Kumlama ve Bilyalı Yüzey İşlemde Riskler

Kumlama iş güvenliği: hangi yöntem, hangi risk?

Kumlama, aşındırıcı taneciklerin basınçlı hava veya dönen bir türbinle yüzeye çarptırılarak pas, boya, kalıp kumu veya çapak gibi katmanların temizlendiği bir yüzey hazırlama işlemidir. Metal ve makine imalatında, döküm temizlemede, çelik konstrüksiyon ve tank bakımında yaygın olarak kullanılır. Kumlama iş güvenliği açısından yöntemler arasında büyük farklar vardır:

Eldivenli kabin: Parça kapalı bir kutunun içinde, operatör dışarıdan eldiven yuvalarıyla çalışır. Operatör aşındırıcı akışının dışındadır.
Kumlama odası: Operatör, büyük parçalarla birlikte havalandırılan bir odanın içinde nozulu elinde tutarak çalışır.
Açık kumlama: Sahada, köprü, tank veya çelik yapı üzerinde, çevreyle ayrımı sınırlı koşullarda yapılır.
Bilyalı kumlama makineleri: Dönen türbinler çelik bilyeyi parçaya fırlatır; operatör makinenin dışındadır, risk daha çok bakım ve arızada ortaya çıkar.

Üç risk her yöntemde ortaktır: aşındırıcı ve sökülen kaplamadan oluşan toz, yüksek gürültü ve basınçlı hava. Bu yazıda her biri için sahada uygulanacak önlemleri sırayla ele alıyoruz.

Aşındırıcı seçimi: toz riskinin başladığı yer

Toz riskini en çok azaltan karar, hangi aşındırıcının kullanılacağıdır. 6331 sayılı Kanun md. 5, tehlikeli olanın tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirilmesini önleme ilkeleri arasında sayar. Aşındırıcı seçerken şu tabloyu başlangıç olarak kullanabilirsiniz:

Aşındırıcı	Öne çıkan özelliği	Dikkat edilecek nokta
Silis (kuvars) kumu	Ucuz ve kolay bulunur	Kırıldığında solunabilir kristal silika tozu oluşturur; ikame edilmesi gereken ilk aşındırıcıdır
Çelik bilye ve çelik grit	Tekrar kullanılabilir, az toz yapar	Sökülen boya ve pas tozu yine oluşur; bilyalı makinelerde fırlama riski
Alüminyum oksit (korund)	Sert, hızlı temizler	Toz oluşumu yüksek olabilir; toz toplama şart
Garnet	Düşük toz, iyi yüzey	Güvenlik bilgi formunda serbest kristal silika oranını kontrol edin
Cam bilye	Hassas yüzeyler için	Kırılan bilye toz üretir; yerel emiş gerekir
Cüruf esaslı aşındırıcılar	Ucuz, tek kullanımlık	İçeriğindeki ağır metalleri güvenlik bilgi formundan kontrol edin

Aşındırıcının kendisi kadar sökülen kaplama da önemlidir. Eski çelik yapılarda ve makinelerde kurşun veya krom içeren boyalar bulunabilir; bu durumda toz ölçümü ve sağlık gözetimi bu etkenleri de kapsamalıdır. Kimyasal etkenlerin değerlendirmesi için kimyasal risk değerlendirmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Kumlamada silika yasak mı?

Tozla Mücadele Yönetmeliği metninde, metal yüzey kumlamasında silis kumunu adıyla yasaklayan bir hüküm bulunmuyor. Ancak bu, kullanımın serbest ve güvenli olduğu anlamına gelmez: silikoz, meslek hastalıkları listesinde yer alır ve listede hastalık tehlikesi olan işler arasında kumlama açıkça sayılır. Kanunun ikame ilkesi ve tozla mücadele yükümlülükleri birlikte düşünüldüğünde, silika içermeyen bir aşındırıcıya geçmek varsayılan karar olmalıdır. Silis kumu kullanmaya devam edilecekse gerekçesi, alınan önlemler ve ölçüm sonuçları risk değerlendirmesinde açıkça yazılmalıdır. Silikanın sağlık etkilerini kristal silika tozu yazımızda anlattık.

Kumlama kabini, kumlama odası ve bilyalı makineler

Kapalı sistemler tozu kaynağında tutar, ama ancak düzgün çalıştıklarında:

Kabin ve oda içinde negatif basınç: Toz toplayıcı çalışırken kabin içi dışarıya göre hafif vakumda olmalı, kapı ve eldiven yuvalarından toz dışarı sızmamalıdır. Eldiven yırtığı ve kapı contası her vardiya başında kontrol edilir.
Kapı kilidi: Kumlama odasının ve bilyalı makinenin kapısı açıldığında aşındırıcı akışı ve türbin durmalıdır. Kilidi devre dışı bırakılmış makine, sahada sık karşılaşılan bir uygunsuzluktur.
Toz toplayıcı: Filtre değişimi ve toz boşaltma, toz maruziyetinin en yüksek olduğu işlerdir; uygun solunum koruyucuyla ve tozu kabarttırmadan yapılır. Alüminyum gibi yanıcı metal tozlarının toplandığı sistemler ayrıca patlama riski taşır; ayrıntılar toz patlaması riski yazımızda.
Bilyalı makinelerde bakım: Türbin, elevatör ve helezon bakımı mutlaka enerji kesilip kilitlendikten sonra yapılır; adımlar LOTO prosedürü yazımızda. Türbin kapağı açıkken makineyi “deneme” amacıyla çalıştırmak, bilye fırlamasının tipik nedenidir.
Temizlik: Basınçlı havayla üfleyerek temizlik yapılmaz; dökülen aşındırıcı ve toz endüstriyel süpürgeyle toplanır.

Açık kumlamada ise çevredeki çalışanlar ve komşu işler de etkilenir. Kumlama alanı branda veya geçici perdeyle kapatılır, giriş yalnız koruyucu donanımlı çalışanlara açıktır ve rüzgâr yönü dikkate alınarak çalışılır.

Kumlama maskesi: temiz hava beslemeli başlık

Kumlama odasında veya açık kumlamada nozulu tutan operatör için toz maskesi yeterli değildir; operatörün yüzü aşındırıcının geri sekmesine ve yoğun toz bulutuna doğrudan maruzdur. Bu işlerde temiz hava beslemeli kumlama başlığı kullanılır. Başlık, operatöre ayrı bir hattan solunabilir hava verir; vizörü ve omuzlara inen pelerini aşındırıcının geri sekmesine karşı korur.

Başlığın koruma sağlaması, gelen havanın temiz olmasına bağlıdır:

Solunacak hava, solunum cihazları için basınçlı hava kalitesini tanımlayan EN 12021 gibi bir standarda uygun olmalıdır.
Kompresörün emiş ağzı, araç egzozundan, forklift gazından ve kumlama tozundan uzak, temiz havaya açılmalıdır.
Yağlı kompresörlerde aşırı ısınma karbonmonoksit oluşturabilir; hava hattına filtre ve karbonmonoksit alarmı konması değerlendirilmelidir.
Vizör camı ve koruyucu film düzenli değiştirilir; çizilmiş vizör görüşü bozar ve operatörü başlığı kaldırmaya iter.

Kumlama alanındaki yardımcı çalışanlar, toz düzeyine uygun solunum koruyucu ve göz koruması kullanır; maske seçimi için toz maskesi FFP1, FFP2, FFP3 yazımıza bakabilirsiniz. Başlığın ve hava hattının bakım kayıtları, kişisel koruyucu donanım zimmetiyle birlikte tutulmalıdır.

Basınçlı hava, hortum ve nozul

Kumlama hortumu yüksek basınçla aşındırıcı taşır. Hortum veya kaplin koptuğunda serbest kalan hortum kırbaç gibi savrulur, nozul kontrolsüz kalır ve aşındırıcı akışı çevredeki herkese yönelir. Önlemler şunlardır:

Ölü adam kumandası: Nozul, operatör tetiği bıraktığında akışı durduran uzaktan kumandalı bir vanayla donatılmalıdır. Kumanda kolunu bantla sabitlemek, bu korumayı ortadan kaldırır.
Kaplin emniyeti: Hortum bağlantıları emniyet pimi veya kilidiyle sabitlenir; kopmaya karşı emniyet kabloları kullanılır.
Hortum kontrolü: Aşınmış, ezilmiş veya şişmiş hortum kullanılmaz. Hortum güzergâhı araç yolundan geçmez.
Statik elektrik: Aşındırıcı akışı hortumda ve nozulda statik yük biriktirir; operatör elektrik çarpması hisseder ve yanıcı ortamda kıvılcım riski doğar. Antistatik hortum ve topraklama için statik elektrik ve topraklama yazımıza bakın.
Basınçlı kaplar: Kompresör tankları İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre en geç yılda bir periyodik kontrolden geçer. Kumlama tankınızın hangi kapsamda kontrol edileceğini yetkili kişiyle birlikte belirleyin; ayrıntılar basınçlı kaplar ve kompresör tankı yazımızda.

Gürültü, titreşim ve sağlık gözetimi

Kumlama nozulu ve bilyalı makineler, çoğu zaman gürültü yönetmeliğindeki üst eylem değerinin üzerinde ses üretir. Gürültü Yönetmeliği’ne göre 80 dB(A) alt eylem değerinde kulak koruyucu hazır bulundurulur, 85 dB(A) üst eylem değerinde kullanımı zorunludur ve koruyucunun etkisi hesaba katıldığında bile 87 dB(A) sınır değeri aşılamaz. Kumlama başlığının altında kulak koruyucu kullanılabilmesi için başlıkla uyumlu tip seçilmelidir. Değerleri gürültü yönetmeliği yazımızda anlattık. Uzun süre nozul tutmak el-kol titreşimine de yol açabilir; titreşim yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz.

Toz ve gürültü ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlıyor, sonuçları risk değerlendirmesine işliyoruz. Sağlık gözetiminde işyeri hekimi:

Tozlu işlerde ILO standardına uygun akciğer grafisi çektirir; sıklığını kendisi belirler.
85 dB(A) üst eylem değeri aşılıyorsa işitme testi yaptırır.
Gerekli görürse solunum fonksiyon testi ister; bu testin mevzuatta sabit bir sıklığı yoktur, hekim riske göre karar verir.
Sökülen kaplamada kurşun gibi etkenler varsa ilgili tetkikleri ekler.

Tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlıyoruz. SİSTEMER olarak metal ve makine işletmelerinde kumlama alanlarını iş güvenliği uzmanlığı hizmetimiz kapsamında sahada inceliyor, ölçüm ve muayene tarihlerini İSG takvimi üzerinden izliyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kumlama kabininde çalışan için toz maskesi yeterli mi?

Eldivenli kabinde operatör aşındırıcı akışının dışında olduğu için kabin sağlam ve toz toplayıcı çalışıyorsa genellikle ek solunum koruması gerekmez; ancak filtre değişimi ve kabin temizliğinde toz maskesi kullanılır. Kumlama odasında ve açık kumlamada ise temiz hava beslemeli kumlama başlığı gerekir.

Silis kumuyla kumlama yasak mı?

Tozla Mücadele Yönetmeliği metninde metal yüzey kumlamasında silis kumunu adıyla yasaklayan bir hüküm yoktur. Ancak silikoz riski ve Kanun’un ikame ilkesi nedeniyle silika içermeyen aşındırıcıya geçilmesi, devam edilecekse gerekçesinin risk değerlendirmesinde yazılması gerekir.

Bilyalı kumlama makinesi periyodik kontrole tabi mi?

Makinenin bağlı olduğu kompresör tankı, elektrik tesisatı ve topraklama Ek-III kapsamında yıllık kontrol edilir. Makinenin kendisi için hangi kontrolün yapılacağını, imalatçı talimatı ve risk değerlendirmesiyle birlikte yetkili kişiyle belirleyin.

Kumlama yapan çalışanın sağlık gözetiminde ne yapılır?

İşyeri hekimi tozlu işlerde ILO standardına uygun akciğer grafisi, gürültü üst eylem değeri aşılıyorsa işitme testi ister. Grafinin sıklığını ve diğer tetkikleri hekim maruziyete göre belirler.