Kısaca
Lejyonella bakterisi suda yaşar, 20–45 °C arasında ürer ve soğutma kulesi, duş başlığı veya az kullanılan bir musluktan çıkan su zerreciklerinin solunmasıyla lejyoner hastalığına yol açabilir. Önlemin özü sıcaklık kontrolü, suyun durgun kalmasını önlemek, düzenli temizlik ve bunları gösteren kayıtlardır. Biyolojik Etkenler Yönetmeliği lejyonellayı Grup 2’de sınıflandırır; risk, işyerinin risk değerlendirmesinde ayrı bir başlık olarak ele alınmalıdır.
Lejyonella riski işyerinde nerede ortaya çıkar?
Lejyonella, doğal sularda düşük sayıda bulunan bir bakteridir. Sorun, bakterinin bina ve tesis su sistemlerinde çoğalmasıyla başlar: ılık su, durgunluk, tortu, kireç ve biyofilm ona uygun bir ortam sağlar. Hastalık suyu içmekle değil, bakteri içeren su zerreciklerinin (aerosol) solunmasıyla bulaşır. Bu yüzden lejyonella riski işyeri ölçeğinde düşünüldüğünde, soru “suyumuz temiz mi?” değil, “sistemimizin hangi noktası ılık, durgun ve aerosol üretiyor?” olmalıdır.
| Kaynak | Neden risk oluşturur? | Öncelikli önlem |
|---|---|---|
| Soğutma kuleleri ve evaporatif kondenserler | Ilık su, geniş yüzey, fanla dışarı atılan su zerrecikleri | Su şartlandırma programı, damla tutucu, düzenli temizlik |
| Sıcak su tankları ve boylerler | Tank dibinde tortu, yetersiz sıcaklık | Depolama sıcaklığının izlenmesi, tortu boşaltma |
| Soyunma odası duşları | Duş başlığında kireç ve biyofilm, aerosol | Başlık temizliği, uzun duruşlardan sonra akıtma |
| Göz duşları ve acil duşlar | Haftalarca kullanılmayan, ılınan su | Düzenli akıtma ve kayıt |
| Az kullanılan musluklar ve kör borular | Durgun su | Haftalık akıtma veya kör boruların sökülmesi |
| Soğuk su depoları | Isınan ve kirlenen durgun su | Sıcaklık kontrolü, periyodik temizlik |
Bursa ve çevre illerdeki OSB’lerde plastik enjeksiyon, metal işleme ve tekstil gibi proseslerde kullanılan soğutma kuleleri, vardiyalı fabrikaların kalabalık soyunma odaları ve bölgenin termal tesisleri bu tablonun sahadaki karşılıklarıdır.
Lejyoner hastalığı: kimler risk altında?
Lejyoner hastalığı, lejyonellanın yol açtığı ağır bir zatürredir. Aynı bakteri, daha hafif ve grip benzeri seyreden Pontiac ateşine de neden olabilir. Hastalık genellikle insandan insana bulaşmaz; kaynak, kontamine su sistemidir. İleri yaş, sigara kullanımı, kronik akciğer, kalp veya böbrek hastalığı, diyabet ve bağışıklığı baskılayan tedaviler riski artırır.
Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik Legionella pneumophila’yı Grup 2’de sınıflandırır: insanda hastalığa neden olabilen, topluma yayılma olasılığı olmayan ve genellikle etkili korunma veya tedavi imkânı bulunan etkenler. Yönetmeliğe göre biyolojik etkenlere mesleki maruziyet sonucu ortaya çıkan her hastalık veya ölüm vakası Bakanlığa bildirilir (md. 16/10). Risk grupları ve kayıt yükümlülükleri için biyolojik etkenler ve risk grupları yazımıza bakabilirsiniz.
Soğutma kulesi bakım teknisyenleri, su sistemlerinde çalışan tesisatçılar ve temizlik ekipleri maruziyete en açık gruplardır. İşyeri hekimi, bu çalışanlarda ateşli solunum yolu enfeksiyonu belirtilerini işle ilişkisi açısından değerlendirir. İşle bağlantısı olan bir hastalık meslek hastalığı şüphesiyle ele alınır; süreç için meslek hastalığı tanı ve bildirim yazımıza bakın.
Sıcak su sıcaklığı ve lejyonella: kontrol değerleri
Türk İSG mevzuatı işyeri su sistemleri için sayısal sıcaklık değerleri belirlemez. Uygulamada uluslararası rehberler kullanılır. İngiltere İSG otoritesi HSE’nin lejyonella rehberi şu değerleri verir:
- Bakteri 20–45 °C arasında ve besin bulunan ortamda çoğalır; 20 °C’nin altında etkisiz kalır, 60 °C’nin üzerinde yaşayamaz.
- Sıcak su depolama tankları 60 °C veya üzerinde tutulur.
- Sıcak su 50 °C veya üzerinde dağıtılır.
- Soğuk su 20 °C’nin altında depolanır ve dağıtılır.
- Tanka en yakın ve en uzak çıkışlar “gösterge musluk” olarak seçilir ve sıcaklık bu noktalarda ölçülür.
Duşlar, göz duşları ve az kullanılan çıkışlar
Duşlar, aerosol ürettikleri ve vardiya düzenine göre uzun süre kullanılmadıkları için işyerlerinde en sık gözden kaçan kaynaktır. HSE rehberi iki basit kural önerir: az kullanılan çıkışlar (duş başlıkları ve musluklar dahil) en az haftada bir akıtılır, duş başlıkları ve hortumları en az üç ayda bir temizlenip kireçten arındırılır.
Sahada uygulanabilir bir düzen şöyle kurulabilir:
- Envanter çıkarın: Tüm duşları, göz duşlarını, acil duşları ve az kullanılan muslukları bir kat planı üzerinde işaretleyin.
- Akıtma çizelgesi hazırlayın: Her çıkış için sorumlu kişi ve gün belirleyin. Akıtma sırasında aerosolü azaltmak için suyu yavaşça açın ve başlığı yüz hizasından uzak tutun.
- Uzun duruşlardan sonra akıtın: Bayram tatili veya bakım duruşu sonrasında tesis açılmadan önce tüm duşlar ve musluklar akıtılır. Tatil öncesi hazırlık için uzun tatil öncesi tesis kapatma yazımıza bakın.
- Göz duşlarını unutmayın: Kimyasal alanlardaki göz duşları hem çalışırlığı hem de su kalitesi için düzenli akıtılır ve kayda geçirilir.
- Kör boruları kaldırın: Kullanılmayan bir duş veya lavabo söküldüyse besleme borusunu da ana hatta yakın noktadan kapatın.
Soğutma kulesi bakımı
Soğutma kuleleri, fanla dışarı atılan su zerrecikleri nedeniyle riski çalışma alanının ötesine taşıyabilir. Soğutma kulesi bakımı için şu unsurları bir program hâlinde yazılı tutun:
- Su şartlandırma: Biyosit, korozyon ve kireç önleyici dozlaması tedarikçi firmanın yazılı programına göre yapılır; dozaj ve kontrol sonuçları kaydedilir.
- Damla tutucu: Kulenin dışarı attığı zerrecikleri azaltan damla tutucuların yerinde, sağlam ve temiz olduğu kontrol edilir.
- Temizlik ve dezenfeksiyon: Havuzdaki çamur ve tortu düzenli temizlenir; uzun duruştan sonra kule devreye alınmadan önce temizlenir.
- Konum: Kule çıkışının havalandırma emiş ağızlarına, pencerelere ve yaya yollarına yakınlığı risk değerlendirmesinde ele alınır.
- Numune: Su numunelerinde lejyonella analizini yetkili laboratuvarlarla planlarız; sonuçlar ve alınan önlemler aynı dosyaya işlenir.
Kulede çalışan teknisyen, aerosole en yakın kişidir. Temizlik sırasında uygun solunum koruyucu kullanılır, fan ve pompalar kilitlenip etiketlenerek enerjisizleştirilir. Kilitleme adımları için LOTO kilitleme ve etiketleme, solunum koruyucu seçimi için KKD seçimi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Su deposu temizliği
Soğuk su depoları güneş alan çatılarda veya sıcak kazan dairelerinde ısınabilir. HSE rehberi soğuk su deposu sıcaklığının en az altı ayda bir kontrol edilmesini ve deponun periyodik olarak temizlenmesini önerir.
Su deposu temizliği ise başlı başına bir İSG işidir. Depo içine girilerek yapılan temizlik çoğu zaman kapalı alanda çalışmadır: giriş izni, atmosfer ölçümü, havalandırma, dışarıda bekleyen gözcü ve kurtarma planı gerekir. Dezenfeksiyonda kullanılan klorlu ürünler ayrıca kimyasal risk oluşturur; güvenlik bilgi formundaki KKD ve karışım uyarılarına uyulur. Hazırlık için kapalı alanda çalışma yazımıza bakın. Dışarıdan hizmet alıyorsanız firmanın çalışanları için de aynı belgeleri isteyin.
Kayıt düzeni ve risk değerlendirmesine işleme
Lejyonella yönetimi, kâğıt üzerinde görünmüyorsa denetimde ve bir vaka sonrasında yapılmamış sayılır. Aşağıdaki kayıt düzeni, küçük bir fabrikadan büyük bir tesise kadar uyarlanabilir:
| Kayıt | İçerik | Örnek sıklık |
|---|---|---|
| Su sistemi şeması | Tanklar, boylerler, kule, duşlar, göz duşları, kör borular | Değişiklikte güncellenir |
| Sıcaklık formu | Boyler çıkışı, gösterge muslukların sıcaklığı | Tesisin programına göre, HSE önerisi esas alınarak |
| Akıtma kaydı | Çıkış, tarih, akıtan kişi | Az kullanılan çıkışlarda haftalık |
| Duş başlığı bakımı | Temizlenen başlıklar ve kireç durumu | En az üç ayda bir |
| Kule programı | Dozaj, kontrol, temizlik, numune sonuçları | Tedarikçi programına göre |
| Düzeltici faaliyet | Sapma, alınan önlem, kapanış tarihi | Her sapmada |
6331 sayılı Kanun md. 10, işverenin risk değerlendirmesi yapmasını ve gerekli kontrol, ölçüm ve araştırmaları yaptırmasını ister. Lejyonella bu değerlendirmede su sistemleri başlığı altında, her kaynak için ayrı satır olarak yer almalıdır. Biyolojik etkenler yönetmeliği ayrıca maruziyetin önlenmesini, bu teknik olarak mümkün değilse en aza indirilmesini ister (md. 8).
SİSTEMER olarak risk değerlendirmesi çalışmasında su sistemlerinizi kaynak bazında değerlendiriyor, işyeri hekimliği kapsamında risk gruplarındaki çalışanları izliyoruz; su numunelerini ve gerekli tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız. Konaklama tesislerindeki ek riskler için otellerde İSG yazımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Lejyonella hangi sıcaklıkta ürer?
HSE rehberine göre bakteri 20–45 °C arasında ve besin bulunan ortamda çoğalır; 20 °C’nin altında etkisiz kalır, 60 °C’nin üzerinde yaşayamaz. Bu nedenle sıcak su 60 °C ve üzerinde depolanıp 50 °C ve üzerinde dağıtılır, soğuk su 20 °C’nin altında tutulur.
İşyerinde lejyonella testi zorunlu mu?
İSG mevzuatı işyerleri için genel bir lejyonella test sıklığı belirlemez. Numune ihtiyacı ve sıklığı, su sistemlerinizin risk değerlendirmesine göre belirlenir; soğutma kulesi bulunan tesislerde düzenli numune iyi bir uygulamadır. Analizi yetkili bir laboratuvara yaptırın.
Lejyoner hastalığı insandan insana bulaşır mı?
Genellikle bulaşmaz. Kaynak, bakteri içeren su zerreciklerinin solunmasıdır. Bu yüzden bir vaka şüphesinde çalışanları ayırmaktan çok su sistemini incelemek ve kaynağı kontrol altına almak önceliklidir.
Duş başlıkları ne sıklıkla temizlenmeli?
HSE rehberi duş başlıklarının ve hortumlarının en az üç ayda bir temizlenip kireçten arındırılmasını, az kullanılan duşların ise en az haftada bir akıtılmasını önerir. Uzun tatil ve bakım duruşlarından sonra tesis açılmadan önce tüm duşları akıtın.
Tehlike sınıfınıza uygun süreyle görevlendirilen hekimle işe giriş ve periyodik muayene, işe uygunluk raporu ve sağlık gözetimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.