Kısaca
Tarihi bir handa restorasyon, yeni bir binadaki inşaattan üç noktada ayrılır: iskele dar ve işlek bir sokağa kurulur, taşıyıcı sistemin gücü bilinmez, sökülen harç ve boya beklenmedik tozlar çıkarır. Üstelik çarşı çoğu zaman açıktır; esnaf ve ziyaretçi iskelenin altından geçer. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği restorasyonu açıkça yapı işi sayar; iskele, kenar koruma, düşen cisim ve koordinasyon kuralları burada da aynen geçerlidir.
Tarihi çarşıda restorasyon iş güvenliği neden ayrı planlanır?
Osmangazi’de Kapalıçarşı’dan Koza Han’a, Emir Han’dan Fidan Han’a uzanan Hanlar Bölgesi, 2014’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren “Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu” alanının bileşenlerindendir. Bu bölgedeki hanlar, bedesten ve çarşı yapıları yüzyıllardır kullanılıyor; onarım, güçlendirme ve cephe yenileme işleri de bu yüzden hiç bitmiyor. Restorasyon iş güvenliği burada üç nedenle sıradan bir şantiyeden farklı planlanır:
- Alan dar ve kalabalıktır. İskele, araç girmeyen ya da güçlükle giren bir sokağa, dükkânların önüne kurulur.
- Yapı bilinmezdir. Taş-tuğla yığma duvarların, ahşap döşemelerin ve kubbelerin bugünkü taşıma gücü, ancak inceleme ve rölöveyle anlaşılır.
- Çevre çalışmaya devam eder. Esnaf dükkânını açar, ziyaretçi avluda dolaşır; risk değerlendirmesi yalnız çalışanı değil, yanından geçeni de hesaba katmak zorundadır.
Mevzuat açısından ilk tespit şudur: Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-1’deki yapı işleri listesinde tadilat, yenileme, tamir ve söküm işlerinin yanında “restorasyon” ayrıca sayılır. Yani tarihi yapı restorasyonu, yönetmeliğin iskele, kenar koruma, düşen cisim ve koordinasyon hükümlerine tabidir. İkinci tespit koruma mevzuatından gelir: 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu md. 9, koruma bölge kurulu kararlarına aykırı inşai ve fiziki müdahaleyi yasaklar ve esaslı onarım, tesisat ve sondajı da fiziki müdahale sayar. İSG açısından bunun pratik anlamı, iskele ankrajı için duvara dübel çakmak gibi “küçük” işlerin bile proje müellifi ve onaylı uygulama projesiyle birlikte kararlaştırılması gerektiğidir.
Restorasyon iskelesi: dar sokak, ankraj ve yaya geçişi
Tarihi çarşıda kazaların çoğu iskeleyle ilgilidir: ya iskeleden düşülür ya iskeleden bir şey düşer ya da iskele, yeterince bağlanamadığı için hareket eder. Yönetmeliğin Ek-5’i ön yapımlı cephe iskeleleri için şu asgari şartları koyar:
| Konu | Ek-5’teki kural | Tarihi yapıda dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Sistem | TS EN 12810-1’e uygunluk belgeli cephe iskelesi; ahşap iskele 13,5 metreyi aşamaz | Çarşıda “eldeki kerestelerle” kurulan iskelelere izin vermeyin |
| Plan | Kurma, kullanma ve sökme planı; zemin, yaya ve araç trafiği ve enerji hatları bu planda yer alır | Sokak genişliği, dükkân girişleri ve tabela, tente gibi çıkıntılar plana işlenir |
| Ankraj | Üretici talimatına göre sabitleme; en alt ankraj taban plakasından en fazla 4 m yukarıda | Ankraj noktaları proje müellifiyle birlikte, derz veya sonradan eklenmiş bölümlere göre seçilir |
| Örtü | File, branda veya levha ile kaplanan iskelede ankraj sayısı rüzgâr yüküne göre artırılır | Toz için gerilen branda iskeleyi yelkene çevirir; ankraj hesabı yenilenir |
| Yan koruma | Ana korkuluk platformdan en az 1 m, topuk levhası en az 15 cm; açıklıklardan 47 cm’lik küre geçmez | Cepheye yakın kurulamayan yerde iskele ile duvar arasındaki boşluğa da önlem alınır |
| Geçit | En az 60 cm genişlik, yan koruma, üzerinde malzeme yok | Sökülen taş ve kiremit geçide istiflenmez |
Kontrol tarafında iki ayrı yükümlülük vardır. Ek-5, iskelenin işveren tarafından görevlendirilen ehil bir kişi tarafından kullanılmaya başlamadan önce, haftada en az bir kez, değişiklikten sonra, uzun süre kullanılmadığında ve sismik sarsıntı ya da kuvvetli rüzgâr sonrasında kontrol edilmesini ister. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III ise yapı iskelesine 6 aylık periyodik kontrol öngörür. Etiketleme ve haftalık kontrol formu için yapı iskelesi kontrolü ve etiketleme yazımıza bakabilirsiniz.
Eski yapı göçme riski: taşıyıcı sistemi tanımadan söküme başlamayın
Restorasyonda en ağır kazalar, yapının beklenmedik biçimde “cevap vermesiyle” olur: sökülen bir hatıl tavanı da beraberinde getirir, moloz yığılan ahşap döşeme çöker, örtüsü alınmış bir kemer yük kaybedince açılır. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4’ün A bölümü, bakımda, tamirde ya da yıkılmakta olan yapılarda çalışanların yapının dayanıksızlığından ve kırılganlığından kaynaklanan risklere karşı korunmasını ister. Bu hüküm, eski yapı göçme riskinin iş başlamadan değerlendirilmesi demektir.
Uygulamada şu sırayı öneriyoruz:
- Bilgiyi toplayın. Rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinde, statik raporda hangi elemanın taşıyıcı olduğu, hangisinin sonradan eklendiği yazar. İş güvenliği uzmanı bu belgeleri okumadan risk değerlendirmesini kapatmamalıdır.
- Önce destekleyin, sonra sökün. Kemer, kubbe ve hatıl müdahalelerinde geçici destek (payanda, iksa, kalıp iskelesi) yerleşmeden söküm başlamaz. Destek planı ve söküm sırası yazılı olur ve ekip başına anlatılır.
- Döşemeye yük bindirmeyin. Ahşap döşemenin kirişleri çürümüş olabilir. Sökülen malzeme kat içinde biriktirilmez; Ek-4’ün istediği gibi malzeme yere atılmaz, kova, vinç veya moloz kaydırağıyla dengeli biçimde indirilir.
- Kırılgan yüzeyleri işaretleyin. Kiremit altındaki çürük tahta, çatı ışıklığı ve kurşun kaplı kubbe yüzeyleri üzerine basılarak çalışılmaz; yürüme platformu ve yaşam hattı kullanılır.
- Değişiklikte yeniden bakın. Söküm ilerledikçe yapı değişir. Her yeni aşamada destekler ve iskele ankrajları yeniden kontrol edilir; deprem sonrasında aynı kontrol tekrarlanır.
Restorasyon tozu: harç, taş ve eski boya
Tarihi yapıda toz, yeni inşaattakinden daha karışıktır. Sıvası kazınan bir duvardan kireç harcı, sonradan yapılmış onarımlardan çimento, kesilen taş ve tuğladan kristal silika içeren ince toz çıkar. Ahşap doğramalar ve kapılar üzerindeki eski boya katmanları kurşun bileşikleri içerebilir; bu katmanlar zımparalandığında veya sıcak havayla sökülürken toz ve buhar oluşur. Yapıya sonradan eklenmiş oluklu çatı levhaları, baca boruları veya tesisat yalıtımları ise asbestli olabilir.
Bu nedenle restorasyon tozu, işin başında bir malzeme envanteriyle ele alınmalıdır:
- Ön tespit: Sökülecek sıva, boya ve sonradan eklenmiş elemanlar listelenir. Asbest şüphesi olan malzeme numune ve analizle netleşmeden kırılmaz; ayrıntılar için eski binada asbest şüphesi yazımıza bakın.
- Islak ve kaynağında emişli yöntem: Taş kesme ve kanal açmada sulu kesim ya da emiş adaptörlü el aletleri kullanılır; kuru süpürme yerine HEPA filtreli vakum tercih edilir.
- Ayırma: Toz çıkan bölüm branda ve geçici bölmelerle çarşının geri kalanından ayrılır; dükkân havalandırmalarının ve han avlusunun bu alana açılmamasına dikkat edilir.
- Ölçüm ve izleme: Maruziyetin büyüklüğü tahminle değil ölçümle bilinir. Ortam ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Silika riski için kristal silika tozu, maske seçimi için FFP1, FFP2, FFP3 farkı yazılarımız yol gösterir.
Ziyaretçi ve esnaf güvenliği: açık çarşıda çalışmak
Hanlar Bölgesi’nde bir restorasyonun çoğu zaman en zor tarafı, çarşının kapanmamasıdır. Yönetmeliğin Ek-4’ü, cisimlerin düşerek tehlike oluşturabileceği bölgelere girişin önlenmesini veya gerektiğinde kapalı geçit yapılmasını ister. Yaya trafiğinin sürmesi gereken yerde iskelenin altına, dükkân girişlerini açık bırakan korumalı bir geçit kurulur; üstü düşen cisme dayanıklı bir platformla kapatılır.
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik md. 10, müdahale ve tahliye yöntemleri belirlenirken müşteri ve ziyaretçi gibi işyerinde bulunması muhtemel kişilerin ve yakındaki işyerlerinin de dikkate alınmasını ister. Tarihi çarşıda bu, şu somut düzenlemelere dönüşür:
| Durum | Önlem |
|---|---|
| Malzeme indirme ve vinç kaldırması | Çarşı kapanmadan önceki veya açılmadan sonraki saatlere alınır; alan şerit ve görevliyle kapatılır |
| Han avlusunda çalışma | Avlu girişinde bilgilendirme levhası; ziyaretçi yolu bariyerle ayrılır |
| Kaynak, taşlama, sıcak katran | Sıcak çalışma izni, yangın gözcüsü, komşu dükkânlara bilgi |
| Çalışma sonrası | İskele merdiveni kilitlenir veya kaldırılır; çocukların ve meraklıların tırmanması önlenir |
| Acil durum | Hanın çıkışları ve toplanma yeri işyerleriyle birlikte belirlenir; ortak acil durum planı güncellenir |
Hanlardaki işyerlerinin kendi yükümlülükleri için Osmangazi çarşı ve han esnafı yazımıza bakabilirsiniz.
Kim neyden sorumlu: işveren, yüklenici ve koordinatör
Restorasyonlarda iş çoğu zaman parçalıdır: taş ustası, ahşap ekip, çatıcı, elektrikçi ayrı firmalardan gelir. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği md. 8, aynı yapı alanında birden fazla işveren veya alt işveren bulunduğunda işveren veya proje sorumlusunun sağlık ve güvenlik koordinatörü görevlendirmesini ve işe başlamadan önce sağlık ve güvenlik planı hazırlatmasını ister. İşin 30 iş gününden uzun sürmesi ve sürekli 20’den fazla çalışan istihdam edilmesi ya da 500 yevmiyeyi aşması hâlinde, işe başlamadan önce Ek-3’teki bilgilerle il müdürlüğüne bildirim de yapılır. Koordinatörün görevleri için Yapı İşlerinde İSG: SGP ve koordinatör yazımıza bakın.
Pratikte sorumlulukları şöyle dağıtmanızı öneririz:
- İşveren / proje sorumlusu: Koordinatörü atar, planı hazırlatır, yüklenicileri İSG şartlarıyla seçer.
- Her yüklenici: Kendi çalışanlarının iş güvenliği uzmanlığı ve sağlık gözetimi hizmetini alır, kendi risk değerlendirmesini ortak plana uydurur.
- Proje müellifi ve şantiye şefi: Söküm sırasını, geçici destekleri ve ankraj noktalarını belirler.
- İş güvenliği uzmanı: Sahayı izler, tespitleri onaylı deftere yazar, iskele ve kenar koruma kontrollerini takip eder.
Osmangazi’deki diğer işyerleri için bölge özelinde planlamayı Osmangazi OSGB, inşaat sektörünün genel risk tablosunu inşaat sektörü sayfamızda bulabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Restorasyon da Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği kapsamında mı?
Evet. Yönetmeliğin Ek-1’indeki yapı işleri listesinde restorasyon ayrıca sayılır. İskele, kenar koruma, düşen cisim, koordinatör ve sağlık ve güvenlik planı hükümleri restorasyon işlerine de uygulanır.
Tarihi duvara iskele ankrajı için delik açabilir miyiz?
Tescilli yapılarda sondaj ve tesisat gibi işler 2863 sayılı Kanun’a göre fiziki müdahale sayılır ve koruma bölge kurulu kararlarına aykırı yapılamaz. Ankraj noktalarını proje müellifiyle birlikte, onaylı uygulama projesine uygun olarak belirleyin.
Restorasyon iskelesi ne sıklıkla kontrol edilir?
Ehil bir kişi iskeleyi kullanıma başlamadan önce, haftada en az bir kez ve değişiklik, uzun bekleme, kuvvetli rüzgâr veya sarsıntı sonrasında kontrol eder. Bunlara ek olarak yapı iskelesinin 6 ayda bir periyodik kontrolü yapılır.
Çarşı açıkken iskele altında yaya geçişine izin verilebilir mi?
Ancak düşen cisimlere karşı üstü kapalı, dükkân girişlerini açık bırakan korumalı bir geçit kurulursa. Bu yapılamıyorsa alana giriş kapatılır ve ağır işler çarşının kapalı olduğu saatlere alınır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.