Kısaca
Yüksekten düşen küçük bir el aleti bile, aşağıda çalışan biri için ölümcül olabilir. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, düşen cisimlere karşı önce toplu korumayı ister; el aletleri ve malzemelerin düşmesini engellemek, tehlikeli bölgeye girişi önlemek veya kapalı geçit yapmak, malzemeyi yere atmamak ve baret kullandırmak bu korumanın parçalarıdır. Önlem sırası; kaynağında düşmeyi önlemek, düşeni yakalamak, alt bölgeyi kapatmak ve son olarak baret kullanmaktır.
Düşen cisim riski: küçük bir alet, büyük bir enerji
Dördüncü kattaki iskelede çalışan bir ustanın kemerine asılı olmayan anahtarı elinden kayıyor, iskele platformunun kenarından düşüyor ve zemindeki malzeme alanında çalışan birine çarpıyor. Üst katta kimse yaralanmamıştır; kaza tamamen aşağıda olur. Düşen cisim riski bu yüzden “yüksekte çalışan” ile değil, onun altında ve çevresinde bulunan herkesle ilgilidir.
Düşen cismin etkisi, kütlesi ve düştüğü yükseklikle artar. Bir el aleti birkaç kat yukarıdan düştüğünde, yere çarptığı anda taşıdığı enerji bareti aşabilecek düzeye ulaşabilir. Üstelik cisim her zaman düz düşmez: iskele borusuna veya cepheye çarpıp sekerek beklenmedik bir noktaya ulaşabilir.
Şantiyede düşen cisimlerin kaynakları birkaç başlıkta toplanır:
- El aletleri, cıvata, somun, kelepçe gibi küçük parçalar,
- İskele platformunun veya döşeme kenarının yakınına istiflenmiş malzeme,
- Söküm ve yıkım sırasında kopan parçalar, moloz,
- Vinçle taşınan yükten kayan veya kopan parçalar,
- Rüzgârın kaldırdığı levha, ambalaj ve hafif malzeme.
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği ne istiyor?
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II madde 3.1.3 de kaldırma işlerinde teknik zorunluluk olmadıkça kaldırılan yükün altında kimsenin bulunmamasını ve çalışanların bulunabileceği korunmasız yerlerin üzerinden yük geçirilmemesini ister. 6331 sayılı Kanun md. 5’teki genel ilke de aynıdır: toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik verilir.
Önlem sırası: önce düşmeyi, sonra çarpmayı önleyin
Önlemleri şu sırayla düşünün; her basamak bir öncekinin eksik kaldığı yeri kapatır.
| Basamak | Amaç | Örnek önlemler |
|---|---|---|
| 1. Ortadan kaldırma | Yüksekte iş miktarını azaltmak | Elemanları yerde ön montaj, yüksekte daha az parça ve alet kullanma |
| 2. Kaynağında önleme | Cismin düşmesini engellemek | Topuk levhası, kenar korumada ağ panel, alet bağlama ipi, kapaklı alet çantası, istifi kenardan uzak tutma |
| 3. Yakalama | Düşen cismi tutmak | Koruma filesi, döküntü ağı, iskele dış cephe filesi, yakalama platformu |
| 4. Alt bölge kontrolü | Kimsenin altta bulunmaması | Alan kapatma, kapalı geçit, iş programında aynı düşeyde çalışmama |
| 5. Kişisel koruma | Kalan riske karşı | Baret, yüksekte çalışanlarda çene kayışlı baret |
Sahada en sık gördüğümüz hata, beşinci basamakla başlamaktır: “Herkes baret takıyor, yeterli.” Baret, kafaya düşen hafif cisme karşı korur; omuza düşen bir kelepçeye, sekerek gelen bir boruya ya da ağır bir parçaya karşı korumaz.
Topuk levhası ve kenar koruma
Topuk levhası, platform veya döşeme kenarına zemin seviyesinde takılan ve aletlerin, malzemelerin, ayakla itilen parçaların kenardan kaymasını önleyen levhadır. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-5 (B) bölümüne göre Sınıf A kenar korumada:
- Ana korkuluğun üst kenarı en az 1 m yükseklikte olur,
- Topuk levhası en az 15 cm yüksekliktedir,
- Korkuluk elemanları arasındaki açıklık en fazla 47 cm, düşey elemanlı sistemlerde en fazla 25 cm olur,
- Kenar koruma kurulumdan sonra ve haftada en az bir kez kontrol edilir.
Topuk levhası, düşmeyi önlemenin en ucuz ve en çok unutulan parçasıdır. İskele söküm ve tadilatından sonra yerine takılmayan levha, haftalık kontrolde ilk bakılacak noktadır; haftalık kontrolleri İSG takvimi ile planlayabilirsiniz. Malzeme istiflenen platformlarda korkuluk açıklığından geçebilecek küçük parçalar için korkuluğa ağ panel veya ızgara eklenir. İskele kontrolünün tamamı için yapı iskelesi kontrolü ve etiketleme, döşeme boşlukları için döşeme boşlukları ve kenar koruma yazılarımıza bakın.
Alet bağlama ipi: hangi alet, nereye, nasıl?
Alet bağlama ipi (alet emniyet ipi), yüksekte kullanılan aletin elden kaymasında düşmesini engeller. Uygulamada şu kurallar işe yarar:
- Hangi aletler? Yüksekte kullanılan ve altında çalışma olan her alet bağlanır; özellikle anahtarlar, çekiçler, matkaplar, ölçüm cihazları ve telsiz.
- Bağlantı noktası: Hafif aletler bilek kayışına veya emniyet kemerindeki uygun bağlantı noktasına bağlanabilir. Ağır aletler kişiye değil yapıya veya sabit bir noktaya bağlanır; düşen ağır alet çalışanı da dengesizleştirebilir.
- Kapasite: İpin ve bağlantı elemanının taşıyabileceği ağırlık, imalatçı bilgisine göre aletin ağırlığından büyük olmalıdır. ABD’de bu ürünler için ANSI/ISEA 121 standardı kullanılır.
- Elden ele aktarma: Alet bir kişiden diğerine verilirken önce alan kişi kendi ipine bağlar, sonra veren kişi çözer.
- Küçük parçalar ve yukarı taşıma: Cıvata, somun ve kelepçe kapaklı çanta veya kovada taşınır. Malzeme yukarı ip, kova veya vinçle çıkarılırken kova kapalı ve bağlı olmalıdır.
Koruma filesi ve alan kapatma
Koruma filesi iki farklı amaçla kullanılır ve bu ikisi karıştırılmamalıdır. Kişi düşmesine karşı kullanılan güvenlik ağları TS EN 1263-1 ve TS EN 1263-2 standartlarına göre seçilir ve kurulur; yönetmelik de güvenlik ağlarını toplu koruma tedbirleri arasında sayar. Küçük gözlü döküntü ağları ve iskele cephe fileleri ise moloz ve küçük parçaları tutar ama bir insanı tutmak için tasarlanmamıştır. İskele cephesine file veya branda takmak rüzgâr yükünü artırır; iskelenin bu yüke göre tasarlanıp ankrajlandığını iskeleyi kuran firmadan teyit edin.
Alan kapatma için mevzuatta sabit bir mesafe yoktur; tehlike bölgesi işe göre belirlenir. Karar verirken şunlara bakın:
- Çalışma yüksekliği ve düşebilecek malzemenin şekli: Levha ve hafif malzeme rüzgârla uzağa savrulur, boru ve profil seker.
- Rüzgâr: Kuvvetli rüzgârda tehlike bölgesi genişler; bazı işler durdurulur. Bu konuda kuvvetli rüzgârda vinç ve yüksekte çalışma yazımıza bakın.
- Geçiş ihtiyacı: Bina girişleri, yaya yolları ve malzeme alanları tehlike bölgesinde kalıyorsa üstü kapalı geçit veya saçak yapılır.
Kapatılan alan şeritle değil, ayakta duran bariyerle sınırlandırılır; girişlerde uyarı ve baret kullanımını gösteren emredici işaretler bulunur. Farklı taşeronların aynı düşeyde, biri üstte diğeri altta çalışmaması iş programında önceden çözülür; aynı alanı paylaşan işverenlerin koordinasyonu için aynı çalışma alanında birden fazla işveren yazımıza bakın.
Baret zorunluluğu ve doğru kullanım
Şantiyede baret zorunluluğu, Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4’teki “uygun baş koruyucu donanım verilir ve kullanımı sağlanır” hükmüne ve KKD Kullanımı Hakkında Yönetmelik’e dayanır. Risk değerlendirmesinde düşen cisim riski bulunan her alanda baret takılır; ziyaretçiler ve kısa süreli sahaya girenler de bu kuralın içindedir.
Doğru kullanım için:
- Endüstriyel baret TS EN 397’ye uygun olur; yüksekte çalışan ve eğilerek çalışan kişilerde baretin başta kalması için çene kayışı kullanılır.
- Baret çatlak, derin çizik veya darbe almışsa, iç donanımı yıpranmışsa değiştirilir; üretim tarihi ve imalatçının önerdiği kullanım ömrü izlenir.
- Baretin üzerine delik açılmaz, boya ve yapıştırıcı sürülmez.
Seçim ve ömür konusunu baret seçimi ve ömrü yazımızda ayrıntılı anlattık. Şantiye genelinde düşen cisim önlemlerini haftalık turda kontrol etmek için şantiye İSG kontrol listesi yazımızdaki maddeleri kullanabilirsiniz.
İnşaat projelerinde alan kapatma planını, kenar koruma kontrollerini ve alet bağlama kurallarını sahaya yerleştirmek, Bursa ve çevre illerde iş güvenliği uzmanlığı hizmetimiz kapsamında yürüttüğümüz işlerdir.
Sık Sorulan Sorular
Topuk levhası kaç cm olmalı?
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-5 (B) bölümüne göre Sınıf A kenar korumada topuk levhası en az 15 cm yüksekliktedir. Ana korkuluk en az 1 m yükseklikte olur ve kenar koruma kurulumdan sonra ve haftada en az bir kez kontrol edilir.
Şantiyede baret takmak zorunlu mu?
Evet. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, yapı alanındaki çalışanlara uygun baş koruyucu donanım verilmesini ve kullanılmasının sağlanmasını ister. Ziyaretçiler ve kısa süreli sahaya girenler de düşen cisim riski olan alanlarda baret kullanır.
Alet bağlama ipi her alet için gerekli mi?
Altında çalışma olan yüksek noktalarda kullanılan her alet için gerekir. Küçük parçalar kapaklı çanta veya kovada taşınır. Ağır aletler kişiye değil, yapıya veya sabit bir noktaya bağlanır.
Alan kapatma mesafesi ne kadar olmalı?
Mevzuatta sabit bir mesafe yoktur. Tehlike bölgesi; çalışma yüksekliği, malzemenin şekli ve sekme ihtimali, rüzgâr ve geçiş ihtiyacına göre risk değerlendirmesiyle belirlenir. Bölge bariyerle kapatılır, zorunlu geçişlerde kapalı geçit yapılır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.