Kısaca
Kurşun vücuda en çok solunan toz ve dumanla, bir de kirli elden ağza geçerek girer; bu yüzden havalandırma kadar el yıkama, yemek düzeni ve iş elbisesi kuralları da korunmanın parçasıdır. Kimyasal Maddeler Yönetmeliği inorganik kurşun için 0,15 mg/m³ mesleki maruziyet sınır değeri ve kanda 70 µg/100 ml bağlayıcı biyolojik sınır değer öngörür; havada 0,075 mg/m³ veya kanda 40 µg/100 ml aşıldığında tıbbi gözetim zorunludur. Kanda kurşun testinin zamanlamasını ve sonuçların yorumunu işyeri hekimi planlar.
Kurşun maruziyeti hangi işlerde olur?
Kurşun, kullanımı yıllar içinde azalsa da sanayiden çekilmiş bir metal değildir. Bursa ve çevre illerdeki otomotiv yan sanayi ve metal işleme tesislerinde, akü servislerinde, elektronik onarım atölyelerinde ve eski metal yapıların bakımında kurşun maruziyeti hâlâ karşılaşılan bir sağlık riskidir. Sorunun sinsi tarafı, kurşunun vücutta birikmesi ve belirtilerin ancak uzun süre sonra, silik biçimde ortaya çıkmasıdır.
Maruziyetin başlıca kaynakları şunlardır:
| İş | Kurşun kaynağı | Başlıca giriş yolu |
|---|---|---|
| Akü üretimi ve geri dönüşümü | Izgara dökümü, kurşun oksit macunu, plaka kesme, akü kırma | Toz ve duman soluma, kirli el |
| Akü servisi ve değişimi | Kutup başlarındaki oksit, kırık kasalar | Kirli el, nadiren toz |
| Kurşunlu lehimle elektronik onarım | Lehim teli ve lehim artıkları | Kirli el ve ağız teması |
| Eski boya söküm (metal yapılar, köprü, tarihi yapılar) | Kurşun içeren eski boya katmanları | Zımpara, kumlama ve alevle sökmede toz ve duman |
| Kurşun dökümü ve ergitme | Ergimiş metal yüzeyi | Duman soluma |
| Kurşunlu sır ve pigment kullanımı | Sır hazırlama, püskürtme | Toz soluma |
Akü işinde kurşun maruziyeti en yüksek olan alandır; özellikle akü geri dönüşümünde kırma, ayırma ve ergitme aşamaları yoğun toz ve duman oluşturur. Eski boya sökümü ise genellikle hesaba katılmayan bir kaynaktır: bir metal konstrüksiyonun veya tarihi bir yapının doğramasının zımparalanması, işyerinde kurşun kullanılmasa bile ciddi maruziyete yol açabilir. Restorasyon işlerindeki diğer tozlar için tarihi yapı restorasyonlarında İSG yazımıza bakabilirsiniz.
Kurşun vücuda nasıl girer?
İnorganik kurşun vücuda iki ana yoldan girer:
- Solunum: Döküm, ergitme, kesme ve kumlamada oluşan ince toz ve duman akciğerlere ulaşır ve emilir. Partikül ne kadar inceyse o kadar derine iner.
- Ağız: Kurşun tozuyla kirlenmiş el, sigara, yiyecek veya bardak aracılığıyla yutulur. Pek çok işte bu yol, en az solunum kadar önemlidir.
İnorganik kurşunun sağlam deriden emilimi sınırlıdır; ancak tetraetil ve tetrametil kurşun gibi organik kurşun bileşikleri deriden de emilir. Kimyasal Maddeler Yönetmeliği Ek-1’de bu bileşikler bu yüzden “Deri” işaretiyle gösterilir.
Lehim dumanı konusunda sık bir yanlış anlama vardır. El ile lehimleme sıcaklıklarında kurşun çok az buharlaşır; lehim dumanının gözle görülen ve solunum yollarını tahriş eden kısmı büyük ölçüde flakstan (reçine) gelir. Lehimcide kurşunun asıl yolu, lehim teli ve artıklarla temas eden elin ağza götürülmesidir. Bu nedenle lehim masalarında hem flaks dumanı için kaynağında emiş hem de kurşun için el hijyeni gerekir. Emişin nasıl kontrol edileceği için lokal egzoz havalandırması yazımıza bakın.
Maruziyetin bir de görünmeyen ucu vardır: iş elbisesi, ayakkabı ve araç koltuğu üzerinden eve taşınan kurşun tozu. Çocuklar kurşuna yetişkinlerden çok daha duyarlıdır; bu yüzden aşağıda anlatılan hijyen kuralları yalnız çalışanı değil, ailesini de korur.
Sınır değerler ve tıbbi gözetimi zorunlu kılan eşikler
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, kurşun için hem havada hem kanda sınır belirleyen nadir düzenlemelerden biridir:
| Değer | Yönetmelikteki karşılığı |
|---|---|
| Mesleki maruziyet sınır değeri (Ek-1) | İnorganik kurşun ve bileşikleri: 0,15 mg/m³ (8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama) |
| Bağlayıcı biyolojik sınır değer (Ek-2) | 70 µg Pb/100 ml kan |
| Tıbbi gözetim eşiği: havada (Ek-2) | Haftada 40 saat çalışmaya göre hesaplanan zaman ağırlıklı ortalama 0,075 mg/m³’ten fazla ise |
| Tıbbi gözetim eşiği: kanda (Ek-2) | Herhangi bir çalışanın kanında kurşun 40 µg Pb/100 ml’den fazla ise |
Bu tablonun pratik anlamı şudur: havadaki kurşun ortam ölçümüyle, kandaki kurşun biyolojik izlemeyle bilinir ve iki eşikten biri aşıldığında tıbbi gözetim isteğe bağlı olmaktan çıkar. Ortam ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlar, sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Hangi ölçümlerin hangi işyerlerinde gerektiğini ortam ölçümü zorunlu işyerleri yazımızda topladık.
Kanda kurşun testi: biyolojik izlemeyi hekim planlar
Yönetmelik md. 12, Ek-2’de biyolojik sınır değeri bulunan maddelerle çalışmalarda aynı ekteki prosedüre uygun sağlık gözetimi yapılmasını ve çalışanların işe başlamadan önce bundan haberdar edilmesini ister. Ek-2’ye göre biyolojik izleme, absorbsiyon spektrometrisi veya eşdeğer sonuç veren bir yöntemle kanda kurşun seviyesinin (PbB) ölçümünü kapsar. Mevzuat ölçümün sıklığını sabit bir takvime bağlamaz; zamanlamayı maruziyet düzeyine ve önceki sonuçlara göre işyeri hekimi belirler. Tetkikleri yetkili sağlık kuruluşlarıyla planlarız.
İyi planlanmış bir biyolojik izleme şu adımları içerir:
- İşe girişte başlangıç değeri: Kurşunla çalışmaya başlamadan önce alınan değer, sonraki sonuçların karşılaştırılacağı referanstır.
- Maruziyete göre periyodik ölçüm: Akü geri dönüşümü gibi yoğun işlerde daha sık, el lehimi gibi düşük maruziyetli işlerde daha seyrek; sıklığı hekim belirler.
- Doğru numune: Kan, kirlenmiş deriden bulaşma olmaması için temizlenmiş bölgeden ve iş elbisesi çıkarıldıktan sonra alınır.
- Sonucun yorumu ve geri bildirim: Sonuç çalışana açıklanır; yükselme eğilimi gösteren çalışanın işi, hijyeni ve KKD kullanımı yerinde incelenir.
Biyolojik sınır değerin aşılması hâlinde md. 12 açık bir yol çizer: çalışan bilgilendirilir, risk değerlendirmesi gözden geçirilir ve gerekirse yenilenir, önlemler yeniden değerlendirilir, çalışanın maruziyet olmayan başka bir işe aktarılması dahil işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının önerileri dikkate alınır ve aynı işte çalışan diğer kişilerin sağlık durumu da kontrol edilir. Sağlık ve maruziyet kayıtları tutulur; işyerinde faaliyet sona ererse bu kayıtlar SGK il müdürlüğüne teslim edilir. Periyodik muayenenin genel çerçevesi için periyodik muayene ve tetkikler yazımıza bakın.
Kurşun zehirlenmesi belirtileri
Kurşun zehirlenmesi belirtileri silik ve özgül olmayan şikâyetlerle başlar; bu yüzden çoğu zaman başka nedenlere bağlanır:
- Yorgunluk, halsizlik, baş ağrısı, uyku ve dikkat bozukluğu
- İştahsızlık, kabızlık, kramp tarzında karın ağrısı
- Eklem ve kas ağrıları
- Kansızlık
- İleri durumlarda el ve ayaklarda güçsüzlük, böbrek etkilenmesi ve tansiyon yüksekliği
Kurşun aynı zamanda üreme sağlığını etkiler. Kurşun bileşiklerinin çoğunun güvenlik bilgi formunda üreme için toksiklik uyarısı yer alır. Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartları Yönetmeliği Ek-I, üreme için toksik kimyasalların kullanıldığı işlerde gebe ve emziren çalışanların çalıştırılmasını esas olarak yasaklar. Gebelik bildiren bir çalışanın kurşun maruziyeti olan işten derhal alınması planlanmalıdır; ayrıntılar için gebe ve emziren çalışanlar yazımıza bakın.
Belirtiler ve tetkik sonuçları mesleki bir hastalığı düşündürüyorsa süreç işyeri hekiminin sorumluluğundadır; bkz. meslek hastalığı şüphesinde hekimin rolü.
Kişisel hijyen önlemleri: kurşunu ağza ve eve taşımamak
Kurşunda hijyen, mühendislik önlemlerinin tamamlayıcısı değil, onlarla eşit önemde bir korunma katmanıdır. Önlemler şöyle sıralanabilir:
- Çalışma alanında yeme, içme ve sigara yok. Yemek, ayrı ve temiz bir alanda, el ve yüz yıkandıktan sonra yenir. Sigara ve telefon, kirli elle en sık ağza giden nesnelerdir.
- El yıkama noktası çalışma alanının çıkışında. Tırnaklar kısa tutulur; yıkama yemekten, sigaradan ve vardiya bitiminden önce yapılır.
- İki bölmeli dolap. İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek-1 madde 51, tozlu, kirli ve tehlikeli maddelerle çalışılan yerlerde iş elbiseleriyle harici elbiselerin ayrı saklanabilmesi için iki bölmeli veya iki ayrı dolap ister; madde 52, işin gerektirdiği hâllerde duş tesisini şart koşar.
- İş elbisesi eve gitmez. Kurşunla kirlenen iş elbisesi işyerinde yıkatılır; vardiya sonunda duş alınır ve sivil kıyafet ancak bundan sonra giyilir.
- Islak temizlik. Tezgâh ve zemin, kuru süpürme veya basınçlı hava yerine ıslak yöntemle ya da HEPA filtreli vakumla temizlenir.
Mühendislik tarafında öncelik, kurşunun havaya karışmasını önlemektir: ergitme ve döküm noktalarında lokal emiş, sıcaklığın gereğinden yüksek tutulmaması, eski boyada alevle yakma ve kuru zımpara yerine kimyasal sökücü veya ıslak yöntem. Bunlar yetmiyorsa uygun solunum koruyucu kullanılır; maske seçimi için toz maskesi FFP1, FFP2, FFP3 yazımıza bakabilirsiniz.
Kurşunla çalışılan işlerde biyolojik izleme ve periyodik muayenelerin planlanmasını sağlık gözetimi hizmetimiz kapsamında yürütüyoruz; sektöre özgü diğer riskler için metal ve makine sektörü sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kanda kurşun testi ne sıklıkla yapılmalı?
Mevzuat sabit bir sıklık belirlemez. Kimyasal Maddeler Yönetmeliği Ek-2’deki eşiklere ve maruziyet düzeyine göre zamanlamayı işyeri hekimi belirler. İşe girişte başlangıç değeri alınması ve yoğun maruziyetli işlerde ölçümlerin daha sık yapılması önerilir.
Kanda kurşun için yasal sınır nedir?
Bağlayıcı biyolojik sınır değer 70 µg Pb/100 ml kandır. Herhangi bir çalışanın kanında 40 µg/100 ml’nin aşılması veya havadaki kurşunun haftalık ortalamada 0,075 mg/m³’ü geçmesi hâlinde tıbbi gözetim zorunludur.
Lehim yapan çalışan kurşun solur mu?
El lehimi sıcaklıklarında kurşun çok az buharlaşır; görünen dumanın büyük kısmı flakstan gelir. Lehimcide kurşunun asıl yolu, kirli elin ağza götürülmesidir. Bu nedenle flaks dumanı için emiş, kurşun için el hijyeni ve çalışma alanında yeme-içme yasağı birlikte uygulanır.
Akü değiştiren servis çalışanı da risk altında mı?
Akü üretimi ve geri dönüşümüne göre maruziyet düşüktür, ama yok değildir. Kutup başlarındaki oksit ve kırık kasalar elle temasla kurşun taşır. Eldiven kullanımı, iş sonunda el yıkama ve servis alanında yemek yememek temel önlemlerdir.
Maruziyete göre tetkik planı, işe giriş ve periyodik muayeneler, gizli tutulan sağlık dosyaları ve kişi bazında muayene takvimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.