Kısaca
Ölüm veya yaralanmayla sonuçlanan iş kazasında savcılık, Türk Ceza Kanunu md. 85 (taksirle öldürme) ve md. 89 (taksirle yaralama) kapsamında soruşturma yürütür. Ceza sorumluluğu şahsidir; işveren, işveren vekili, şef, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi gibi her kişi kendi kusuru oranında değerlendirilir ve bu değerlendirmenin teknik zemini çoğu zaman bilirkişi raporudur. Sonucu, kazadan önce tutulmuş kayıtlar belirler.
İş kazası ceza sorumluluğu nasıl doğar?
Bir iş kazasından sonra işletmenin karşılaşabileceği üç ayrı süreç vardır: iş müfettişinin tespitine dayanan idari para cezası, SGK’nın veya kazazedenin açtığı tazminat ve rücu davaları ve Cumhuriyet savcılığının yürüttüğü ceza soruşturması. Bu yazı yalnız üçüncüsünü, yani iş kazası ceza sorumluluğunu anlatır. İdari para cezası işletmeye, tazminat çoğu zaman işverene yönelirken ceza sorumluluğu doğrudan kişilere yöneliktir.
Türk Ceza Kanunu md. 20’ye göre ceza sorumluluğu şahsidir ve tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz. Şirket hapis cezası almaz; soruşturma, şirket adına karar veren ve sahada işi yöneten gerçek kişilere bakar. Ceza hukukunda kişinin sorumlu tutulabilmesi için genel olarak üç soru cevaplanır:
- Bu kişinin, kazayı önleyecek bir dikkat ve özen yükümlülüğü var mıydı?
- Kişi bu yükümlülüğe aykırı davrandı mı?
- Aykırılık ile ölüm veya yaralanma arasında nedensellik bağı var mı, sonuç öngörülebilir miydi?
Bu yazı genel bilgi verir; somut bir soruşturmada ceza hukuku alanında çalışan bir avukattan destek alınmalıdır.
TCK’de iş kazasına uygulanan maddeler
İş kazalarında kast bulunmadığı için TCK’nin 86–88. maddelerindeki kasten yaralama hükümleri istisnai durumlarda gündeme gelir. Sıradan iş kazası dosyalarında uygulanan hükümler şunlardır:
| Madde | Konu | Öngörülen ceza | Şikâyet ve uzlaştırma |
|---|---|---|---|
| TCK 85/1 | Taksirle bir kişinin ölümü | 2–6 yıl hapis | Şikâyete bağlı değil; uzlaştırma kapsamında değil |
| TCK 85/2 | Birden fazla ölüm veya ölümle birlikte yaralanma | 2–15 yıl hapis | Şikâyete bağlı değil |
| TCK 89/1 | Taksirle yaralama (basit) | 4 ay–2 yıl hapis veya adli para cezası | Şikâyete bağlı; uzlaştırma kapsamında |
| TCK 89/2 | Kemik kırılması, sürekli zayıflama, yüzde sabit iz, hayati tehlike | 89/1 cezası yarı oranında artırılır | Şikâyete bağlı; bilinçli taksirde şikâyet aranmaz |
| TCK 89/3 | Organ işlevinin yitirilmesi, iyileşmeyen hastalık, yüzde sürekli değişiklik | 89/1 cezası bir kat artırılır | Şikâyete bağlı; bilinçli taksirde şikâyet aranmaz |
| TCK 89/4 | Birden fazla kişinin yaralanması | 9 ay–5 yıl hapis | Şikâyete bağlı; bilinçli taksirde şikâyet aranmaz |
89/1 ve 89/4’teki cezalar 24.12.2025 tarihli 7571 sayılı Kanunla artırılmıştır (önceki aralıklar 3 ay–1 yıl ve 6 ay–3 yıl). TCK md. 7/2’ye göre suç tarihindeki kanun ile sonraki kanun farklıysa failin lehine olan uygulanır; bu nedenle eski tarihli kazalarda önceki aralıklar gündeme gelebilir. Taksirle yaralama, Ceza Muhakemesi Kanunu md. 253 uyarınca şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın uzlaştırma kapsamındadır. Uzlaşma sağlanır ve şüpheli edimini bir defada yerine getirirse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir (md. 253/19).
Taksir ve bilinçli taksir arasındaki fark
TCK md. 22/2’ye göre taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla, suçun neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilen davranıştır. Md. 22/3 ise kişinin neticeyi öngördüğü hâlde istemediği durumu bilinçli taksir olarak tanımlar ve cezayı üçte birden yarısına kadar artırır.
Bilinçli taksir iş kazası dosyalarında belirleyici bir ayrımdır, çünkü sonuçları cezanın artırılmasıyla sınırlı değildir:
- Bilinçli taksirle işlenen taksirle yaralamanın 89/2–4 hâllerinde şikâyet aranmaz; kazazede şikâyetini geri alsa da soruşturma sürer (md. 89/5).
- Taksirli suçlarda uzun süreli hapis cezası bile koşulları varsa adli para cezasına çevrilebilir; ancak bu imkân bilinçli taksirde uygulanmaz (md. 50/4).
Uygulamada bilinçli taksir tartışması, tehlikenin önceden bilindiğini gösteren kayıtlar üzerinden yürür: tekrarlanan uyarılar, kapatılmamış onaylı defter tespitleri, daha önce yaşanmış benzer olaylar veya köprülenmiş bir koruyucunun bilerek kullanılmaya devam edilmesi.
Kim şüpheli olabilir? İşveren, vekil ve İSG profesyonelleri
TCK md. 22/5’e göre birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkes kendi kusurundan sorumludur ve her failin cezası kusuruna göre ayrı ayrı belirlenir. Soruşturma bu nedenle tek bir sorumlu aramaz, zinciri inceler:
- İşveren ve yöneticiler: Tüzel kişi işverende, İSG kararlarını veren ve kaynak ayıran yöneticiler. Taksirle öldürme işveren dosyalarında ilk incelenen, risk değerlendirmesinin yapılıp yapılmadığı ve önlemlerin uygulanıp uygulanmadığıdır.
- İşveren vekili: 4857 sayılı İş Kanunu md. 2’ye göre işveren adına hareket eden ve işin, işyerinin yönetiminde görev alan kişi. Fabrika müdürü, üretim müdürü, şantiye şefi bu gruptadır. Yetki devri ve sınırları için işveren vekili İSG sorumluluğu yazımıza bakın.
- Ustabaşı ve vardiya amiri: İşi fiilen yönlendiren, talimatı uygulatan kişi.
- İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi: Tespit etme, yazılı bildirme ve takip yükümlülükleri üzerinden değerlendirilir. Ayrıntılar iş güvenliği uzmanının hukuki sorumluluğu yazımızda.
- Alt işveren: Kendi çalışanları için ayrıca sorumludur; ortak alanlarda asıl işverenle birlikte değerlendirilir.
- Kazazede: Çalışanın kendi kusuru, diğer kişilerin kusurunu ortadan kaldırmaz; ancak kusur paylaşımında dikkate alınır.
Mahkûmiyet hâlinde hapis cezasının yanında, belli bir meslek veya sanatın gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılıkla işlenen taksirli suçlarda üç aydan az, üç yıldan fazla olmamak üzere meslek icrasının yasaklanmasına da karar verilebilir (TCK md. 53/6).
İş kazası savcılık soruşturması nasıl ilerler?
İş kazası savcılık soruşturması genellikle kolluğun olay yerine gelmesiyle başlar. İlk saatlerde yapılması gerekenler için ölümlü iş kazasında süreç yazımıza bakabilirsiniz. Sonraki aşamalar kabaca şöyledir:
- Olay yeri ve deliller: Fotoğraf, kroki, ekipmanın durumu ve kamera kayıtları alınır.
- İfadeler: Tanıklar ve şüpheliler dinlenir. Kazadan hemen sonra tutulan tanık ifadelerinin nasıl alınacağı için iş kazası tutanağı ve tanık ifadesi yazımıza bakın.
- Bilirkişi incelemesi: Çözümü uzmanlık gerektiren konularda savcılık bilirkişi görüşü alır (CMK md. 63).
- Rapora itiraz: Taraflara yeni bilirkişi incelemesi istemek veya itirazlarını bildirmek için süre verilir (CMK md. 67/5).
- Karar: Kamu davası açılır, kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir ya da taksirle yaralamada dosya uzlaştırmaya gönderilir.
Bilirkişi raporu ne yapar, ne yapamaz?
Bilirkişi, kazanın nasıl olduğunu ve kimin hangi yükümlülüğü yerine getirmediğini teknik olarak değerlendirir. Ancak CMK md. 67/3’e göre bilirkişi, uzmanlık gerektiren konular dışında açıklama yapamaz ve hâkimin yapması gereken hukuki nitelendirmeyi yapamaz. “Bilinçli taksir vardır” demek, hâkimin işidir; bilirkişi yalnız bu değerlendirmenin dayanacağı olguları ortaya koyar.
Bilirkişinin baktığı belgeler genellikle şunlardır: risk değerlendirmesi ve kazaya yol açan tehlikenin orada yer alıp almadığı, iş ve işe özgü riskler eğitimi kayıtları, iş talimatı, onaylı defter, iş ekipmanının periyodik kontrol raporu, KKD zimmet kayıtları, işe giriş muayenesi ve mesleki eğitim belgesi. Taraflar, rapor hakkında veya raporun hazırlanmasında değerlendirilmek üzere bir uzmandan bilimsel mütalaa alabilir (CMK md. 67/6). Aynı belgelerin tazminat ve rücu davasında nasıl değerlendirildiği için SGK rücu davası yazımıza bakın.
Kazadan önce: savunmayı belirleyen kayıtlar
Ceza dosyasında işverenin ve yöneticilerin elindeki tek gerçek araç, kazadan önce oluşmuş kayıtlardır. Kazadan sonra hazırlanan belge, olayın öncesini kanıtlamaz. Kontrol listesi:
- Kazaya yol açan görev risk değerlendirmesinde yer alıyor ve önlemi uygulanmış mı?
- Çalışan bu işe özgü eğitimi almış, imzası ve tarihi var mı?
- Makinenin koruyucusu ve periyodik kontrolü kayıtlı mı?
- Onaylı defterdeki tespitler kapatılmış mı?
- Görevlendirme ve yetki devirleri yazılı mı?
SİSTEMER olarak iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde Bursa ve çevre illerdeki işletmeler için tespitleri yazılı bildiriyor, kapanışlarını takip ediyor ve kaza sonrasında kök neden analizini belgelendiriyoruz. Kök neden çalışması için kök neden analizi yöntemleri yazımız yol gösterir; idari para cezası tarafını ise İSG idari para cezaları aracıyla ayrıca değerlendirebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
İş kazasında işveren hapis cezası alır mı?
Şirket ceza alamaz; ceza sorumluluğu şahsidir. Kazada kusuru bulunan yönetici, işveren vekili veya diğer kişiler ölümde TCK md. 85, yaralanmada md. 89 kapsamında, kusurları oranında yargılanabilir.
Taksirle yaralama iş kazası şikâyete bağlı mı?
Basit taksirle yaralama (md. 89/1) şikâyete bağlıdır. Ağırlaştırılmış hâllerde (md. 89/2–4) suç bilinçli taksirle işlenmişse şikâyet aranmaz. Taksirle yaralama ayrıca uzlaştırma kapsamındadır.
İş güvenliği uzmanı ceza alabilir mi?
Kendi kusuru varsa alabilir. Değerlendirme, uzmanın tehlikeyi tespit edip yazılı bildirip bildirmediği ve takip edip etmediği üzerinden yapılır. Önlemi uygulamak ise işverenin yükümlülüğüdür.
Bilirkişi raporuna itiraz edilebilir mi?
Evet. Taraflara rapora itiraz etmek veya yeni inceleme istemek için süre verilir; taraflar ayrıca bir uzmandan bilimsel mütalaa alarak dosyaya sunabilir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.