İşyerinde Tuvalet, Soyunma ve Dinlenme Alanları

İşyeri bina ve eklentileri yönetmeliği neyi kapsar?

Tuvaletin, soyunma odasının veya dinlenme alanının şartları ayrı ayrı yönetmeliklerde değil, tek bir metinde toplanır: İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik (RG 17.07.2013). İşyeri bina ve eklentileri yönetmeliği; dinlenme, çocuk emzirme, yemek, uyku, yıkanma, muayene ve bakım yerlerini ve avlu gibi alanları da “eklenti” sayar (md. 4). Asıl kurallar yönetmeliğin Ek-1’indedir; işveren bu asgari şartları yerine getirir (md. 5).

Yönetmelik 6331 sayılı Kanun kapsamındaki bütün işyerlerine uygulanır, ama beş istisnası vardır (md. 2/2):

• İşyeri dışında kullanılan taşıma araçları
• Yapı ve benzeri geçici veya hareketli iş alanları
• Maden, petrol ve gaz çıkarma işleri
• Balıkçı tekneleri
• İşyeri bina ve eklentileriyle etkileşimi olmayacak kadar uzak tarım ve orman alanları

Şantiyeler bu yüzden ayrı bir düzenlemeye tabidir; konu için Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz.

Yönetmelikte açıklayıcı bir hüküm yoksa sırasıyla ilgili Türk standartları, Avrupa standartları ve uluslararası geçerliliği kabul edilen standartlar dikkate alınır (md. 8/2). Bu hüküm, aşağıda göreceğiniz “yeterli sayıda” gibi ifadelerin nasıl doldurulacağını gösteren yoldur.

Eklenti şartları tek tabloda

İşyerinde kaç tuvalet olmalı?

Ek-1’in 55. maddesi tuvalet ve lavaboların çalışma yerlerine, dinlenme odalarına, soyunma yerlerine, duş ve yıkanma yerlerine yakın olmasını; kadın ve erkek çalışanlar için ayrı ayrı yapılmasını; uygun havalandırma, aydınlatma, termal konfor ve hijyen şartlarını sağlamasını ve yeterli sayıda olmasını ister. Tuvaletlerde gerekli temizlik malzemesi bulundurulur. 56. madde, tuvalet ve lavaboların su depolarından, su geçen yerlerden ve gıda maddelerinin depolandığı veya işlendiği yerlerden uzak yerleştirilmesini ister.

“İşyerinde kaç tuvalet olmalı?” sorusunun yönetmelikteki cevabı bu kadardır: sabit bir sayı verilmez. Bu durumda işveren, sayının yeterli olduğunu gösterebilmelidir. Bunun için şu adımları izleyin:

1. En kalabalık vardiyayı sayın. Kadın ve erkek çalışanları ayrı sayın; alt işveren çalışanlarını ve düzenli gelen ziyaretçileri ekleyin.
2. Mola düzenine bakın. Herkes aynı anda molaya çıkıyorsa kuyruk oluşur. Molaları kademelendirmek, yeni tuvalet yapmaktan daha hızlı bir çözüm olabilir.
3. Mesafeyi ölçün. Büyük bir üretim alanının bir ucundaki tuvalet, diğer uçtaki çalışan için “yakın” değildir; birden fazla tuvalet bloğu gerekebilir.
4. Erişilebilirliği kontrol edin. Engelli çalışan varsa düzenleme TS 9111 ve TS 12460 standartları göz önünde bulundurularak yapılır (Ek-1 m. 61). Ayrıntılar için engelli çalışanlarda iş uyarlaması yazımıza bakın.
5. Gözlem yapın. Mola saatlerinde bekleme süresini ve şikâyetleri birkaç gün izleyin.
6. Temizliği kayda alın. Yönetmelik, bina ve eklentilerin düzenli temizlenmesini ve kayıt tutulmasını ister (md. 5/1-ç). Temizlik ve sarf malzemesi kontrol çizelgesi bu kaydın kendisidir.

Bu yöntemin sonucu yasal bir sayı değildir; ama denetimde “yeterli” olduğunu gösteren somut bir kayıttır. Gıda işleyen işletmelerde 56. maddedeki mesafe şartını ayrıca kontrol edin; sektörün diğer riskleri gıda sayfamızda yer alır.

Soyunma odası zorunlu mu?

Soyunma odası her işyerinde değil, iş elbisesi giyme zorunluluğu olan çalışanlar için zorunludur. Bu durumda Ek-1’in 50. maddesine göre soyunma yerleri:

• Yeterli büyüklükte ve kapasitede, kolayca ulaşılabilir olur,
• Uygun aydınlatma, havalandırma, termal konfor ve hijyen şartlarını sağlar,
• Kadın ve erkek çalışanlar için ayrı ayrı düzenlenir,
• Yeterli sayıda oturma yeri içerir.

Çalışanların soyunma yerleri dışında giysi değiştirmesine izin verilmez. 51. maddeye göre soyunma odalarında her çalışan için çalışma saatleri içinde giysilerini koyabileceği yeterli büyüklükte kilitli dolap bulunur. Nemli, tozlu, kirli veya tehlikeli maddelerle çalışılan işlerde iş elbisesi ile dış giysinin ayrı saklanması için yan yana iki bölmeli veya iki ayrı dolap sağlanır. Soyunma yeri gerekmeyen işyerlerinde de çalışanların elbiselerini koyabileceği uygun bir yer ayrılır.

İki bölmeli dolap şartı, kontamine iş elbisesinin günlük kıyafete ve oradan eve taşınmasını önler. Kanserojen maddelerle çalışılan işyerlerinde bu kural ayrı bir yönetmelikle de güçlendirilmiştir; ayrıntılar kanserojen ve mutajen maddeler yazımızda.

Duşlar ve lavabolar

Yapılan işin veya sağlıkla ilgili nedenlerin gerektirdiği ya da çalışanların yıkanmasının gerektiği her durumda, kadın ve erkek çalışanlar için ayrı ayrı sıcak ve soğuk akarsuyu bulunan yıkanma yerleri ve duşlar yapılır. Duşlar rahatça yıkanılacak genişlikte, dışarıdan içerisi görünmeyecek şekilde olur (Ek-1 m. 52). Duş ve lavabolar her zaman kullanıma hazır tutulur, temizlik malzemesi bulundurulur; soyunma yerlerinden ayrıysa aralarında kolay bağlantı sağlanır (m. 53).

Duş gerektirmeyen işlerde de çalışma yerlerinin ve soyunma odalarının yakınında, gerekiyorsa sıcak suyu olan, kadın ve erkekler için ayrı lavabolar bulunur (m. 54). Dökümhane, boyahane, kimyasal dolum ve tozlu işler duşun “işin gereği” olduğu tipik örneklerdir.

Islak zeminler kayma riskini artırır. Duş ve lavabo çıkışlarındaki kaymaz zemin ve drenaj için kayma, takılma ve düşmeyi önleme yazımıza bakabilirsiniz.

Dinlenme alanı ve yemek yeme yeri

Dinlenme yeri iki durumda zorunludur: işin özelliği nedeniyle çalışanların sağlığı ve güvenliği açısından gerekliyse veya işyerinde 10 ve daha fazla çalışan varsa (Ek-1 m. 46). İş aralarında uygun dinlenme imkânı bulunan büro ve benzeri işlerde ayrıca dinlenme yeri aranmaz. Daha uygun bir yer yoksa, gerekli şartları taşıması koşuluyla yemek yeme yeri dinlenme yeri olarak kullanılabilir. Çalışma süresi işin gereği olarak sık ve düzenli aralıklarla kesiliyorsa, bu aralarda dinlenebilecek uygun yerler de sağlanır (m. 47).

Yemek yeme yeri, yemeğini işyerinde yemek durumunda olan çalışanlar için zorunludur. Rahat yemek yenebilecek nitelik ve genişlikte, uygun termal konfor ve hijyen şartlarını taşıyan, yeterli donanımla donatılmış olmalıdır. Daha uygun bir yer yoksa dinlenme yeri yemek yeme yeri olarak kullanılabilir; işveren bu şartları taşıyan işyeri dışı bir yemek imkânı da sağlayabilir (m. 48). Dinlenme, soyunma, duş, tuvalet ve yemek alanları kullanım amacına göre yeterli sıcaklıkta tutulur (m. 19).

Gebe ve emziren kadınların uzanarak dinlenebileceği uygun şartlar sağlanır (m. 49). Emzirme odası ve kreş yükümlülüğü için emzirme odası ve kreş zorunluluğu yazımıza bakın.

Barınma yeri olan işyerleri için ek şartlar

Çalışanlarına barınma imkânı sağlayan işverenler, bu yerleri çalışanların sağlığını ve güvenliğini koruyacak şekilde düzenler (md. 5/1-ğ). Ek-1’in 66. maddesine göre barınma, dinlenme ve sosyal amaçlı tesisler yanıcı olmayan ve kolay tutuşmayan malzemeden yapılır. Barınma amacıyla çadır ve branda kullanılmaz; ısıtmada mangal, maltız ve açık ateş kullanılmaz. Bu yerlerde yeterli sayıda tuvalet, lavabo ve duş bulunur. Bekâr çalışanlara özgü binalarda kadınların ve 18 yaşından küçüklerin, erkeklerin bulunduğu kısımla bağlantısı olmayan ayrı bölümlerde yatırılması sağlanır (m. 67).

Kontrol listesi: eklentiler denetime hazır mı?

1. Kadın ve erkek tuvaletleri ayrı mı, çalışma alanlarına yakın mı?
2. Tuvalet sayısının yeterliliğini gösteren bir değerlendirme veya gözlem kaydı var mı?
3. Tuvaletler gıda ve su depolama alanlarından uzak mı?
4. İş elbisesi giyilen işlerde ayrı soyunma yerleri ve her çalışana kilitli dolap var mı?
5. Kirli ve tehlikeli işlerde iki bölmeli dolap kullanılıyor mu?
6. Duş gerektiren işlerde sıcak ve soğuk akarsu var mı?
7. 10 ve daha fazla çalışan varsa dinlenme yeri ayrılmış mı?
8. Yemek yeme yeri hijyenik ve termal konfor şartlarına uygun mu?
9. Temizlik ve bakım kayıtları tutuluyor mu?
10. İlkyardım malzemesi ve acil telefonlar görünür yerde mi? Dolap içeriği için ilkyardım dolabı malzemeleri yazımıza bakın.

İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde eklentileri saha turunun sabit bir başlığı olarak kontrol eder, eksikleri onaylı deftere ve aksiyon listesine işleriz. Saha turunun genel düzeni için İSG saha turu kontrol listesi, işyerinizin diğer yükümlülükleri için İSG yükümlülük hesaplama aracına bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

İşyerinde kaç tuvalet olmalı?

Yönetmelik sabit bir sayı vermez; kadın ve erkek çalışanlar için ayrı, çalışma yerlerine yakın ve “yeterli sayıda” tuvalet ister. Yeterliliği en kalabalık vardiyadaki çalışan sayısı, mola düzeni, mesafe ve gözlemle değerlendirip kayda alın. Açıklayıcı hüküm olmayan konularda ilgili standartlar dikkate alınır.

Soyunma odası her işyerinde zorunlu mu?

Hayır. İş elbisesi giyme zorunluluğu olan çalışanlar için kadın ve erkeklere ayrı soyunma yeri ve her çalışana kilitli dolap zorunludur. Soyunma yeri gerekmeyen işyerlerinde de elbiseler için uygun bir yer ayrılır.

Dinlenme alanı ile yemekhane aynı yer olabilir mi?

Evet. Daha uygun bir yer yoksa ve gerekli şartlar sağlanıyorsa yemek yeme yeri dinlenme yeri olarak, dinlenme yeri de yemek yeme yeri olarak kullanılabilir.

Küçük bir işyerinde kadın ve erkek tuvaletleri ayrı olmak zorunda mı?

Yönetmelik tuvalet ve lavaboların kadın ve erkek çalışanlar için ayrı ayrı yapılmasını ister ve küçük işyerleri için bir istisna öngörmez. Planlamayı bu şartı esas alarak yapın.