Deterjan ve Kozmetik Üretiminde İSG

Deterjan üretimi iş güvenliği: süreç haritasıyla başlayın

Bir deterjan veya kozmetik tesisinde aynı gün içinde kostikle nötralizasyon, enzimli toz karışımı, etanollü parfüm hazırlama ve yanıcı itici gazla aerosol dolumu yapılabilir. Bu yüzden deterjan üretimi iş güvenliği tek bir kimyasal listesiyle yönetilemez; her süreç adımının kendi tehlikesi vardır. Risk değerlendirmesini ürün kataloğundan değil, malın tesise girdiği andan sevkiyata kadar izlediği yoldan başlatın.

Süreç adımı	Tipik tehlike	Temel kontrol
Hammadde kabul ve depolama	Uyumsuz kimyasalların yan yana durması, dökülme	Uyumluluk tablosuna göre ayrı depolama, set ve döküntü kiti
Tartım ve çözme	Aşındırıcı sıçrama, kostik çözünürken ısı açığa çıkması	Kapalı aktarım, yüz siperi, acil göz duşu
Karıştırma ve nötralizasyon	Isı açığa çıkaran tepkime, karıştırıcıya sıkışma	Kontrollü besleme hızı, kilitlemeli kapak, bakımda enerji kesme
Toz deterjan hazırlama	Enzim ve toz solunması, toz birikmesi	Granül form, kapalı sistem, yerel emiş
Kozmetik hazırlama	Yanıcı etanol buharı, hassaslaştırıcı esanslar	Patlayıcı ortam değerlendirmesi, havalandırma, eldiven
Aerosol dolum	Yanıcı itici gaz kaçağı, patlama	Ayrı dolum odası, gaz algılama, Ex ekipman
Dolum ve paketleme	Nozulda sıçrama, konveyör ve kapak makinesinde sıkışma, tekrarlayan hareket	Makine koruyucuları, iş rotasyonu

Bu tablo risk değerlendirmesi çalışmasının iskeletidir. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik md. 6, değerlendirmede bakım, onarım, kurulum ve devre dışı bırakma gibi rutin dışı işlerin de ele alınmasını açıkça ister. Tank temizliği ve hat değişimi bu yüzden tabloya ayrı satır olarak eklenmelidir.

Aşındırıcı hammaddeler: kostik, asitler ve hipoklorit

Sıvı deterjan ve temizlik ürünlerinin hammaddeleri arasında sodyum ve potasyum hidroksit, sülfonik asit, sülfürik asit ve sodyum hipoklorit gibi güçlü aşındırıcılar bulunur. Bunların gözle teması kalıcı hasar bırakabilir; ciltte ise ağrı başlamadan derin yanık oluşabilir.

Hammadde hazırlamada üç kural belirleyicidir:

Çözme sırası: Katı kostik suda çözünürken belirgin ısı açığa çıkar. Kostiği suya azar azar ve karıştırarak ekleyin; tersini yapmayın. Asitlerin seyreltilmesinde de asit suya eklenir.
Nötralizasyon hızı: Sülfonik asidin kostikle nötralizasyonu ısı açığa çıkaran bir tepkimedir. Besleme hızını reçeteye bağlayın, sıcaklığı izleyin ve kazan kapağını tepkime sırasında açık bırakmayın.
Uyumsuzluk: Hipoklorit bir asitle karışırsa klor gazı, amonyaklı bir ürünle karışırsa kloramin açığa çıkar. Hipoklorit ile asit hatları, tankları ve dolum ekipmanları ayrılmalı; ortak kullanılan hortum ve kaplar ürün değişiminde yıkanmalıdır. Depolama düzeni için kimyasal depolama uyumluluğu yazımıza bakın.

Yüzey aktif maddeler ve toz deterjan

Yüzey aktif maddeler deterjanın temizleme gücünü sağlayan bileşenlerdir. Derişik hâlde göz ve cildi tahriş eder; uzun süreli temas cildin yağ tabakasını bozarak dermatite zemin hazırlar. Konsantre ürünle çalışan operatörler için kimyasala dayanıklı eldiven ve göz koruması standart olmalıdır.

Toz deterjan üretiminde iki ayrı konu vardır:

Enzim tozları: Deterjan sanayiinde protein parçalayan enzim tozlarının solunum yoluyla hassaslaşmaya ve mesleki astıma yol açtığı uzun süredir bilinir. Bu nedenle enzimler bugün çoğunlukla toz çıkarmayan granül veya sıvı formda kullanılır. Torba boşaltma ve tartım noktalarında kapalı aktarım veya yerel emiş kullanın; tozlu işte çalışanları işyeri hekimi solunum şikâyetleri yönünden izler. Ayrıntılar için mesleki astım yazımıza bakabilirsiniz.
Toz birikmesi: Organik bileşen içeren tozlar havada yoğun bir bulut oluşturduğunda tutuşabilir. Kanal, filtre ve kurutma ekipmanlarında toz birikmesini temizlik programına bağlayın; değerlendirmeyi toz patlaması riski yazımızdaki adımlarla yapın.

Sprey kurutma kulesi, siklon ve silo gibi ekipmanların içine temizlik veya bakım için girilmesi kapalı alan çalışmasıdır; iş izni, gaz ölçümü ve gözcü olmadan girilmez.

Kozmetik üretimi İSG: etanol, esanslar ve sıcak fazlar

Kozmetik üretimi İSG açısından deterjandan farklı üç risk taşır:

Etanol ve çözücüler: Parfüm ve losyon hazırlamada kullanılan etanol buharı havayla yanıcı karışım oluşturur. Etanol tartılan, aktarılan ve karıştırılan alanlar patlayıcı ortam değerlendirmesine alınmalıdır.
Esanslar ve koruyucular: Parfüm bileşenlerinin ve bazı koruyucuların bir kısmı cilt hassaslaştırıcıdır. Güvenlik bilgi formlarında “alerjik deri reaksiyonuna yol açabilir” uyarısı taşıyan maddeleri listeleyip eldiven kuralını bu listeye bağlayın.
Sıcak fazlar: Krem ve emülsiyon üretiminde yağ ve su fazları ısıtılarak karıştırılır. Sıcak fazın aktarımı ve homojenizatör kapağının açılması yanık riski taşır.

Homojenizatör ve karıştırıcıların bakım ve temizliğinde enerji kesilmeli, kilitlenmeli ve etiketlenmelidir; adımları LOTO kilitleme etiketleme yazımızda bulabilirsiniz. Kozmetikteki hijyen ve iyi üretim uygulamaları ürünü korur; çalışanı koruyan önlemler ayrıca planlanmalıdır.

Aerosol dolum: itici gaz ve patlayıcı ortam

Aerosol ürünlerde itici gaz olarak çoğunlukla propan, bütan veya dimetil eter gibi yanıcı gazlar kullanılır. Aerosol dolum bu yüzden tesisin en yüksek yangın ve patlama riskini taşıyan bölümüdür.

Ayrı dolum odası: Gazın kutuya basıldığı ünite, ana üretim alanından ayrılmış, mekanik havalandırması olan bir bölümde bulunmalıdır.
Gaz algılama: Dolum odasında yanıcı gaz dedektörü bulunmalı; alarm durumunda dolumu durduran ve havalandırmayı artıran bir düzen kurulmalıdır.
Ekipman seçimi: Bölgelere ayrılmış alanlarda kullanılan elektrikli ve mekanik ekipman, bölgeye uygun Ex sınıfında olmalıdır.
Kaçak testi: Dolu kutuların sıcak su banyosunda kaçak kontrolünde kutu patlayabilir; banyo koruyucu kapakla çalıştırılmalı, operatör yüz siperi kullanmalıdır.
Depolama: Dolu aerosol kutuları sevkiyata kadar yangın yükü yüksek bir stok oluşturur; depolama alanı yangın planına ayrı başlık olarak girmelidir.

Dolum hattı: kimyasal sıçrama ve makine riskleri

Dolum hattında kimyasal ile makine riski iç içedir:

Nozul ve hat değişimi: Dolum nozulu tıkandığında veya hortum değiştirildiğinde basınçlı ürün sıçrayabilir. Dolum hattı kimyasal riskini azaltmak için hattı basınçsızlandırma adımını talimata yazın.
Yerinde temizlik: Hat temizliğinde kullanılan kostik ve asit çözeltileri, ürünün kendisinden daha aşındırıcı olabilir. Temizlik sırasında hat başında kimin bulunacağını ve hangi koruyucunun kullanılacağını belirleyin.
Sıkışma noktaları: Kapak kapama, etiketleme ve kolileme makinelerinde hareketli parçalara erişim koruyucularla engellenmelidir. Devrilen şişeyi düzeltmek için hat çalışırken elle müdahale, en sık yaralanma senaryosudur. Koruyucu türleri için makine koruyucuları yazımıza bakın.
Tekrarlayan hareket: Elle kolileme ve şişe besleme yapılan istasyonlarda rotasyon ve çalışma yüksekliği ayarı gerekir; tekrarlayan hareketler ve bant hattı yazımızda yöntemleri anlattık.

Eğitim, etiket ve sağlık gözetimi

Deterjan ve kozmetik tesislerinde çalışanların önemli bir kısmı dolum ve paketleme hatlarında, kimyasalın kendisiyle değil ürünüyle çalıştığını düşünür. Oysa konsantre ürün, temizlik çözeltisi ve kaçak itici gaz bu hatlarda da bulunur. Eğitimde şu konuları işe özgü riskler başlığında, sahada ve uygulamalı olarak işleyin:

Etiketteki tehlike piktogramlarının ve uyarı ifadelerinin ne anlama geldiği; bunun için kimyasal etiket ve piktogramlar yazımız bir başlangıç sunar.
Hangi hammaddenin hangisiyle karıştırılmayacağı ve neden.
Sıçrama, döküntü ve gaz kaçağında ilk ne yapılacağı; göz duşu ve döküntü kitinin yeri.
Aerosol ve etanol alanlarında kıvılcım kaynaklarına ilişkin kurallar.

Sağlık gözetiminde işyeri hekimi, aşındırıcı ve hassaslaştırıcı maddelerle çalışanlarda cilt ve göz şikâyetlerini, enzim ve toz alanında çalışanlarda solunum şikâyetlerini ayrıca izler. İşe giriş muayenesinde önceden var olan astım ve egzama öyküsünü sorgular; gerekirse çalışanın görev yerini buna göre önerir. Tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız.

Uygulama listesi

Süreç haritasını çıkarın ve her adım için tehlikeleri tabloya işleyin.
Bütün hammaddelerin güncel Türkçe güvenlik bilgi formlarını toplayın; hassaslaştırıcı, aşındırıcı ve yanıcı olanları işaretleyin.
Uyumsuz hammaddeleri depoda ve hatta ayırın.
Göz duşlarını ve döküntü kitlerini sıçrama noktalarına yakın konumlandırın.
Aerosol ve etanol alanları için patlamadan korunma dokümanını hazırlayın veya güncelleyin.
Enzim ve toz alanlarında çalışanları sağlık gözetimi planına alın.
Bakım ve hat değişimi için enerji kesme ve basınçsızlandırma talimatlarını yazın.

Kimyasalların ölçümü gerekiyorsa yetkili laboratuvarlarla planlar ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Bursa ve çevre illerdeki kimya tesislerine yaklaşımımız kimya ve plastik sayfamızda; tehlike sınıfınıza göre uzman ve hekim süresini İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz. Sahadaki uygulamayı iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizle birlikte yürütüyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Deterjan üretiminde en sık yapılan hata nedir?

Hipoklorit ile asitli ürünlerin aynı hortum, kap veya dolum ekipmanıyla, arada yıkama yapılmadan kullanılmasıdır. Bu karışım klor gazı açığa çıkarır. Uyumsuz ürünlerin hatlarını ayırmak ve ürün değişiminde yıkama adımını talimata yazmak gerekir.

Aerosol dolum için ayrı bir oda şart mı?

Yanıcı itici gaz kullanılıyorsa dolum ünitesinin ayrılmış, mekanik havalandırmalı ve gaz algılamalı bir bölümde olması güçlü biçimde önerilir. Patlamadan korunma dokümanındaki bölge sınıflandırması, bu alanın sınırlarını ve ekipman şartlarını belirler.

Enzimli toz deterjanla çalışanlar için sağlık gözetimi gerekir mi?

Enzim tozları solunum yoluyla hassaslaştırıcı olduğundan, bu alanlarda çalışanların solunum şikâyetleri işyeri hekimince izlenmelidir. Hangi tetkikin ne sıklıkla yapılacağına hekim maruziyete göre karar verir.

Kozmetik üretimi deterjan üretimiyle aynı risk değerlendirmesine girer mi?

Aynı tesiste yapılıyorsa tek bir risk değerlendirmesi hazırlanabilir, ancak etanol, esanslar ve sıcak fazlar gibi kozmetiğe özgü tehlikeler ayrı satırlar hâlinde ele alınmalıdır.