Kısaca
Acil Durumlar Yönetmeliği md. 10/4, engelli çalışanlara tahliye sırasında refakat edilmesi için tedbir alınmasını ister. Bunun en uygulanabilir yolu, her engelli çalışan için kişinin kendisiyle birlikte hazırlanan kısa bir kişisel tahliye planıdır: uyarıyı nasıl alacağı, hangi yolu kullanacağı, kimin yardım edeceği ve hangi ekipmanın gerektiği yazılır, sonra tatbikatta gerçekten denenir.
Engelli çalışan tahliye planı neden kişiye özel olmalı?
Genel acil durum planı “alarm çalınca en yakın çıkıştan toplanma alanına gidin” der. Tekerlekli sandalye kullanan ve ikinci katta çalışan bir muhasebeci, alarmı duyamayan bir paketleme operatörü ya da kaçış yolunu gözle takip edemeyen bir santral görevlisi için bu cümle yeterli değildir. Engelli çalışan tahliye planı, genel planın bu kişiler için nasıl uygulanacağını isim isim yazan kısa bir eklentidir.
Mevzuatın dayanağı açıktır. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik md. 10/4’e göre işyerlerindeki yaşlı, engelli ve gebe çalışanlar ile kreşteki çocuklara tahliye sırasında refakat edilmesi için tedbir alınır. 6331 sayılı Kanun md. 10/1-ç de risk değerlendirmesinde engelli çalışanlar gibi özel politika gerektiren grupların durumunun dikkate alınmasını ister. Yönetmelik “kişisel plan” ifadesini kullanmaz; ancak refakat tedbirini kimin, nasıl ve hangi ekipmanla uygulayacağını göstermenin en açık yolu budur. Uluslararası uygulamada bu belge “kişisel acil durum tahliye planı” olarak bilinir.
Engelli tahliyesi, genel tahliyeden daha fazla hazırlık ister ama karmaşık bir sistem gerektirmez. Engelli çalışanların işe uyarlanması ve işe uygunluk değerlendirmesi ise ayrı bir konudur; onu engelli çalışanlarda işe uygunluk ve uyarlama yazımızda anlattık. Bu yazı yalnızca tahliyeye odaklanır.
Kişisel acil durum planında neler yer alır?
Plan, çalışanın kendisiyle birlikte hazırlanır. Kişi, kendi ihtiyacını herkesten iyi bilir; plana katılmayan bir çalışanın tatbikatta nasıl davranacağını öngörmek zordur. Bir sayfayı geçmeyen bir form yeterlidir:
- Kişi ve yer: Ad, bölüm, çalıştığı kat ve oda; vardiyası.
- İhtiyaç: Tahliyeyi etkileyen durum (ör. merdiven kullanamıyor, alarmı duyamıyor). Tanı yazılmaz; yalnızca tahliyede gereken bilgi yazılır.
- Uyarı: Alarmı hangi yolla alacağı (ışıklı uyarı, titreşimli çağrı cihazı, mesaj, refakatçinin haber vermesi).
- Güzergâh: Kullanacağı kaçış yolu ve yedeği; katta kalması gerekiyorsa güvenli bekleme noktası.
- Refakatçiler: Asıl ve yedek refakatçi; her vardiya için ayrı ayrı.
- Ekipman: Tahliye sandalyesi, yönlendirme feneri, kişinin kendi yardımcı cihazı.
- İletişim: Bekleme noktasındaki kişinin varlığını koruma ekibine ve itfaiyeye kimin, nasıl bildireceği.
- Tatbikat kaydı: Son denendiği tarih ve sonuç.
Bu bilgiler sağlık verisi niteliği taşıyabilir. Formu yalnız acil durum ekiplerinin ihtiyaç duyduğu kadar paylaşın, kişinin onayını alın ve dosyayı erişimi sınırlı tutun. Ayrıntılar için çalışan sağlık bilgileri ve KVKK yazımıza bakabilirsiniz.
Engel türüne göre tahliye yöntemi
| Durum | Uyarı | Tahliye yöntemi | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| Hareket engeli (tekerlekli sandalye, koltuk değneği) | Standart alarm | Zemin katta doğrudan çıkış; üst katta tahliye sandalyesi veya güvenli bekleme noktası | Asansör yangında kullanılmaz; kişinin kendi sandalyesi sonradan getirilir |
| Görme engeli | Sesli alarm, anons | Refakatçi kolundan tutarak yönlendirir; basamak ve kapılar sözlü tarif edilir | Kişiyi itmek veya çekmek yerine kol vermek; rehber köpek birlikte tahliye edilir |
| İşitme engeli | Işıklı uyarı, titreşimli cihaz, mesaj, refakatçi | Normal güzergâh | Tuvalet, depo ve yalnız çalışılan odalarda ışıklı uyarı olup olmadığı |
| Geçici durumlar (alçılı bacak, ameliyat sonrası, ileri gebelik) | Standart alarm | Duruma göre refakatçili tahliye | Plan geçici olarak açılır ve süre bitince kapatılır |
Hareket engeli: Asansör kabininin dışındaki holde “YANGIN SIRASINDA KULLANILMAZ” levhası bulunması zorunludur (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik md. 62/8). Engellilerin tahliyesi için düzenlenen acil durum asansörü yalnızca yapı yüksekliği 51,50 m’yi aşan yapılarda zorunludur (md. 63). Çoğu fabrika ve ofis binasında bu nedenle seçenekler iki tanedir: tahliye sandalyesiyle merdivenden indirme veya itfaiye gelene kadar korunaklı bir noktada bekleme. Binada yangın güvenlik holü varsa, yönetmelik bu hollerin gerektiğinde engellilerin ve yaralıların bekletilmesi için de yapıldığını belirtir (md. 34).
Tahliye sandalyesi: Merdivende kontrollü iniş için tasarlanmış, paletli veya frenli bir ekipmandır. Çalışanı kucakta ya da sandalyesiyle taşımak hem kişiyi hem taşıyanları yaralayabilir; tahliye sandalyesi bu riski azaltır, ama yalnızca eğitimli kişiler kullanabilir. Sandalye, kişinin çalıştığı kata, merdiven sahanlığının yakınına ve kaçış yolunu daraltmayacak biçimde konur.
İşitme engeli: Yönetmelik tahliye uyarılarının sesli ve ışıklı yapılmasını ister; işitme engelli kişilerin bulunma ihtimali olmayan alanlarda ışıklı uyarı cihazı zorunlu değildir (md. 81/3-a). İşitme engelli bir çalışanınız varsa, bu istisna o alan için artık geçerli değildir; ışıklı uyarının kişinin çalıştığı, dinlendiği ve kullandığı tüm alanlarda görülebildiğini kontrol edin. Kaçış yollarındaki işaretleme kuralları için acil çıkış ve yönlendirme işaretleri yazımıza bakabilirsiniz.
Refakatçi görevlendirme
Refakatçi, planın en zayıf halkası olabilir: izinli, raporlu ya da başka vardiyada olduğu gün plan çöker. Görevlendirirken şu kurallara uyun:
- Yakınlık: Refakatçi, engelli çalışanla aynı alanda ve aynı saatlerde çalışan biri olmalıdır.
- Yedek: Her refakatçinin bir yedeği bulunur. Acil Durumlar Yönetmeliği md. 11/8, destek elemanları ve yedekleri belirlenirken vardiya düzeninin dikkate alınmasını ister; aynı mantık refakatçiler için de uygulanır.
- Gönüllülük ve uygunluk: Tahliye sandalyesi kullanacak kişinin fiziksel olarak uygun olması ve görevi kabul etmesi gerekir.
- Eğitim: Refakatçi, kişinin planını, ekipmanı ve güvenli bekleme noktasını bilir. Kurtarma ekibindeki destek elemanları da bu planlardan haberdar edilir; ekip eğitimi için destek elemanı eğitimi yazımıza bakın.
- Liste: Refakatçi listesi acil durum planına eklenir ve personel değiştiğinde güncellenir.
Tahliye sonrası sayımda koruma ekibi, bekleme noktasında kalan kişiyi “kayıp” değil “yeri bilinen” olarak raporlar ve itfaiyeye bu bilgiyi verir. Sayım düzeni için toplanma alanı seçimi yazımıza bakabilirsiniz.
Planı tatbikatta test edin
Kâğıt üzerindeki plan, tatbikatta denenene kadar varsayımdır. Tatbikat en geç yılda bir yapılır ve tarihi, görülen eksiklikler ve yapılacak düzeltmeler tatbikat formuna yazılır (md. 13). Kişisel planlar için formda şu sorulara cevap arayın:
- Kişi uyarıyı ne zaman aldı? Işıklı uyarı veya mesaj çalıştı mı?
- Refakatçi kişiye ne kadar sürede ulaştı? Asıl refakatçi yerinde miydi?
- Tahliye sandalyesi yerinde ve kullanılabilir durumda mıydı?
- Bekleme noktasındaki kişi koruma ekibine ve itfaiyeye doğru bildirildi mi?
- Kişi kendisini güvende hissetti mi? Planda değişiklik önerdi mi?
Tahliye sandalyesiyle ilk denemeler kişinin onayıyla, boş sandalyeyle ya da kısa bir merdiven bölümünde yapılabilir. Gece vardiyası olan işyerlerinde test, en az bir kez o vardiyanın kadrosuyla tekrarlanmalıdır; vardiya düzeni için gece vardiyasında acil durum ekipleri yazımıza bakın. Tatbikatın genel kurgusu acil durum tatbikatı nasıl yapılır yazımızda yer alır.
Sık yapılan hatalar
- Planı kişiye sormadan yazmak: Kişinin kendi yöntemi ve tercihi yoksayılır, tatbikatta işe yaramaz.
- Refakatçiyi tek kişiye bağlamak: Yedek yoksa izin günlerinde plan yoktur.
- Asansöre güvenmek: Yangında asansör kullanılmaz; kesintide kişi kabinde mahsur kalabilir.
- Işıklı uyarıyı yalnız koridorlara koymak: İşitme engelli çalışan tuvalette, arşivde ya da yalnız çalıştığı odada alarmı kaçırabilir.
- Planı güncellememek: Çalışan kat ya da bölüm değiştirdiğinde plan da değişir. Acil durum planı çok tehlikelide en geç 2, tehlikelide 4, az tehlikelide 6 yılda bir yenilenir; kişisel planlar ise her değişiklikte güncellenmelidir.
Bursa ve çevre illerde acil durum planını hazırladığımız işyerlerinde, engelli çalışanlar için kişisel planları çalışanla birlikte yazıyor ve tatbikatta test ediyoruz. Hizmet kapsamı için acil durum planı sayfamıza, tatbikat ve plan yenileme tarihlerini izlemek için İSG takvimi aracımıza bakabilirsiniz. Genel planın yapısı için acil durum planı nasıl hazırlanır yazımızı okuyun.
Sık Sorulan Sorular
Engelli çalışan için ayrı bir tahliye planı zorunlu mu?
Yönetmelik “kişisel plan” adını kullanmaz; ama engelli çalışanlara tahliye sırasında refakat edilmesi için tedbir alınmasını açıkça ister. Bu tedbirin kim tarafından ve nasıl uygulanacağını gösteren kişisel plan, yükümlülüğü belgelemenin en uygun yoludur.
Tekerlekli sandalye kullanan çalışan yangında asansörü kullanabilir mi?
Hayır. Yangın sırasında asansör kullanılmaz. Merdivenden tahliye sandalyesiyle, eğitimli kişilerce indirme ya da itfaiye gelene kadar korunaklı bir bekleme noktası planlanır.
Refakatçi kaç kişi olmalı?
Mevzuat sayı vermez. Her engelli çalışan için en az bir asıl ve bir yedek refakatçi belirleyin; vardiyalı çalışmada her vardiya için ayrı belirleyin. Tahliye sandalyesi kullanılacaksa refakatçinin bu ekipmanla eğitilmiş olması gerekir.
Kişisel tahliye planında sağlık bilgisi yazılır mı?
Tanı yazılmaz. Yalnızca tahliyeyi etkileyen ihtiyaç (merdiven kullanamama, alarmı duyamama gibi) kişinin onayıyla yazılır ve bilgi yalnız acil durum ekipleriyle paylaşılır.
Senaryolar, destek ekipleri, tahliye krokileri ve yıllık tatbikatla sahada gerçekten işleyen bir acil durum planı.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.