Kısaca
İznik’teki çini ve seramik atölyelerinde üç ana risk vardır: kuvars oranı yüksek hamurun kuru zımparalanmasından çıkan ince toz, renk veren metal oksitler ve sır malzemelerinin solunması ya da yutulması, fırının ısısı ve elektrik veya gaz tesisatı. Küçük bir atölyede bile ıslak temizlik, toz çıkaran işlerde yerel emiş, ayrı yeme içme alanı, metal oksitlerin güvenlik bilgi formuna göre yönetimi ve fırın başı talimatı bu riskleri belirgin biçimde azaltır.
İznik’te çini atölyesi iş güvenliği neden ayrı ele alınır?
İznik, Bursa’nın İznik Gölü’nün doğu kıyısındaki ilçesidir ve adını taşıyan çini geleneğiyle bilinir. İlçede organize sanayi bölgesi bulunmaz; çini ve seramik üretimi küçük atölyelerde, çoğu zaman birkaç usta ve çırakla yürütülür. Bazı atölyeler üretim alanını aynı zamanda ziyaretçilere ve satışa açar. Bu ölçek, çini atölyesi iş güvenliği konusunu büyük bir seramik fabrikasından farklı kılar: riskler aynı masada, aynı odada ve aynı kişilerde birleşir.
Bir çini atölyesinde iş akışı genellikle şöyledir: hamur hazırlama, şekillendirme ve kurutma, bisküvi pişirimi, yüzeyin zımparalanması ve astarlanması, desenin çizilip boyanması, sırlama ve sır pişirimi. Her adımın kendi riski vardır; bu yazı en belirleyici üçünü, yani tozu, sırı ve fırını ele alır.
Küçük ölçek yükümlülüğü azaltmaz. Anayasa Mahkemesi kararından sonra 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için de uzman ve hekim görevlendirme yükümlülüğü yürürlüktedir. Atölyenizin tehlike sınıfı, yürüttüğünüz asıl işin NACE koduna göre belirlenir; sınıfı ve buna bağlı süreleri İSG yükümlülük hesaplama aracıyla kontrol edebilirsiniz. İlçedeki diğer işletmelere yaklaşımımızı İznik OSGB sayfamızda anlattık.
Hamur ve kuru zımparalama tozu
Geleneksel İznik çinisinin hamurunun büyük bölümü kuvarstır. Kuvars, kristal silikanın en yaygın biçimidir ve ince tozu uzun süre solunduğunda akciğerde kalıcı hasara yol açabilir. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı da kristal silika tozunu insanda kanserojen olarak sınıflandırır. Bu yüzden seramik atölyesi toz riski, çini atölyesinin en önemli sağlık riskidir.
Toz en çok şu işlerde çıkar:
| İşlem | Toz kaynağı | Önlem |
|---|---|---|
| Hamur hazırlama | Kuru kuvars ve kil tozunun tartılması ve karıştırılması | Kapalı kapta ve nemli karıştırma, toz çıkarmayan aktarım |
| Kurumuş parçanın zımparalanması ve rötuşu | En ince ve en yoğun toz | Islak zımpara veya yerel emişli zımpara tezgâhı |
| Astar ve sır tozunun hazırlanması | Toz hâlindeki malzemenin kaba boşaltılması | Yavaş boşaltma, yerel emiş, uygun solunum koruyucusu |
| Temizlik | Kuru süpürme ve basınçlı havayla toz alma | Islak paspas ve HEPA filtreli süpürge |
Üç kural en hızlı sonucu verir. Birincisi, kuru süpürme ve basınçlı havayla toz alma tamamen bırakılmalıdır; bu iki yöntem yere çökmüş tozu yeniden havaya kaldırır. İkincisi, zımparalama ve rötuş tek bir tezgâhta toplanmalı ve bu tezgâh tozu dışarı atan bir emişe bağlanmalıdır. Üçüncüsü, emişle önlenemeyen toz için uygun sınıfta solunum koruyucusu kullanılmalıdır; seçim için toz maskesi FFP1, FFP2, FFP3 yazımıza bakın.
Toz maruziyeti olan çalışanlara ILO standardına uygun akciğer grafisi çekilir ve sıklığını işyeri hekimi belirler. Silikanın sağlık etkileri için kristal silika tozu, Kütahya’daki daha büyük ölçekli üretim için Kütahya seramik ve porselen yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sır hazırlama ve metal oksit boyalar
Çiniye rengini veren boyalar ve sırlar, frit, kuvars ve kil gibi temel malzemelerin yanında renk veren metal oksitler içerir. Kobalt maviyi, bakır yeşil ve turkuaz tonlarını, mangan mor ve kahverengiyi, demir ise kırmızı ve kahverengi tonları verir. Sır hazırlama ve metal oksit boya kullanımında maruziyet iki yoldan olur:
- Solunum: Toz hâlindeki oksitlerin tartılması, öğütülmesi ve suya karıştırılması sırasında.
- Yutma: Boyalı ellerle yeme, içme ve sigara içme; fırça ucunu ağızla sivriltme alışkanlığı.
Bu metal oksitlerin bir kısmı cilt veya solunum yolu hassaslaştırıcısı, bir kısmı başka sağlık tehlikeleri taşıyan maddeler olarak sınıflandırılmıştır. Her biri için tedarikçiden Türkçe güvenlik bilgi formu isteyin ve tehlike bölümüne göre kullanım kuralı belirleyin. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-1’de manganez ve inorganik bileşikleri gibi bazı metaller için mesleki maruziyet sınır değeri bulunur.
Sırlama yöntemi de maruziyeti belirler. Daldırma ve dökme yöntemleri az toz ve sis oluşturur. Püskürtme ile sırlama yapılıyorsa iş, emişli bir sırlama kabininde yapılmalı ve kabin filtreleri düzenli değiştirilmelidir. Sır kovaları kullanılmadığında kapalı tutulmalı, kuruyan sır artıkları ıslak yöntemle temizlenmelidir.
Çini fırını: ısı, elektrik ve gaz
Çini fırını yüksek sıcaklıkta çalışır ve atölyenin en büyük enerji kaynağıdır.
- Sıcak yüzey ve sıcak ürün: Fırın kapağı, iç sıcaklık güvenli düzeye inmeden açılmamalıdır. Pişmiş ürün ısıya dayanıklı eldivenle alınmalı, raflar sıcakken elle taşınmamalıdır. Yanıkta ilk müdahale için işyerinde yanık ilkyardımı yazımıza bakın.
- Elektrikli fırın: Fırının beslendiği hat ve pano fırının gücüne uygun olmalı, uzatma kablosu kullanılmamalıdır. Elektrik iç tesisatı ve topraklama, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre yılda bir periyodik kontrole tabidir.
- Gazlı fırın: Gaz hattının sızdırmazlığı, brülör ayarı ve baca çekişi düzenli kontrol edilmelidir. Yetersiz havalandırmada eksik yanma ürünleri ortamda birikebilir; fırın odası sürekli havalandırılmalıdır.
- Pişirim dumanları: Pişirimin ilk aşamalarında hamurdan ve sırdan çeşitli gazlar çıkar. Fırının üzerinde dışarı atışlı bir davlumbaz veya fırın odasında mekanik havalandırma bulunmalı; fırın, çalışılan ve yemek yenen alandan ayrılmalıdır.
- Yangın: Fırın çevresinde karton, ambalaj ve boya kutusu gibi yanıcı malzeme bulundurulmamalı, uygun söndürücü hazır tutulmalıdır.
Boyama masası: ergonomi, ışık ve hijyen
Desen çizme ve boyama saatlerce süren, ince bir el işidir. Boyun öne eğik, omuzlar gergin ve gözler sürekli yakın odaktadır. Ayarlanabilir sandalye, masa eğimi, masaya yönlendirilmiş iyi bir aydınlatma ve kısa ama sık molalar bu yükü azaltır. Aydınlatmanın yeterliliğini aydınlatma ölçümü ve lüks değerleri yazımızla değerlendirebilirsiniz.
Boyama masası aynı zamanda yutma yoluyla maruziyetin en sık olduğu yerdir. Fırçayı ağızla sivriltmek, masada çay içmek veya bir şey yemek, boyadaki metal oksitlerin doğrudan yutulmasına yol açar. Atölyede ayrı bir yeme içme köşesi belirleyin ve ellerin yıkanmadan oraya geçilmemesini kural hâline getirin.
Çıraklar, öğrenciler ve ziyaretçiler
Çini atölyelerinde usta-çırak ilişkisi hâlâ öğrenmenin temel yoludur; atölyelerde çırak, stajyer veya kurs öğrencisi bulunması sık görülür. Bu kişiler de İSG eğitiminin kapsamındadır: işe başlama eğitimi, çırak ve stajyerler dahil herkese çalışmaya başlamadan önce, en az iki saat, yüz yüze ve uygulamalı olarak verilir. Eğitimde zımpara tezgâhının, sır kovalarının ve fırının kuralları atölyenin içinde, ekipmanın başında gösterilmelidir. Öğrencilere özgü düzenlemeler için mesleki eğitimdeki öğrenciler yazımıza bakabilirsiniz.
Atölyesini ziyaretçilere açan işletmelerde gösteri alanı, toz çıkan zımpara tezgâhından, sır hazırlama köşesinden ve fırından ayrılmalıdır. Ziyaretçilerin çalışan fırına yaklaşmasını ve sır malzemelerine dokunmasını engelleyen basit bir bariyer ve uyarı levhası, hem ziyaretçiyi hem çalışanı korur. Acil durumda ziyaretçilerin de tahliye edileceği unutulmamalı; çıkış yolu satış rafları ve ürün istifleriyle daraltılmamalıdır.
Küçük atölye için önlem planı
Toz ve metal maruziyeti için ölçüm gerekiyorsa yetkili laboratuvarlarla planlarız; kişisel numune almanın nasıl yapıldığını kimyasal ortam ölçümü yazımızda anlattık. Tetkikleri ise yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız. İznik ve çevresindeki atölyeler için risk değerlendirmesi çalışmasını bu yazıdaki başlıklarla hazırlıyor, tozla ve metal oksitlerle çalışanların izlenmesini işyeri hekimliği hizmetimizle yürütüyoruz. Seramik ve kimyasal içerikli üretime genel yaklaşımımız kimya ve plastik sayfamızdadır.
Sık Sorulan Sorular
Çini atölyesinde en önemli sağlık riski nedir?
Kuvars oranı yüksek hamurun kuru zımparalanması ve kuru temizlikten çıkan ince tozdur. Bu toz kristal silika içerir ve uzun süreli solunması akciğerde kalıcı hasara yol açabilir. Islak yöntemler ve yerel emiş en etkili önlemlerdir.
Metal oksit boyalarla çalışırken eldiven yeterli mi?
Eldiven cilt temasını azaltır ama tek başına yeterli değildir. Toz hâlindeki oksitler tartılırken ve karıştırılırken solunabilir; boyalı ellerle yeme içme ve fırçayı ağızla sivriltme de yutma yoluyla maruziyete yol açar. Yerel emiş, ayrı yeme içme alanı ve el hijyeni birlikte uygulanmalıdır.
Çini fırını için hangi kontroller yapılmalı?
Elektrikli fırınlarda elektrik tesisatı ve topraklama yılda bir periyodik kontrolden geçer. Gazlı fırınlarda gaz hattı, brülör ve baca düzenli kontrol edilir. Her iki türde de fırın odasının havalandırması ve çevresindeki yanıcı malzeme takip edilmelidir.
Küçük bir çini atölyesi de iş güvenliği uzmanı ve hekim görevlendirmek zorunda mı?
Evet. En az bir çalışanı olan her işyeri 6331 sayılı Kanun kapsamındadır ve 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için erteleme kalmamıştır. Hizmet bir OSGB’den alınabilir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.