plana işlendi mi?
- Her dış senaryo için tahliye veya binada kalma kararı yazılı mı?
- Havalandırma için acil kapatma noktası biliniyor ve işaretli mi?
- Rüzgâra göre seçilecek en az iki toplanma alanı var mı?
- OSB yönetimi ve itfaiyesiyle iletişim bilgileri güncel mi?
SİSTEMER olarak Kocaeli’deki işyerlerine Bursa’dan acil durum planı ve risk değerlendirmesi hizmeti verirken komşu tesis senaryolarını plana ayrı bir bölüm olarak ekliyor ve tatbikatta sınıyoruz. İldeki hizmet düzenimiz için Kocaeli OSGB, sektör riskleri için kimya ve plastik sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Komşumuzun BEKRA kapsamında olup olmadığını nasıl öğrenirim?
Alt ve üst seviyeli kuruluşlar, kamuyu bilgilendirme bilgilerini kendi internet sitelerinde, yoksa bağlı oldukları sanayi veya ticaret odasının sitesinde yayımlamak zorundadır. OSB yönetimi de bölgedeki bu tesisler hakkında yönlendirme yapabilir.
Komşu tesisteki risk bizim acil durum planımıza yazılmak zorunda mı?
Evet. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, müdahale ve tahliye yöntemlerinin yakındaki işyerleri ve çevreden gelebilecek olumsuz etkiler dikkate alınarak belirlenmesini ister.
Toksik gaz bulutunda tahliye mi yapılır?
Çoğu durumda önce binada kalınır: kapı ve pencereler kapatılır, havalandırma durdurulur. Tahliye kararı, bulutun yönü ve yetkililerin yönlendirmesine göre verilir.
Domino etkisi bizim işyerimizden de başlayabilir mi?
Evet. Çit komşusu bir tehlikeli madde tesisine yakın yanıcı malzeme depolayan işyeri, kendi yangınıyla o tesisi etkileyebilir. Bu nedenle sınır bölgesindeki depolamayı komşu tesisle birlikte değerlendirmek gerekir.
Senaryolar, destek ekipleri, tahliye krokileri ve yıllık tatbikatla sahada gerçekten işleyen bir acil durum planı.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.