Kısaca
Gürültüye bağlı işitme kaybı ağrısız ve yavaş gelişir; çalışan çoğu zaman konuşmaları anlamakta zorlanana kadar fark etmez. Vardiya sonrası kulak çınlaması, geçici işitme azalması ve kalabalıkta konuşmayı seçememe erken işaretlerdir. Odyometride kayıp yakalandığında Gürültü Yönetmeliği md. 13 işverene risk değerlendirmesini ve önlemleri gözden geçirme, gerekirse çalışanın işini değiştirme ve benzer maruziyetteki çalışanları izleme yükümlülüğü verir.
Mesleki işitme kaybı neden geç fark edilir?
Mesleki işitme kaybı, işyerindeki gürültünün iç kulaktaki duyu hücrelerine yıllar içinde verdiği kalıcı hasardır. Ağrı yapmaz, bir gün içinde ortaya çıkmaz ve ilk etkilenen sesler günlük konuşmanın en belirgin sesleri değildir. Bu yüzden çalışan, ailesi “televizyonun sesini çok açıyorsun” diyene ya da kalabalık bir ortamda konuşmaları seçemez hâle gelene kadar sorunu fark etmez.
Meslek hastalıkları listesi bu seyri iki dönemde anlatır (Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği Ek-2, E-3). İlk dönem işitme yorgunluğudur: geçici bir işitme azlığı. İkinci dönem manifestasyon dönemidir: işitme kaybı artık geri dönmez, önce yüksek frekanslarda başlar, sonra konuşma frekanslarına yayılır. Liste ayrıca bu kaybın çoğu kez iki taraflı olduğunu ve maruziyet sona erdikten sonra ilerlemediğini belirtir. Pratik sonuç açıktır: kaybı durdurmanın tek yolu, maruziyeti erken azaltmaktır.
Gürültüye bağlı işitme kaybı, gürültü düzeyi yüksek her işte görülebilir; ancak liste, örnek işler arasında dokuma tezgâhlarını ve tekstil sanayiinde gürültü yapan diğer makine ve tezgâhları açıkça sayar. Bursa ve çevre illerdeki dokuma ve iplik işletmeleri, metal işleme ve pres hatları bu nedenle sağlık gözetiminde işitmeye öncelik vermelidir.
Erken belirtiler: kulak çınlaması ve “geçici” sağırlık
Kulak çınlaması işyeri gürültüsünün en erken ve en çok önemsenmeyen işaretidir. Vardiya çıkışında kulaklarda uğultu, çınlama ya da “pamuk tıkanmış gibi” bir his, iç kulağın o gün aşırı yüklendiğini gösterir. Bu belirtiler birkaç saat içinde geçse bile tekrarlanması, kalıcı hasarın yaklaştığını düşündürür.
Çalışanlara ve ustabaşılara şu belirtileri işyeri hekimine bildirmeleri öğretilmelidir:
- Vardiya sonunda kulak çınlaması veya uğultu
- İşten çıktıktan sonra bir süre seslerin boğuk gelmesi
- Gürültülü ortamda ya da kalabalıkta konuşmayı ayırt edememe
- Telefonda konuşmayı anlamakta güçlük
- Kadın ve çocuk sesleri gibi ince sesleri daha zor duyma
- Sürekli veya gece sessizliğinde belirginleşen çınlama
Bu belirtilerden biri olan çalışanın, periyodik muayene tarihi beklenmeden hekime yönlendirilmesi gerekir. Gürültü Yönetmeliği md. 13 de sağlık gözetimini yalnız düzenli aralıklarla sınırlamaz; risk değerlendirmesi sonuçlarına göre gerekli görülen hâlleri ve 6331 sayılı Kanun md. 15’te sayılan durumları ayrıca muayene nedeni olarak sayar.
Akustik travma: tek bir ani ses
Kronik işitme kaybından farklı olarak akustik travma, patlama, basınçlı hava boşalması veya çok yakında çıkan darbeli bir ses gibi tek bir olayla oluşur. Ani işitme azalması, çınlama, bazen kulakta ağrı ve tek taraflı etkilenme görülebilir. Bu durumda çalışan zaman kaybetmeden hekime yönlendirilir. Tek bir olaya bağlı olduğu için olay, iş kazası kaydı ve bildirimi açısından da ayrıca değerlendirilir.
Kimler daha fazla risk altında?
Aynı holde çalışan herkesin riski aynı değildir. Risk değerlendirmesi ve sağlık gözetimi planında şu gruplar ayrıca ele alınmalıdır:
| Durum | Neden risk taşır? | Ne yapılmalı? |
|---|---|---|
| 85 dB(A) üzerinde çalışan dokuma ve iplik operatörleri | Yıllar boyunca her gün tekrarlanan maruziyet | İşitme testi zorunlu; kulak koruyucu kullanımı sahada denetlenir |
| Kulak koruyucuyu vardiyanın bir bölümünde çıkaranlar | Kısa süreli çıkarmalar bile korumayı belirgin biçimde düşürür | Konuşma ihtiyacı için iletişim çözümleri; doğru takma eğitimi |
| Bakım ve ayar personeli | Makinenin en gürültülü noktasında, ölçüm planında unutulabilir | Kişisel dozimetreyle ölçüm |
| İşe girişte işitme kaybı olanlar | Ek maruziyet mevcut kaybı hızlandırabilir | İşe giriş testine göre daha sık izleme |
| Gürültüyle birlikte bazı çözücülere maruz kalanlar | Bazı kimyasallar gürültünün işitmeye etkisini artırabilir | Maruziyet bilgisinin hekimle paylaşılması |
| Darbeli gürültüye maruz kalanlar (pres, çekiç) | Ani ses tepeleri | Tepe ses basıncı ölçümü |
Gürültü değerleri ve kulak koruyucunun hesaba katılma kuralı için Gürültü Yönetmeliği: 80, 85 ve 87 dB, ölçüm yöntemi için işyerinde gürültü ölçümü yazılarımıza bakın.
Odyometride kayıp yakalandığında yapılacaklar
İşitme testi, kaybı çoğu zaman çalışan fark etmeden gösterir. Gürültü Yönetmeliği md. 13/2, gürültüye bağlı bir işitme kaybı tespit edildiğinde yapılacakları sıralar. Bu adımları işyerinde şu sırayla uygulayın:
- Çalışanı bilgilendirin. İşyeri hekimi, sonucu ve anlamını çalışana açıklar. Sağlık bilgileri gizlidir; sonuç ustabaşıyla veya iş arkadaşlarıyla paylaşılmaz, yalnız işe uygunluk açısından gereken bilgi işverene iletilir.
- Sonucu doğrulayın. Geçici işitme azalmasını kalıcı kayıptan ayırmak için hekim testin tekrarını veya ileri değerlendirmeyi isteyebilir.
- Risk değerlendirmesini gözden geçirin. Ölçüm güncel mi, çalışanın görev yeri ve süresi doğru tanımlanmış mı? Yeni bir makine veya vardiya düzeni maruziyeti artırmış olabilir.
- Önlemleri gözden geçirin. Gürültü kaynağında azaltılabilir mi? Kulak koruyucu doğru seçilmiş, doğru takılıyor ve vardiya boyunca kullanılıyor mu?
- Gerekirse görev yerini değiştirin. Yönetmelik, çalışanın gürültüye maruz kalmayacağı başka bir işte görevlendirilmesi gibi tedbirleri açıkça sayar.
- Benzer maruziyetteki çalışanlara bakın. Aynı bölümde çalışanların sağlık durumu gözden geçirilir ve düzenli sağlık gözetimine alınır.
- Meslek hastalığı şüphesini değerlendirin. Hekim kaybın işle ilişkili olabileceğini düşünüyorsa çalışan, tanı için yetkili sağlık kuruluşuna yönlendirilir.
İşitme kaybı yalnız bir sağlık sonucu değildir, aynı zamanda bir iş güvenliği girdisidir. Yüksek frekanslarda işitmesi azalmış bir çalışan; forklift kornasını, geri vites uyarısını, makine arıza sesini veya yangın alarmını geç fark edebilir. Kaybı saptanan çalışanın görev yeri değerlendirilirken bu soruyu da sorun: Bu bölümde uyarılar yalnız sesle mi veriliyor? Gerekirse ışıklı uyarı ve flaşörlü alarm eklemek, hem bu çalışanı hem de kulak koruyucu takan diğer çalışanları korur. Alarmın her bölümde herkes tarafından algılandığı, acil durum tatbikatında ayrıca kontrol edilmelidir.
Son madde, işe giriş testinin neden atlanmaması gerektiğini gösterir: işe girişte yapılmış bir test yoksa, sonradan bulunan kaybın ne kadarının bu işyerinde oluştuğunu göstermek zorlaşır. Tanı ve bildirim adımları için meslek hastalığı nedir, tanı ve bildirim, listenin yapısı için meslek hastalıkları listesi yazılarımıza bakın.
Kalıcı kaybı önlemek: işyeri programı
Erken fark etmek ancak bir program içinde işe yarar. Gürültülü işyerlerinde işitmeyi koruma programı şu parçalardan oluşur:
- Ölçüm ve harita: Hangi bölümde, hangi görevde maruziyetin ne olduğu bilinmeli; 85 dB(A) aşılan alanlar işaretlenmelidir.
- Kaynakta azaltma: Makine bakımı, titreşim yalıtımı, kapalı muhafaza ve gürültülü işlerin ayrılması.
- Kulak koruyucu: Kişiye uygun tip ve boyut, doğru takma eğitimi ve kullanım denetimi. Seçim ilkeleri için KKD seçimi yazımıza bakın.
- İşitme testi: İşe girişte temel test, sonra hekimin belirlediği aralıklarla tekrar. Testleri yetkili sağlık kuruluşlarıyla planlarız.
- Eğitim: Çalışanların erken belirtileri tanıması ve bildirmesi.
SİSTEMER’in sağlık gözetimi ve işyeri hekimliği hizmetlerinde işitme testleri, gürültü ölçüm sonuçlarıyla birlikte değerlendirilir. Dokuma işletmelerine özgü öneriler için dokuma işletmelerinde İSG yazımıza ve tekstil sektör sayfamıza bakabilirsiniz; test tarihlerini İSG takvimi aracıyla izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kulak çınlaması meslek hastalığı mıdır?
Tek başına bir tanı değildir, ama gürültüye bağlı işitme hasarının erken işaretlerinden biridir. Vardiya sonrası çınlama yaşayan çalışan işyeri hekimine yönlendirilmeli ve maruziyeti gözden geçirilmelidir.
Gürültüye bağlı işitme kaybı geri döner mi?
İlk dönemdeki işitme yorgunluğu geçicidir. Kalıcı dönemde ise kayıp geri dönmez; maruziyet sona erdikten sonra genellikle ilerlemez. Bu yüzden önlemler kalıcı kayıp başlamadan alınmalıdır.
İşitme kaybı saptanan çalışanın işine son verilebilir mi?
Yönetmelik işverene çalışanı gürültüye maruz kalmayacağı bir işte görevlendirmek gibi koruyucu tedbirler öngörür. Karar, işyeri hekiminin değerlendirmesine ve işe uygunluk sonucuna göre verilmelidir.
İşe girişte işitme testi şart mı?
85 dB(A) üzerindeki gürültüye maruz kalacak çalışanlarda işitme testi yaptırılması zorunludur ve işe giriş testi, sonraki testlerin karşılaştırılacağı temel çizgiyi oluşturur. Meslek hastalığı değerlendirmesinde de işe giriş odyogramından yararlanılır.
Maruziyete göre tetkik planı, işe giriş ve periyodik muayeneler, gizli tutulan sağlık dosyaları ve kişi bazında muayene takvimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.