Kısaca
Gece bekçisi ya da tek kişilik vardiyadaki operatör, düştüğünde veya fenalaştığında saatlerce fark edilmeyebilir. Mevzuatta yalnız çalışmaya özgü ayrı bir yönetmelik yoktur; risk, risk değerlendirmesi ve acil durum planı içinde ele alınır. Uygulamada üç unsur gerekir: tek başına yapılmayacak işlerin listesi, yanıt gelmezse ne yapılacağı yazılı bir düzenli temas sistemi ve uyarının gerçekten müdahale edebilecek birine ulaştığı bir acil durum zinciri.
Yalnız çalışan güvenliği: kim “yalnız” sayılır?
Yalnız çalışan, işini başka bir çalışanın göremediği ve duyamadığı bir yerde yapan kişidir; yalnız çalışan güvenliği de bu kişinin başına bir şey geldiğinde fark edilmesini ve yardıma ulaşmasını sağlayan düzendir. Fabrikanın gece bekçisi, hafta sonu kazan dairesini izleyen teknisyen, gece vardiyasında tek başına bir hattı çalıştıran operatör, soğuk depoda tek başına sayım yapan depo görevlisi bu tanıma girer. Binada başka insanlar olsa bile, ayrı bir binada ya da kapalı bir odada çalışan kişi de pratikte yalnızdır.
Tek başına çalışma asıl olarak tek bir soruyu gündeme getirir: Bu kişi düşer, bayılır ya da saldırıya uğrarsa ne kadar sürede fark edilir ve ona kim ulaşır? Bu yazı sabit bir işyerinde gece bekçisi iş güvenliği ve tek kişilik vardiya için bu soruya cevap kurmayı anlatır. Güvenlik görevlilerinin diğer riskleri için özel güvenlik görevlilerinin İSG riskleri yazımıza bakabilirsiniz.
Mevzuat yalnız çalışma hakkında ne söylüyor?
Yalnız çalışmaya özgü ayrı bir yönetmelik yoktur. Yükümlülük genel hükümlerden doğar:
- 6331 sayılı Kanun md. 4: İşveren çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlar; md. 10: risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır.
- Md. 11/1-ç: İşveren özellikle ilk yardım, acil tıbbi müdahale, kurtarma ve yangınla mücadele konularında işyeri dışındaki kuruluşlarla irtibatı sağlayacak düzenlemeleri yapar. Yalnız çalışan için bu, uyarının dışarıya nasıl ulaşacağı demektir.
- Acil Durumlar Yönetmeliği md. 11/8: Destek elemanları ve yedekleri belirlenirken vardiya düzeni dikkate alınır. Gece tek kişi çalışıyorsa, o kişinin hem çalışan hem de tek “ekip” olduğu gerçeği planda açıkça ele alınmalıdır.
- 4857 sayılı İş Kanunu md. 69: Gece çalışması 7,5 saati geçemez. Gece bekçisi ve gece operatörünün vardiya planı bu sınıra göre kurulur; ayrıntılar gece çalışması ve 7,5 saat kuralı yazımızda.
Tek başına yapılmayacak işler
Risk değerlendirmesinin ilk çıktısı, yalnız çalışan kişiye yaptırılmayacak işlerin listesidir. Bu işlerde bir sorun çıktığında kişinin kendini kurtarma imkânı yoktur ya da çok azdır. Liste işyerine göre değişir; şu işler çoğu işyerinde listeye girer:
- Kapalı alana giriş (tank, silo, kuyu, rögar); ayrıntılar için kapalı alanda çalışma
- Yüksekte çalışma ve merdivenle tavana erişim
- Gerilim altında elektrik işi ve pano içi müdahale
- Makinede arıza giderme, sıkışan parçayı alma, koruyucuyu açarak yapılan işler; enerjinin kesilip kilitlenmesi için LOTO kilitleme ve etiketleme
- Sıcak iş, tehlikeli kimyasal aktarma ve büyük hacimli dökülmeye müdahale
Gece tek başına çalışan bir operatör için kural basit olmalıdır: Makine durursa operatör onu güvenli konumda bırakır ve sabahı ya da ikinci kişiyi bekler. Bekçi için kural da benzerdir: Şüpheli bir durumu tek başına araştırmaz; önce bildirir.
Düzenli kontrol araması: temas düzeni nasıl kurulur?
Düzenli temas, yalnız çalışan kişinin belirli aralıklarla “iyiyim” demesi ve bu bildirim gelmediğinde önceden yazılmış bir sürecin işlemesidir. Sistemin işe yaraması için dört şey netleşmelidir.
1. Aralık: Aralık, risk değerlendirmesine göre belirlenir. Mevzuatta sabit bir süre yoktur. Aşağıdaki tablo bir örnektir:
| İşin niteliği | Örnek iş | Örnek temas aralığı | Ek önlem |
|---|---|---|---|
| Düşük risk | Kontrol odasında izleme, kulübede nöbet | Saatlik | Vardiya başı ve sonu bildirimi |
| Orta risk | Devriye, depo sayımı, tek kişilik hat | 30 dakikada bir | Adam düştü alarmı |
| Yüksek risk | Soğuk depo, kazan dairesi, gürültülü veya izole bölüm | 15 dakikada bir ya da sürekli izleme | Alarm + ikinci kişiye erişim |
| Yalnız yapılmaması gereken iş | Kapalı alan, gerilim altında iş | Yalnız yapılmaz | İkinci kişi zorunlu |
2. İzleyen kişi: Bildirimi kim alacak? Başka bir tesisteki vardiya amiri, güvenlik şirketinin izleme merkezi ya da nöbetçi yönetici olabilir. Önemli olan, bu kişinin uyanık, ulaşılabilir ve müdahaleyi başlatma yetkisine sahip olmasıdır.
3. Yanıt gelmezse: Süreç adım adım yazılır. Örneğin: bildirim gecikti → izleyen kişi hemen arar → yanıt yoksa birkaç dakika içinde ikinci kez arar → hâlâ yanıt yoksa en yakın görevliyi ya da güvenlik ekibini tesise yönlendirir → kişiye ulaşılamıyor veya yaralı bulunursa 112 aranır. Adımların süresi ve kimin arayacağı yazılı olmalı, izleyen kişi bunu ezbere bilmelidir.
4. Kayıt: Her bildirim saatiyle kaydedilir. Kayıt hem sistemin çalıştığını gösterir hem de gecikmelerin nedenini ortaya çıkarır.
Adam düştü alarmı ve diğer cihazlar
Düzenli temas, kişinin bilinci açıkken işe yarar. Düşme, bayılma ya da kalp krizi gibi durumlarda kişi bildirim yapamaz; burada otomatik uyarı veren cihazlar devreye girer. Adam düştü alarmı genellikle şu özellikleri birlikte sunar:
- Hareketsizlik algılama: Belirli bir süre hareket olmazsa önce cihaz uyarır, kişi yanıt vermezse alarm gönderir.
- Eğim algılama: Cihaz yatay konumda kalırsa düşme olarak değerlendirir.
- SOS düğmesi: Kişi saldırı ya da tehlike anında elle alarm verir.
- Konum bilgisi: Büyük tesislerde kişinin nerede olduğunu gösterir.
Cihaz seçerken ve kurarken şunlara dikkat edin:
- Kapsama: Bodrum, soğuk depo, metal yapılı bölümler ve tesisin uzak köşelerinde sinyal test edilmelidir. Kapsama alanı dışında kalan yer, sistemin dışında kalır.
- Alıcı: Alarm, müdahale edebilecek birine gider. Uyuyan bir yöneticinin telefonuna giden alarm sistem sayılmaz.
- Bakım: Şarj, pil ve fonksiyon testi düzenli yapılır; test tarihleri kayda geçer.
- Yanlış alarm: Çok sık yanlış alarm veren cihaz bir süre sonra ciddiye alınmaz. Hareketsizlik süresi işe göre ayarlanır.
Telsiz, sabit telefon ve kamera izleme de sisteme destek olur ama tek başına yetmez: Kamerayı izleyen kimse yoksa, kamera düşen kişiyi değil yalnızca kaydını görür.
Acil durumda yardıma ulaşma
Alarm doğru kişiye ulaştı; şimdi yardımın kişiye ulaşması gerekir. Gece kapıları kilitli bir tesiste bu ikinci adım çoğu zaman unutulur.
- Erişim: Ambulans ekibi tesise nasıl girecek? Ana kapının anahtarı ya da şifresi kimde? OSB’lerde site güvenliğiyle önceden konuşulmuş bir düzen var mı?
- Adres tarifi: 112’ye verilecek adres ve tesis içindeki yer tarifi yazılı olmalı. Büyük bir tesiste “kazan dairesi” tarifi tek başına yeterli değildir.
- İlkyardım: Yalnız çalışan kişi kendine ilkyardım yapamaz. En yakın ilkyardımcının kim olduğu ve ne sürede gelebileceği planda yer alır. Tesiste otomatik eksternal defibrilatör varsa yeri ve şifresiz erişimi kontrol edilir; bkz. işyerinde kalp durması ve OED.
- Yangın: Tek kişi yangını söndürmeye çalışmaz; alarmı verir, kendini güvenli yere alır ve itfaiyeyi yönlendirir. OSB içindeki tesisler için OSB itfaiyesi ile acil durum koordinasyonu yazımız yol gösterir.
Bekçi ve tek operatör için kontrol listesi
| Kontrol | Gece bekçisi | Tek kişilik vardiya operatörü |
|---|---|---|
| Yalnız yapılmayacak işler yazılı mı? | Şüpheli duruma tek başına müdahale yok | Arıza giderme, kapalı alan ve yüksekte iş yok |
| Temas aralığı belirlendi mi? | Devriye noktalarıyla eşleştirilmiş | Hattın riskine göre |
| Adam düştü alarmı var mı, test ediliyor mu? | Özellikle devriyede | Gürültülü ve izole bölümlerde |
| Alarmı kim alıyor? | İzleme merkezi veya nöbetçi yönetici | Vardiya amiri veya izleme merkezi |
| Yardımın tesise girişi planlı mı? | Kapı, anahtar, adres tarifi | Kapı, anahtar, adres tarifi |
| Sağlık durumu değerlendirildi mi? | Kronik hastalık ve gece çalışmaya uygunluk | Kronik hastalık ve gece çalışmaya uygunluk |
| Şiddet riski ele alındı mı? | Hırsızlık ve saldırı senaryosu | Genellikle düşük; dış kapı kontrolü |
Kronik bir hastalığı olan çalışanın tek başına gece çalışması işyeri hekimiyle birlikte değerlendirilir. Bekçinin saldırı riskine karşı alınabilecek önlemler için çalışana yönelik şiddet yazımıza bakabilirsiniz. Depo ve lojistik tesislerindeki gece düzeni için lojistik ve depo sektörü sayfamızı inceleyin.
Bursa’daki OSB’lerde ve çevre illerdeki tesislerde gece tek kişiyle korunan ya da tek operatörle çalışan bölümleri risk değerlendirmesi içinde ayrı başlık olarak ele alıyor, temas ve alarm düzenini acil durum planına işliyoruz. Test tarihlerini izlemek için İSG takvimi aracımızı kullanabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Yalnız çalışmak yasak mı?
Hayır. Mevzuatta genel bir yasak yoktur; ancak risk değerlendirmesi, bazı işlerin tek başına yapılmasını kabul edilemez bulabilir. Kapalı alana giriş ve gerilim altında elektrik işi gibi işler yalnız çalışan kişiye verilmemelidir.
Düzenli kontrol araması kaç dakikada bir yapılmalı?
Mevzuatta sabit bir süre yoktur. Aralık, işin riskine ve kişinin ne kadar süre fark edilmeden kalabileceğine göre belirlenir. Riskli işlerde aralık kısalır ve otomatik alarm eklenir.
Adam düştü alarmı zorunlu mu?
Mevzuatta adıyla geçen bir zorunluluk yoktur. Risk değerlendirmesi, düşme veya bayılma hâlinde kişinin bildirim yapamayacağını gösteriyorsa, otomatik uyarı veren bir cihaz bu riski kontrol etmenin en uygun yollarından biridir.
Gece bekçisi destek elemanı olarak görevlendirilebilir mi?
Görevlendirilebilir. 10’dan az çalışanı olan işyerlerinde söndürme, kurtarma ve koruma ekiplerinin tamamı için tek bir destek elemanı yeterlidir (Acil Durumlar Yönetmeliği md. 11/4). Ancak gece tek başına çalışan bir bekçinin fiilen yapabileceği iş sınırlıdır: alarmı vermek, dış ekipleri çağırıp yönlendirmek ve kendini güvene almak. Bu rol acil durum planında açıkça yazılmalıdır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.